სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა: განვითარების

შესაძლებლობები და არჩევანი

გამომცემელი

ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ბიურო

ავტორი

პეტრა ოპიცი, DIW Econ

თანაავტორები:

არტემ ხარაზიანი, სომხეთი

ასტღინე პასოიანი, სომხეთი

მურმან მარგველაშვილი, საქართველო

მუსლუმ გურბანოვი, აზერბაიჯანი

რედაქტორი

თამარ ანთიძე

დიზაინის კონცეფცია

ივან კლისი

HBS ვიზუალური იდენტობა

BLOTTO DESIGN

© ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ბიურო, 2015

ISBN 978-9941-0-8407-2

HEINRICH BÖLL STIFTUNG

SOUTH CAUCASUS

samxreT kavkasiis qveynebis

mdgradi energetikis politika:

ganviTarebis SesaZleblobebi da arCevani

ძირითადი ავტორი: პეტრა ოპიცი, DIW Econ

თანაავტორები: არტემ ხარაზიანი, სომხეთი

ასტღინე პასოიანი, სომხეთი

მურმან მარგველაშვილი, საქართველო

მუსლუმ გურბანოვი, აზერბაიჯანი

წინამდებარე პუბლიკაცია წარმოადგენს 2015 წელს ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის

ბიუროს მიერ განხორციელებული და ამავე წლის ივნისის თვეში ინგლისურ ენაზე გამოცემული კვლევის

„სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა: განვითარების შესაძლებლობები და

არჩევანი” ქართულ ვერსიას. კვლევა ეფუძნება სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებში 2015 წლის მაისის თვემდე

არსებულ მონაცემებს.

თბილისი, 2015

sarCevi

7 გრაფიკების საძიებელი

8 ცხრილების საძიებელი

8 აბრევიატურები და განმარტებები

10 გამომცემლის წინასიტყვაობა

14 მოკლე მიმოხილვა

18 შესავალი — 1

22 სომხეთი — 2

24 ეკონომიკური განვითარების მოკლე მიმოხილვა — 2.1

26 ენერგიის ეროვნული ბაზრების განვითარება და სამომავლო ტენდენციები — 2.2

26 ენერგიის მიწოდება და მოთხოვნა — 2.2.1

29 ელექტროენერგიის გენერაცია და მოხმარება — 2.2.2

34 სითბოს გენერაცია და მოხმარება — 2.2.3

34 ენერგიის იმპორტი და ექსპორტი — 2.2.4

35 ენერგობაზრების ინსტიტუციური ჩარჩოები — 2.3

35 ბაზრის სტრუქტურა და ბაზარზე დაშვების რეგულაციები — 2.3.1

36 ტარიფების რეგულირება — 2.3.2

40 მდგრადი ენერგეტიკული პოლიტიკა — 2.4

40 ენერგოუსაფრთხოება — 2.4.1

41 მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა და ინსტრუმენტები — 2.4.2

50 ენერგეტიკის მდგრადი განვითარების სტრატეგიული პრიორიტეტები — 2.5

51 რეკომენდაციები — 2.6

54 აზერბაიჯანი — 3

56 ეკონომიკური განვითარების მოკლე მიმოხილვა — 3.1

58 ენერგიის ეროვნული ბაზრების განვითარება და სამომავლო ტენდენციები — 3.2

58 ენერგიის მიწოდება და მოთხოვნა — 3.2.1

59 ელექტროენერგიის გენერაცია და მოთხოვნა — 3.2.2

62 სითბოს გენერაცია — 3.2.3

63 ენერგეტიკის სექტორის ინსტიტუციური ჩარჩოები — 3.3

63 ბაზრის სტრუქტურა და ბაზარზე დაშვების რეგულაციები — 3.3.1

64 ტარიფების რეგულირება — 3.3.2

65 მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა და ინსტრუმენტები — 3.4

65 ენერგოუსაფრთხოება — 3.4.1

66 მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა — 3.4.2

71 ენერგეტიკის მდგრადი განვითარების სტრატეგიული პრიორიტეტები — 3.5

73 რეკომენდაციები — 3.6

4 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

76 საქართველო — 4

78 ეკონომიკური განვითარების მოკლე მიმოხილვა — 4.1

80 საქართველოს ენერგეტიკული ბაზრის განვითარება და სამომავლო ტენდენციები — 4.2

80 ენერგიის მიწოდება და მოთხოვნა — 4.2.1

82 ელექტროენერგიის გენერაცია და მოთხოვნა — 4.2.2

84 გათბობა და კონდიცირება — 4.2.3

85 ენერგობაზრის ინსტიტუციური ჩარჩოები — 4.3

85 ბაზრის სტრუქტურა და ბაზარზე დაშვების რეგულაციები — 4.3.1

86 ტარიფების რეგულირება — 4.3.2

90 მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა — 4.4

90 ენერგოუსაფრთხოება — 4.4.1

91 მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა და ინსტრუმენტები — 4.4.2

96 ენერგეტიკის მდგრადი განვითარების სტრატეგიული პრიორიტეტები — 4.5

98 რეკომენდაციები — 4.6

102 ბიბლიოგრაფია

107 ავტორები

5 სარჩევი

6 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

grafikebis saZiebeli

გრა ფი კი 1. მშპ (მუპ-ის მიხედვით), მილიარდი აშშ დოლარი 2005 წ. კურსით 21

გრა ფი კი 2. ენერგიის მთლიანი პირველადი მიწოდება ესმ (ტნე/ესმ) 21

გრა ფი კი 3. მშპ-ს (მუპ -ის მიხედვით) ენერგოტევადობა (ტნე ათას აშშ დოლარზე, 2005 წ. კურსით) 21

გრა ფი კი 4. ეკონომიკური ზრდა და ენერგიის მოხმარება სომხეთში (1990=100) 25

გრა ფი კი 5. სომხეთში 2010 წლამდე გაფრქვეული სათბურის გაზები (გტ CO ეკ LULUCF-ის გარეშე) 25

2

გრა ფი კი 6. სომხეთის პირველადი ენერგიის მიწოდების სტრუქტურა (2012) 26

გრა ფი კი 7. საბოლოო ენერგიის მოხმარება სომხეთში სექტორების მიხედვით (ატნე) 28

გრა ფი კი 8. ენერგიის გენერაციის დადგმული სიმძლავრეების კომპონენტები (2013) 30

გრა ფი კი 9. საწვავით ელექტროენერგიის გენერაცია (გვტ.სთ) 31

გრა ფი კი 10. ელექტროენერგიის მოხმარება სომხეთში სექტორების მიხედვით (გვტ.სთ) 33

გრა ფი კი 11. სომხეთის ელექტროსისტემის ინსტიტუციური სტრუქტურა 35

გრა ფი კი 12. ეკონომიკური ზრდა და ენერგიის მოხმარება აზერბაიჯანში (1990=100) 57

გრა ფი კი 13. აზერბაიჯანში 2012 წლამდე გაფრქვეული სათბურის გაზები (გტ CO ეკ) 57

2

გრა ფი კი 14. აზერბაიჯანის პირველადი ენერგორესურსები (2011) 58

გრა ფი კი 15. ენერგიის საბოლოო მოხმარება (ატნე) 59

გრა ფი კი 16. ელექტროენერგიის გენერაცია წყაროების მიხედვით (გვტ.სთ) 60

გრა ფი კი 17. მოთხოვნა ელექტროენერგიაზე სექტორების მიხედვით (გვტ.სთ) 61

გრა ფი კი 18. ეკონომიკური ზრდა და ენერგიის მოხმარება საქართველოში (1990=100) 79

გრა ფი კი 19. საქართველოში გაფრქვეული სათბურის გაზები და CO -ის ემისიები (გტ CO ეკ) 79

2

2

გრა ფი კი 20. პირველადი ენერგიის მიწოდება საქართველოში წყაროების მიხედვით, 2012 წ. 80

გრა ფი კი 21. ენერგიის საბოლოო მოხმარება საქართველოში (ატნე) 81

გრა ფი კი 22. ელექტროენერგიის გენერაცია და შესაძლო სამომავლო სცენარი საქართველოსთვის (გვტ.სთ) 83

გრა ფი კი 23. საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზარი 85

გრა ფი კი 24. ელექტროენერგიის ტარიფები თბილისში 87

გრა ფი კი 25. ელექტროენერგიის ტარიფები თბილისს გარეთ 88

7 გრაფიკების

საძიებელი

cxrilebis saZiebeli

სემეკ

სექ

ტერავატ.სთ

ცხრილი 1. სომხეთის განახლებადი ენერგიის წყაროების პოტენციალი ტექნოლოგიების მიხედვით 27

ტნე

ცხრილი 2. ელექტროენერგიის ტარიფები საბოლოო მომხმარებლისთვის (ეროვნულ ვალუტაში) 37

ტჯ

ჰესი

ცხრილი 3. ელექტროენერგიის მწარმოებლებისათვის დაწესებული ტარიფები (2014 წლის 7 ივლისისათვის) 37

ADB

ცხრილი 4. იმ პორ ტი რე ბუ ლი ბუ ნებ რი ვი აირის ფა სი და ტა რი ფე ბი საბოლოო მომ ხ მა რებ ლე ბის ორი ჯგუ ფი სათ ვის

AIOC

(2007-2013 წწ.) 38

CDM

CO

ცხრილი 5. 2020 წლამდე ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების მოდელირებული სცენრები

2ეკ

DIW Econ

(2005 წლის საბაზისო მაჩვენებლებთან შედარებით) 42

EBRD

ცხრილი 6. განახლებადი ენერგიის მიზნები 2020-2030 წლებისათვის და არსებული სიმძლავრეები 46

GEF

GGFRP

ცხრილი 7. განახლებადი ენერგიის წამახალისებელი ტარიფები სხვადასხვა

GIZ

ტექნოლოგიის გამოყენებით (აშშ ცენტი/კვტ.სთ) 48

EC-LEDS

ცხრილი 8. ენერგიის განახლებადი წყაროების პოტენციალი და ამჟამინდელი მდგომარეობა 60

ENTSOE

ცხრილი 9. ელექტროენერგიის ტარიფები აზერბაიჯანში (2014 წ.) 64

E5P

GOGC

ცხრილი 10. განახლებადი ენერგიის რეკომენდებული დადგმული სიმძლავრე 2013-2020 წლებისთვის 69

IEA

ცხრილი 11. ენერგიის განახლებადი წყაროების პოტენციალი საქართველოში 84

IFC

ცხრილი 12. ელექტროენერგიის ტარიფი მოსახლეობისათვის დღგ-ის გარეშე (თეთრი/კვტ.სთ) 88

IFI

INDC

ცხრილი 13. ენერგოტევადობის განვითარება 2010-2013 წწ. (ტნე/1000 ევრო 2003 წ.-ის ფასებში) 92

IMF

IRG

JICA

abreviaturebi da ganmartebebi

KFW

LEAP

LULUCF

ატნე ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი (ktoe)

NAMA

ბრლ/დ ბარელი დღეში (bbl/d)

NEEAP

გვტ.სთ გიგავატსაათი

OCGT

გზშ გარემოზე ზემოქმედების შეფასება (EIA)

OECD

გტ გიგატონა (Gt)

PSRC

ემკ ენერგომომსახურების კომპანია

PSA

ესკო ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორი

PV

ესმ ერთ სულ მოსახლეზე

R2E2

თეს თბოელექტროსადგური (TPP)

SAARES

კვ კილოვოლტი (kV)

SCP

მგვტ მეგავატი (MW)

SEAP

მგვტ.სთ მეგავატსაათი (MWh)

SOCAR

მგპ მდგრადი განვითარების პროგრამა (სომხეთი)

TEPSCO

მტნე მილიონი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი (Mtoe)

UNFCCC

მუპ მსყიდველობითი უნარის პარიტეტი (PPP)

WCED

მშპ მთლიანი შიდა პროდუქტი

WECF

მშშ მთლიანი შიდა შემოსავალი (GNI)

WEG

მძექ მაღალი ძაბვის ელექტროქსელები (სომხეთში) (HVEN)

მჯ მეგაჯოული (MJ)

მჰეს მცირე ჰიდროელექტროსადგური (SHPP)

პემმ პირველადი ენერგიის მთლიანი მიწოდება (TPES)

რგ რაიონული გათბობა (DH)

სგშ სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასება

სეგფ საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი (GEDF)

8 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სემეკ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია

სექ სომხეთის ელექტროქსელები (ENA)

ტერავატ.სთ ტერავატსაათი (მილიონი კილოვატსაათი) (TWh)

ტნე ტონა ნავთობის ეკვივალენტი (toe)

ტჯ ტერაჯოული (TJ)

ჰესი ჰიდროელექტროსადგური

ADB აზიის განვითარების ბანკი

AIOC აზერბაიჯანის საერთაშორისო საოპერაციო კომპანია

CDM სუფთა განვითარების მექანიზმი

CO

ნახშიროჟანგის ეკვივალენტი (CO eq)

2ეკ

2

DIW Econ გერმანიის ეკონომიკური ინსტიტუტის საკონსულტაციო კომპანია

EBRD ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი

GEF გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდი

GGFRP გაზის აალების შემცირების გლობალური პარტნიორობა

GIZ გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის ფედერალური საზოგადოება

EC-LEDS პოტენციალის გაძლიერება დაბალემისიანი განვითარების სტრატეგიის შესამუშავებლად

ENTSOE ელექტროენერგიის გადაცემის სისტემური ოპერატორების ევროპული ქსელი

E5P აღმოსავლეთი ევროპის ენერგოეფექტურობისა და ეკოლოგიის პარტნიორობა

GOGC საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია

IEA ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტო

IFC საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია

IFI საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები

INDC ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი

IMF საერთაშორისო სავალუტო ფონდი

IRG საერთაშორისო რესურსების ჯგუფი

JICA იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის სააგენტო

KFW გერმანიის განვითარების ბანკი

LEAP ენერგეტიკის სფეროში ალტერნატივების გრძელვადიანი დაგეგმვის სისტემა

LULUCF მიწის გამოყენება, ცვლილებები მიწის გამოყენებაში, მეტყევეობა

NAMA ეროვნულ დონეზე მისაღები ემისიის შემამცირებელი ღონისძიებები

NEEAP ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა

OCGT ღია ციკლის გაზის ტურბინა

OECD ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია

PSRC კომუნალური მომსახურების მარეგულირებელი კომისია (სომხეთში)

PSA შეთანხმება პროდუქციის გაყოფის შესახებ

PV ფოტოვოლტაიკა

R2E2 სომხეთის განახლებადი რესურსებისა და ენერგოეფექტურობის ფონდი

SAARES აზერბაიჯანის ენერგიის ალტერნატიული და განახლებადი წყაროების სახელმწიფო სააგენტო

SCP სამხრეთ კავკასიის გაზსადენი

SEAP ენერგეტიკის მდგრადი განვითარების სამოქმედო გეგმა

SOCAR აზერბაიჯანის ნავთობისა და გაზის ეროვნული კომპანია

TEPSCO ტოკიოს ელექტროენერგიით მომსახურების კომპანია

UNFCCC გაერო-ს კლიმატის ცვლილებების ჩარჩოკონვენცია

WCED გარემოსა და განვითარების მსოფლიო კომისია

WECF ევროპელი ქალები საერთო მომავლისათვის

WEG მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსათვის

9 აბრევიატურები

და განმარტებები

gamomcemlis

winasityvaoba

10

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

საბ ჭო თა კავ ში რის დაშ ლის შემ დეგ სამ ხ რეთ კავ კა სი ის რე გი ო ნის მნიშ ვ-

ნე ლო ბის გაზ რ და სა და მის მი მართ სა ერ თა შო რი სო ყუ რადღე ბის მიპყ-

რო ბა ში დი დი რო ლი ითა მა შა რე გი ო ნის სტრა ტე გი ულ მა ად გილ მ დე-

ბა რე ო ბამ და აქ არ სე ბულ მა ენერ გო რე სურ სებ მა. გა სუ ლი სა უ კუ ნის

90-იანი წლე ბი დან მო ყო ლე ბუ ლი, რე გი ონ ში ყვე ლა ზე დი დი ინ ვეს ტი ცი ე ბი

სწო რედ ახა ლი მილ სა დე ნე ბის მშე ნებ ლო ბა სა და ნავ თო ბის და გა ზის ახა ლი

სა ბა დო ე ბის მო ძი ე ბა ში ჩა ი დო. 2006 წლი დან კი გაჩ ნ და ახა ლი სტრა ტე გი უ-

ლი პრო ექ ტე ბი, რომ ლე ბიც რუ სე თის გვერ დის ავ ლით ევ რო კავ ში რის ქვეყ-

ნე ბის ენერ გო რე სურ სე ბის წყა რო ე ბის დი ვერ სი ფი კა ცი ას გუ ლის ხ მობ და. შე-

სა ბა მი სად, რე გი ო ნი ახა ლი პო ლი ტი კუ რი გა მოწ ვე ვე ბის წი ნა შე დად გა, რაც

ევ რო პის ენერ გე ტი კულ სივ რ ცე ში ინ ტეგ რა ცი ის შე საძ ლებ ლო ბა საც იძ ლე ვა.

გარ და მილ სა დე ნე ბი სა, უკა ნასკნე ლი 5 წლის მან ძილ ზე და ი გეგ მა და /ან გან-

ხორ ცი ელ და რი გი ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რუ ლი პრო ექ ტე ბი სა, რომ ლე ბიც სამ ხ რეთ

კავ კა სი ის ქვეყ ნებს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტი ო რე ბად აქ ცევს.

დღეს დღე ო ბით აზერ ბა ი ჯა ნი, სომ ხე თი და სა ქარ თ ვე ლო ერ თ მა ნე თის გან

სრუ ლი ად გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი პო ლი ტი კუ რი, ეკო ნო მი კუ რი და სო ცი ა ლუ რი გა-

მოწ ვე ვე ბის წი ნა შე დგა ნან და ამ გა მოწ ვე ვებ თან გამ კ ლა ვე ბის გან ს ხ ვა ვე ბულ

გზებს ირ ჩე ვენ.* ევ რო კავ შირ თან ასო ცი რე ბის ხელ შეკ რუ ლე ბის ხელ მო წე რით

სა ქარ თ ვე ლო აგ რ ძე ლებს ევ რო პის კენ სვლას, სომ ხე თი – რუ სე თის ფე დე რა-

ცი ის მი ერ ინი ცი რე ბულ ევ რა ზი ულ კავ შირს ირ ჩევს, ხო ლო აზერ ბა ი ჯა ნი მაქ-

სი მა ლუ რად იყე ნებს ენერ გე ტი კის მწარ მო ე ბე ლი ქვეყ ნის უპი რა ტე სო ბას და

არ ჩქა რობს ქვე ყა ნა ში და სავ ლე თის მი ერ და წე სე ბუ ლი ნორ მე ბის შე მო ღე ბას.

სა მი ვე ქვე ყა ნას ენერ გე ტი კუ ლი სექ ტო რის გან ვი თა რე ბის გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი მა-

ხა სი ა თებ ლე ბი აქვს. სომ ხე თი, თა ვი სი გე ო პო ლი ტი კუ რი მდე ბა რე ო ბის გა მო,

დღემ დე ვერ ამ ბობს უარს ატო მურ ელექ ტ რო სად გურ ზე და ახა ლი ბირ თ ვუ ლი

რე აქ ტო რის მშე ნებ ლო ბა ქვეყ ნის ენერ გო და მო უ კი დებ ლო ბის თ ვის სა სი ცოცხ-

ლო აუცი ლებ ლო ბად მი აჩ ნი ა. სა ქარ თ ვე ლო არ სე ბუ ლი ჰიდ რო რე სურ სე ბის

მაქ სი მა ლურ ათ ვი სე ბას გეგ მავს, ხო ლო აზერ ბა ი ჯა ნი სა კუ თა რი რე სურ სის

სა ექ ს პორ ტო ბაზ რე ბის დი ვერ სი ფი ცი რე ბას ცდი ლობს. ამი ტო მაც პუბ ლი-

კა ცი ის ვი ზუ ა ლუ რი სტრუქ ტუ რაც ამ მა ხა სი ა თებ ლე ბის გათ ვა ლის წი ნე ბით

შე ვარ ჩი ეთ: ატო მუ რი ენერ გი ის გან ვი თა რე ბა ზე ორი ენ ტი რე ბუ ლი სომ ხე თი

– ყვი თე ლი, წყლის რე სურ სე ბის მაქ სი მა ლურ ათ ვი სე ბა ზე მი მარ თუ ლი სა ქარ-

თ ვე ლო – ცის ფე რი, ხო ლო ნავ თო ბით მდი და რი აზერ ბა ი ჯა ნი სწო რედ ამ სა-

ბა დოს შე სატყ ვი სი მუ ქი ფე რი თაა გა დაწყ ვე ტი ლი.

უნ და აღი ნიშ ნოს, რომ სამ ხ რეთ კავ კა სი ის სა მი ვე ქვე ყა ნა ტრა დი ცი უ ლი ენერ-

გე ტი კუ ლი სცე ნა რე ბის მი ხედ ვით მოქ მე დე ბს და დღემ დე არ გა აჩ ნი ათ კლი მა-

ტი სა თუ ენერ გე ტი კის სრულ ყო ფი ლი პო ლი ტი კა. თუმ ცა, ევ რო კავ შირ თან თა-

ნამ შ რომ ლო ბის თუ სხვა დას ხ ვა სა ერ თა შო რი სო ვალ დე ბუ ლე ბის შეს რუ ლე ბის

მიზ ნით სა მი ვე ქვე ყა ნა მუ შა ობს კლი მა ტის ცვლი ლე ბის კუთხით გარ კ ვე უ ლი

ვალ დე ბუ ლე ბე ბის აღე ბა სა და ენერ გე ტი კუ ლი კა ნონ მ დებ ლო ბის დახ ვე წა ზე.

2014 წელს ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დის სამ ხ რეთ კავ კა სი ის ბი უ რომ კლი მა-

ტის ცვლი ლე ბის პროგ რა მა წა მო იწყო, რო მელ მაც რე გი ონ ში გამ ჭვირ ვა ლე

* იხ. სალომე ასათიანი, ნინო ლეჟავა (გამომც.): სამხრეთი კავკასია გზაჯვარედინზე:

რთული რეალობა და დიდი მოლოდინები. თბილისი, 2014.

11 გამომცემლის

11 წინასიტყვაობა

ენერ გე ტი კუ ლი ცვლი ლე ბე ბი სა და მდგრა დი ენერ გე ტი კუ ლი სის ტე მე ბის

ად ვო კა ტი რე ბას უნ და შე უწყოს ხე ლი. პროგ რა მა მიზ ნად ისა ხავს სამ ხ რეთ

კავ კა სი ის ქვეყ ნებ ში არ სე ბუ ლი სუ რა თის ანა ლიზს მსოფ ლიო გა მოც დი ლე-

ბის პერ ს პექ ტი ვი დან. ამა ვე დროს, ამ პროგ რა მით გვსურს, ჩვე ნი წვლი ლი

შე ვი ტა ნოთ რე გი ონ ში არ სე ბუ ლი ექ ს პერ ტი ზის გაზ რ და სა და სექ ტორ ში მიმ-

დი ნა რე ცვლი ლე ბე ბის კრი ტი კულ გა აზ რე ბა ში. პროგ რა მა გან სა კუთ რე ბულ

ყუ რადღე ბას უთ მობს ენერ გე ტი კის სექ ტორ სა და კლი მა ტის ცვლი ლე ბას

შო რის არ სე ბუ ლი მჭიდ რო ურ თი ერ თ ზე მოქ მე დე ბის ფაქ ტო რე ბის წარ მო ჩე-

ნას და კომ პ რო მი სუ ლი გა დაწყ ვე ტი ლე ბის მხარ და ჭე რას, რა საც დღეს დღე ო-

ბით დარ გის ად გი ლობ რი ვი სპე ცი ა ლის ტე ბი ენერ გე ტი კუ ლი სის ტე მე ბის გან-

ვი თა რე ბის დის კურ ს ში პრაქ ტი კუ ლად არ გა ნი ხი ლა ვენ.

სწო რედ კლი მა ტის ცვლი ლე ბის პროგ რა მის ფარ გ ლებ ში მომ ზად და წი ნამ-

დე ბა რე კვლე ვა, რომ ლის მი ზა ნი ა, თა ვი მო უ ყა როს აზერ ბა ი ჯა ნის, სა ქარ-

თ ვე ლო სა და სომ ხე თის ენერ გო სექ ტო რე ბის ძი რი თად მა ხა სი ა თებ ლებს და

რო მე ლიც მკითხ ველს სა შუ ა ლე ბას აძ ლევს, და ას კ ვ ნას, რამ დე ნად არის ერ-

თ მა ნეთ თან თან ხ ვედ რა ში მე ზო ბე ლი ქვეყ ნე ბის ენერ გე ტი კუ ლი გან ვი თა რე-

ბის ვექ ტო რე ბი და არ სე ბობს თუ არა ენერ გე ტი კუ ლი გან ვი თა რე ბის ერ თი ა ნი

ხედ ვა რე გი ო ნის შიგ ნით. მწვა ნე პო ლი ტი კუ რი ფონ დის თ ვის ასე ვე მნიშ ვ ნე-

ლო ვა ნი იყო, და ინ ტე რე სე ბუ ლი სა ზო გა დო ე ბის თ ვის წა რედ გი ნა ქვეყ ნებ-

ში არ სე ბუ ლი სუ რა თი გა ნახ ლე ბა დი ენერ გე ტი კის და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

თვალ საზ რი სით, რაც ამას თა ნა ვე, კარ გი იმ პულ სია სა ზო გა დო ე ბა ში მდგრა-

დი ენერ გე ტი კუ ლი სის ტე მე ბის შე სა ხებ დის კუ სი ე ბის და საწყე ბად – ეს მო მა-

ვალ ში ხელს შე უწყობს ასე თი სის ტე მე ბის მხარ დამ ჭე რი ჯგუ ფე ბის გა ჩე ნას

და გაძ ლი ე რე ბას ამ ქვეყ ნებ ში.

„სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი~ რამ დე ნი მე მნიშ ვ ნე ლო ვან

კითხ ვას სვამს არ სე ბუ ლი ენერ გო სის ტე მე ბის მდგრა დო ბის და სო ცი ა ლუ რი

თუ ეკო ნო მი კუ რი სარ გებ ლი ა ნო ბის შე სა ხებ. მა გა ლი თად, რამ დე ნად რე-

ა ლუ რია ახა ლი ატო მუ რი რე აქ ტო რის მშე ნებ ლო ბა სომ ხეთ ში? რა ტომ არ

იყე ნე ბენ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სი კე თეს სამ ხ რეთ კავ კა სი ის ქვეყ ნე ბი? რა

აუცი ლე ბე ლი ნა ბი ჯე ბია გა და სად გ მე ლი გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ე ბის და ნერ-

გ ვის ხელ შე საწყო ბად? ასე ვე, შე ვე ცა დეთ, რომ თი თო ე უ ლი ქვეყ ნის თ ვის

შე მუ შა ვე ბუ ლი რე კო მენ და ცი ე ბი რაც შე იძ ლე ბა პრაქ ტი კუ ლი და რე ა ლის-

ტუ რი ყო ფი ლი ყო.

კვლე ვის შე დე გე ბი სა და აღ ნიშ ნუ ლი რე კო მენ და ცი ე ბის გან ხილ ვის პირ ვე ლი

მცდე ლო ბა 2015 წლის 12 ივ ნისს, რე გი ო ნულ ენერ გე ტი კულ კონ ფე რენ ცი ა-

ზე შედ გა. გა მარ თულ მა დის კუ სი ამ კი დევ ერ თხელ და ა დას ტუ რა, რომ მი უ-

ხე და ვად იმი სა, რომ სამ ხ რეთ კავ კა სი ის სამ ქვე ყა ნას ერ თ მა ნეთ თან ბევ რი

რამ, გან სა კუთ რე ბით კი საბ ჭო თა მემ კ ვიდ რე ო ბა აკავ ში რებს, ამ პა ტა რა რე-

გი ო ნის თი თო ე უ ლი სა ხელ მ წი ფო და მო უ კი დებ ლად, მე ზო ბე ლი ქვეყ ნე ბის

ინ ტე რე სე ბის და მის წ რა ფე ბე ბის გათ ვა ლის წი ნე ბის და ერ თ მა ნეთ თან დი ა-

ლო გის გა რე შე იღებს სა კუ თა რი ეკო ნო მი კის გან ვი თა რე ბა სა და ენერ გე ტი-

კუ ლ უსაფ რ თხო ე ბას თან და კავ ში რე ბულ იზო ლი რე ბულ გა დაწყ ვე ტი ლე ბებს.

ასე ვე, მკა ფი ოდ გა მოჩ ნ და, რომ სა მი ვე ქვეყ ნის ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კის

ჩამოყალიბებასა და ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის გან ვი თა რე ბა ში დღემ დე უმ ნიშ ვ ნე-

ლო ვა ნეს როლს დო ნო რი ორ გა ნი ზა ცი ე ბი სა და სა ერ თა შო რისო სა ფი ნან სო

ინ ს ტი ტუ ტე ბის პო ლი ტი კა თა მა შობს. შე სა ბა მი სად, სა მო მავ ლოდ მნიშ ვ ნე-

ლო ვა ნი იქ ნე ბა მა თი რო ლი რო გორც მდგრა დი ენერ გე ტი კუ ლი სის ტე მე ბის

12 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

წა ხა ლი სე ბა ში, ისე ამ მი მარ თუ ლე ბით რე გი ონ ში სა ჭი რო ცოდ ნისა და ტექ-

ნო ლო გი ე ბის და ნერ გ ვა ში.

თავისი ად გილ მ დე ბა რე ო ბის გა მო სა ქარ თ ვე ლო კვლა ვაც რჩე ბა მნიშ ვ ნე ლო-

ვან რე გი ო ნულ მო თა მა შედ, თუმ ცა აშ კა რა ა, რომ ქვეყ ნის უახ ლო ე სი სა მო-

მავ ლო გეგ მე ბი არ უკავ შირ დე ბა ენერ გე ტი კულ ტრან ზი ცი ას და ის ამ მი-

მარ თუ ლე ბით მე ზო ბე ლი სა ხელ მ წი ფო ე ბის თ ვის სა მა გა ლი თოც ვერ გახ დე ბა.

ამ თვალ საზ რი სით, სა ქარ თ ვე ლოს თ ვის იმე დის მომ ცე მი ევ რო პის ენერ გე ტი-

კულ თა ნა მე გობ რო ბა ში გა წევ რი ა ნე ბა უნ და იყოს, რაც გარ კ ვე ულ პროგრესს

მო ი ტან და.

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ სომ ხე თის მა ღა ლი რან გის სა ხელ მ წი ფო მო ხე ლე ე ბი

ქვეყ ნის ენერ გე ტი კულ უსაფ რ თხო ე ბას ატო მუ რი ელექ ტ რო სად გუ რის გა რე შე

ჯერ ჯე რო ბით ვერ მო ი აზ რე ბენ, სომ ხეთ ში თან და თან ჩნდე ბა სპე ცი ა ლის ტე-

ბის ახა ლი ბირ თ ვი, რომ ლე ბიც ალ ტერ ნა ტი უ ლი ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კის

გან ვი თა რე ბის შე საძ ლებ ლო ბა ზე იწყე ბენ სა უ ბარს. მარ თა ლია, სამ ხ რეთ კავ-

კა სი ის ყვე ლა ზე პა ტა რა რეს პუბ ლი კას, მე ზო ბე ლი ქვეყ ნე ბის გან გან ს ხ ვა ვე-

ბით, გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ე ბისა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის გან ვი თა რე ბის თ ვის

სა ჭი რო ყვე ლა ზე გა მარ თუ ლი სა კა ნონ მ დებ ლო ბა ზა აქვს, მას მა ინც მო უ წევს

ამ ტექ ნო ლო გი ე ბის და სა ნერ გად გრძე ლი და წი ნა აღ მ დე გო ბე ბით სავ სე გზის

გავ ლა, რაც, უპირ ვე ლეს ყოვ ლი სა, რე გი ონ ში მო უგ ვა რე ბელ კონ ფ ლიქ ტებს

და სექ ტორ ში არ სე ბულ კო რუფ ცი ულ გა რე მოს უკავ შირ დე ბა.

კონ ფე რენ ცი ა ზე კი დევ ერ თხელ გა მო იკ ვე თა, რომ აზერ ბა ი ჯან ში დღეს არ-

სე ბუ ლი პო ლი ტი კუ რი კულ ტუ რა არ იძ ლე ვა ენერ გე ტი კუ ლი ტრან ზი ცი ის

პროგ ნო ზი რე ბის შე საძ ლებ ლო ბას. აქ ქვეყ ნის შიგ ნით არ სე ბუ ლი ენერ გე ტი-

კუ ლი პო ლი ტი კის ანა ლი ზი და კრი ტი კაც სულ უფ რო რთუ ლი და შე უძ ლე ბე-

ლი ხდე ბა.

ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დი გან სა კუთ რე ბულ მად ლო ბას უხ დის კვლე ვის ხუთივე

ავ ტორს, რომ ლებ მაც რამ დე ნი მე თვის გან მავ ლო ბა ში იშ რო მეს იმის თ ვის, რომ

თა ვი მო ე ყა რათ კომ პ ლექ სუ რი ანა ლი ზის თ ვის აუცი ლე ბე ლი ყვე ლა მო ნა ცე-

მის თ ვის, რა მაც სამ ხ რეთ კავ კა სი ის რე გი ო ნის ენერ გე ტი კის სექ ტო რის ერ თი-

ა ნი სუ რა თის და ნახ ვის სა შუ ა ლე ბა მოგ ვ ცა. რა თქმა უნ და, კვლე ვის ავ ტო რე ბი

აც ნო ბი ე რე ბენ იმ ფაქტს, რომ წი ნამ დე ბა რე პუბ ლი კა ცი ის ცალ კე ულ ქვე თა-

ვებ ში თავ მოყ რი ლი თი თო ე უ ლი სა კითხის უკეთ გა სა აზ რებ ლად სა ჭი როა გა-

ცი ლე ბით სიღ რ მი სე უ ლი კვლე ვე ბი და სხვა დას ხ ვა ინსტიტუტის ჩარ თუ ლო ბით

შე მუ შა ვე ბუ ლი ანა ლი ზი. ამი ტომ, მო ხა რუ ლი ვიქ ნე ბით, თუ წი ნამ დე ბა რე გა-

მო ცე მა და სა ბამს და უ დებს აქ გა მოვ ლე ნი ლი ძი რი თა დი სა კითხე ბის და პრობ-

ლე მე ბის სიღ რ მი სე ულ კვლე ვებ სა და გან ხილ ვებს.

გან სა კუთ რე ბუ ლი მად ლი ე რე ბა ეკუთ ვ ნის ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დის სამ ხ რეთ

კავ კა სი ის რე გი ო ნუ ლი ბი უ როს კლი მა ტის ცვლი ლე ბის პროგ რა მის კო ორ დი-

ნა ტორს, თა მარ ან თი ძეს, რომ ლის ცოდ ნის, მონ დო მე ბი სა და შრო მის გა რე-

შე ეს კვლე ვა ვერ შედ გე ბო და. პრო ექ ტე ბის მე ნე ჯერ ეკა წე რეთ ლის დამ სა-

ხუ რე ბით კი ერ თი წლის გან მავ ლო ბა ში კვლე ვის სამ ენა ზე გა მო ცე მა გახ და

შე საძ ლე ბე ლი.

ნი

ნო

ლე

ჟა

ვა

თბი ლი სი, 30 ოქ ტომ ბე რი, 2015

ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის სამ ხ რეთ კავ კა სი ის

რე გი ო ნუ ლი ბი უ როს დი რექ ტო რი

13 გამომცემლის

წინასიტყვაობა

mokle

mimoxilva

14

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სამ ხ რეთ კავ კა სი ის სა მი ქვე ყა ნა – აზერ- იმ პორ ტ ზეა და მო კი დე ბუ ლი. სა ქარ თ ვე ლო-

ბა ი ჯა ნი, სა ქარ თ ვე ლო და სომ ხე თი –

ში ენერ გი ის წყა რო ე ბის იმ პორ ტი ნაკ ლე ბია

ცდი ლობს, სა კუ თა რი ენერ გო სექ ტო-

(მოხმარებული ენერ გი ის 70% და არა 90%,

რე ბის მდგრა დო ბა უზ რუნ ველ ყოს და

რო გორც ეს სომ ხეთ ში ა) და ბუ ნებ რი ვი აირის

ამ მცდე ლო ბის დროს სე რი ო ზულ გა მოწ ვე- ფა სი უფ რო და ბა ლი ა, რად გან ქვე ყა ნა თა ვის

ვებს აწყ დე ბა. სა მი ვე ქვე ყა ნა ევ რო კავ ში რის

ტე რი ტო რი ა ზე გა მა ვა ლი გაზ სა დე ნით გა ზის

სა მე ზობ ლო პო ლი ტი კი სა და აღ მო სავ ლეთ

გა ტა რე ბის სა ფა სურს ნა ტუ რით იღებს. ამ ორი

პარ ტ ნი ო რო ბის ინი ცი ა ტი ვე ბის მო ნა წი ლე ა,

ქვეყ ნის გან გან ს ხ ვა ვე ბით, აზერ ბა ი ჯანს ნავ-

მაგ რამ ევ რო კავ შირ ში სა მო მავ ლო ინ ტეგ- თო ბი სა და გა ზის დი დი მა რა გი აქვს.

რა ცი ის პერ ს პექ ტი ვე ბი სა და გა მოწ ვე ვე ბის

მხრივ ვი თა რე ბა ამ ქვეყნებში საგ რ ძ ნობ ლად

გა სუ ლი 20 წლის გან მავ ლო ბა ში ენერ გე ტი კის

გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი ა.

წი ლი მთლი ან ში და პრო დუქ ტ ში (მშპ) სა მი ვე

ქვე ყა ნა ში საგ რ ძ ნობ ლად შემ ცირ და. ყვე ლა ზე

სა მი ვე ქვე ყა ნას სა ერ თო მემ კ ვიდ რე ო ბა აქვს.

შთამ ბეჭ და ვი შე დე გი ამ მხრივ აზერ ბა ი ჯანს

მა თი ენერ გო სის ტე მე ბი და ინ ფ რას ტ რუქ ტუ- აქვს, რაც ნავ თო ბი სა და გა ზის ექ ს პორ ტის

რა ერ თი ან საბ ჭო თა ენერ გო სის ტე მა ში რე-

წყა ლო ბით მიღ წე უ ლი სწრა ფი ეკო ნო მი კუ რი

გი ო ნუ ლი ინ ტეგ რა ცი ის მი მარ თუ ლე ბით და- ზრდის შე დე გი ა. სამ ქვე ყა ნა ში ენერ გი ის მოხ-

ი გეგ მა. ამ გა ერ თი ა ნე ბულ ენერ გო სის ტე მა ში

მა რე ბის ყო ველ წ ლი უ რი ზრდის მოკ რ ძა ლე ბუ-

სომ ხე თის ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რის

ლი მაჩ ვე ნებ ლის გა მო, ერთ სულ მო სახ ლე ზე

მი ერ გა მო მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გია სა ბა ზი სო

სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის მაჩ ვე ნე ბე ლი ევ-

დატ ვირ თ ვის თ ვის იყო გა მიზ ნუ ლი, აზერ ბა- რო კავ ში რის ქვეყ ნე ბი სა ზე ბევ რად უფ რო და-

ი ჯა ნის თბო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბი – სა შუ ა ლო

ბა ლი ა, თუმ ცა, ამ მაჩ ვე ნებ ლებს უფ რო ყუ-

დატ ვირ თ ვის თ ვის, ხო ლო სა ქარ თ ვე ლოს ჰიდ- რადღე ბით თუ გა ვეც ნო ბით, და ვი ნა ხავთ, რომ

რო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბი – მოხ მა რე ბის პი კუ- ეს მხო ლოდ აზერ ბა ი ჯანს ეხე ბა, სომ ხეთ სა და

რი პე რი ო დე ბის თ ვის. საბ ჭო თა კავ ში რის დაშ- სა ქარ თ ვე ლო ში კი ერთ სულ მო სახ ლე ზე სათ-

ლის შე დე გად სა მი ქვეყ ნის ენერ გო სის ტე მე ბი

ბუ რის აირის გა მო ყო ფის მაჩ ვე ნე ბე ლი ისევ

და ეკო ნო მი კა გან ცალ კე ვე ბუ ლი აღ მოჩ ნ და.

იზ რ დე ბა. ზრდის მა ღა ლი მაჩ ვე ნებ ლე ბი და

ამას და ე მა ტა 1987-1991 წლე ბის კონ ფ ლიქ ტი

ერთ სულ მო სახ ლე ზე ენერ გი ის მოხ მა რე ბის

მთი ან ყა რა ბაღ ში და რე გი ო ნუ ლი სა მო ქა ლა- ამ ჟა მად არ სე ბუ ლი და ბა ლი დო ნე გვა ფიქ რე-

ქო ომე ბი 90-იანი წლე ბის და საწყის ში, რა საც

ბი ნებს, რომ მომ დევ ნო წლებ ში ენერ გი ა ზე

პო ლი ტი კუ რი არას ტა ბი ლუ რო ბა მოჰ ყ ვა. შე სა- მოთხოვ ნა გა იზ რ დე ბა.

ბა მი სად, ამ სამ ქვე ყა ნას არა მხო ლოდ ეროვ-

ნუ ლი ენერ გო სის ტე მე ბის უსაფ რ თხო ე ბი სა და

სამ ხ რეთ კავ კა სი ის ამ სამ მა ქვე ყა ნამ ამ ჟა მად

სტა ბი ლუ რო ბის უზ რუნ ველ ყო ფის პრობ ლე- უნ და გა დაწყ ვი ტოს, რო გო რი და რა ტი პის იქ-

მა უნ და გა და ეწყ ვი ტა, რაც ელექ ტ რო სად გუ-

ნე ბა მა თი ენერ გო სის ტე მე ბი. მთა ვა რი პრობ-

რე ბი სა და ელექ ტ რო და გაზ გა მა ნა წი ლე ბე ლი

ლე მა აქ ის არის, თუ რა ზო მის ეკო ნო მი კუ-

ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის გა ნახ ლე ბას გუ ლის ხ მობ- რი ზრდი სა და სო ცი ა ლუ რი კე თილ დღე ო ბის

და, არა მედ უნ და აერ ჩი ა, რო მე ლი რე გი ო ნუ ლი

მიღ წე ვა შე იძ ლე ბა ისე, რომ სათ ბუ რის აირის

ეკო ნო მი კუ რი სის ტე მის ნა წი ლი გამ ხ და რი ყო.

გა მო ყო ფი სა და ენერ გო რე სურ სე ბის იმ პორ-

პრობ ლე მებს ისიც ქმნი და და ქმნის, რომ სომ- ტ ზე და მო კი დე ბუ ლე ბის ზრდა თა ვი დან იქ ნას

ხეთ -ა ზერ ბა ი ჯა ნის მო უგ ვა რე ბე ლი კონ ფ ლიქ- აცი ლე ბუ ლი. ამ მიზ ნით უნ და შე მუ შავ დეს და

ტი რე გი ონ ში ენერ გი ის გაც ვ ლი სა და გა და ცე- გა მო ყე ნე ბულ იქ ნას პო ლი ტი კა და ინ ს ტ რუ-

მის პრობ ლე მის რენ ტა ბე ლუ რი გა დაწყ ვე ტის

მენ ტე ბი, რომ ლე ბიც შე საძ ლე ბელს გახ დის

სა შუ ა ლე ბას არ იძ ლე ვა.

ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო ზიდ ვას, რა თა გან ვი თა რე-

ბაც უზ რუნ ველ ყო ფი ლი იყოს და ენერ გო რე-

სა მი ვე ქვე ყა ნას ჰიდ რო და გა ნახ ლე ბა დი

სურ სე ბიც მაქ სი მა ლუ რად ყა ი რა თი ა ნად იქ ნას

ენერ გი ის სხვა წყა რო ე ბის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი რე- გა მო ყე ნე ბუ ლი.

სურ სე ბი აქვს, ხო ლო რაც შე ე ხე ბა წი ა ღი სე ულ

ენერ გო რე სურ სებს, გან ს ხ ვა ვე ბე ბი საგ რ ძ ნო- ამ ჟა მად ამ სამ ქვე ყა ნა ში გა მო ყე ნე ბუ ლი

ბი ა. სომ ხეთ ში წი ა ღი სე უ ლი საწ ვა ვი თით ქ- გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის ძი რი თა დი წყა რო

მის არ მო ი პო ვე ბა და ქვე ყა ნა მთლი ა ნად მის

ჰიდ რო ე ნერ გიაა (პატარა და დი დი ჰე სე ბი),

15 მოკლე

მიმოხილვა

რად გან ის ენერ გი ის გე ნე რა ცი ის ყვე ლა ზე რაც შე ე ხე ბა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის გან ვი-

რენ ტა ბე ლუ რი გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ა. ელექ ტ- თა რე ბას, ენერ გი ის მი წო დე ბა ში პო ტენ ცი ა ლი

რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ა ში გა ნახ ლე ბა დი წყა- კარ გა დაა გა მო ყე ნე ბუ ლი, თუმ ცა, მოთხოვ ნის

რო ე ბის (ძირითადად ჰიდ რო ე ნერ გი ის) წი ლი (ე.ი. მოხ მა რე ბის) სფე რო ში ენერ გო ე ფექ ტუ-

82%-ია სა ქარ თ ვე ლო ში, 29% – სომ ხეთ ში რო ბა სა მი ვე ქვე ყა ნა ში ძი რი თა დად გა ნუ ვი-

და 8% – აზერ ბა ი ჯან ში. ამ ჟა მინ დე ლი წი ლის თა რე ბე ლი ა. სომ ხეთ ში, სა დაც ენერ გო უ საფ-

გათ ვა ლის წი ნე ბი თაც კი ჰიდ რო ე ნერ გი ის გა- რ თხო ე ბის მხრივ ვი თა რე ბა ყვე ლა ზე უფ რო

მო ყე ნე ბის პო ტენ ცი ა ლი ჯერ კი დევ შე იძ ლე- კრი ტი კუ ლი ა, ახ ლა და შე ნე ბულ სა ხელ მ წი ფო

ბა გა ი ზარ დოს (სომხეთში, სა ქარ თ ვე ლო სა და ნა გე ბო ბებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის რა ღაც

აზერ ბა ი ჯან თან შე და რე ბით, ნაკ ლე ბად). გა- სტან დარ ტე ბი მა ინც არის და ცუ ლი. შე მუ შა-

რე მო ზე ზე მოქ მე დე ბის შე ფა სე ბე ბის არარ- ვე ბუ ლია ევ რო კავ ში რის წევ რი ქვეყ ნე ბი სათ-

სე ბო ბა ან მა თი და ბა ლი ხა რის ხი, გა რე მო ზე ვის სა ვალ დე ბუ ლო ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

და მა ზი ა ნე ბე ლი ზე მოქ მე დე ბის შემ თხ ვე ვე ბი ეროვ ნუ ლი სა მოქ მე დო გეგ მა (NEEAP), თუმ ცა

და და ბა ლი ტექ ნო ლო გი უ რი სტან დარ ტე ბი ნა თე ლი არ არის, თუ რამ დე ნად პრი ო რი ტე-

იმ უმ თავ რეს სა კითხებს შო რი სა ა, რომ ლე ბიც ტუ ლია ქვე ყა ნა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

სომ ხეთ სა და სა ქარ თ ვე ლო ში ჰიდ რო ე ნერ გი- გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის გა მო ყე-

ის გა მო ყე ნე ბას თან და კავ ში რე ბით სა ზო გა- ნე ბის პო ლი ტი კა. ცხა დი ა, რომ ენერ გო ე ფექ-

დო ე ბა ში კა მა თის მი ზე ზი ა. რე გი ონ ში ჰე სე ბის ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო-

დაპ რო ექ ტე ბა სა და მშე ნებ ლო ბა ში დაშ ვე ბუ- ე ბის გა მო ყე ნე ბის ზრდა სომ ხე თის ბირ თ ვუ ლი

ლი შეც დო მე ბის გა უთ ვა ლის წი ნებ ლო ბამ ამ ელექ ტ რო სად გუ რის გა მო ყე ნე ბის ინ ტენ სი ვო-

გა ნახ ლე ბა დი წყა როს მეშ ვე ო ბით ენერ გი ის ბას შე ამ ცი რებს ან მას მთლი ა ნად შეც ვ ლის და,

გე ნე რა ცი ის შემ დ გო მი გან ვი თა რე ბა შე იძ ლე- შე სა ბა მი სად, გაზ რ დის ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო-

ბა სე რი ო ზუ ლად შე ა ფერ ხოს.

ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის ღი რე ბუ ლე ბას, თუმ ცა,

ამ დრო ი სათ ვის ბირ თ ვუ ლი ენერ გია მთავ რო-

სა მი გან სა ხილ ვე ლი ქვეყ ნი დან წარ მა ტე ბუ- ბის ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ის ქვა კუთხე-

ლი და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გე ტი კის გან ვი თა- დად მა ინც რჩე ბა.

რე ბის ხელ შემ წყო ბი სა კა ნონ მ დებ ლო და ეკო-

ნო მი კუ რი ჩარ ჩო ე ბი მხო ლოდ სომ ხეთს აქვს სა ქარ თ ვე ლოს მთავ რო ბას ენერ გე ტი კუ ლი

შე მუ შა ვე ბუ ლი. შე მო ღე ბუ ლია შე ღა ვა თი ა ნი სტრა ტე გია ჯერ არ და უმ ტ კი ცე ბი ა, ხო ლო

ტა რი ფე ბი ქა რი სა და მცი რე ჰიდ რო ე ლექ ტ რო- ენერ გე ტი კის სექ ტო რი ხე ლი სუფ ლე ბის ერ თ-

სად გუ რე ბი სათ ვის, ხო ლო ფი ნან სურ მხარ და- გ ვა რი ჩა უ რევ ლო ბის პი რო ბებ ში სა ბაზ რო მე-

ჭე რას გა ნახ ლე ბა დი რე სურ სე ბი სა და ენერ- ქა ნიზ მე ბით იმარ თე ბა. აქე დან გა მომ დი ნა რე,

გო ე ფექ ტუ რო ბის ფონ დი უზ რუნ ველ ყოფს. ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

სა პი რის პი რო მდგო მა რე ო ბაა სა ქარ თ ვე ლო ში, გი ის წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის სა კითხი სა თა-

სა დაც გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის გან ვი თა რე- ნა დოდ გან ვი თა რე ბუ ლი არ არის. აზერ ბა ი ჯა-

ბის მხარ დამ ჭე რი არა ვი თა რი მე ქა ნიზ მე ბი არ ნი ენერ გი ის გე ნე რა ცი ა ში ნედ ლი ნავ თო ბი დან

არის შე მუ შა ვე ბუ ლი და მთავ რო ბას ინ ვეს ტი- ბუ ნებ რი ვი აირის გა მო ყე ნე ბა ზე გა და ვი და.

ცი ე ბის მო ზიდ ვის სა კითხი მთლი ა ნად ბა ზარ- აღ დ გე ნი ლია მრა ვა ლი ელექ ტ რო სად გუ რი.

ზე აქვს მინ დო ბი ლი. აზერ ბა ი ჯან ში გა ნახ ლე- თუმ ცა მოთხოვ ნის დო ნე ზე ენერ გო ე ფექ ტუ-

ბა დი ენერ გი ის გან ვი თა რე ბის მხარ დამ ჭე რი რო ბის სა კითხი მოგ ვა რე ბუ ლი არ არის.

სა კა ნონ მ დებ ლო ბა ზის შე საქ მ ნე ლად მნიშ-

ვ ნე ლო ვა ნი თან ხე ბი გა მო ი ყო, თუმ ცა მთავ- გათ ბო ბის სექ ტო რი (რომელიც ცხე ლი წყლის

რო ბას ეს გა დაწყ ვე ტი ლე ბა ჯერ ბო ლომ დე მი წო დე ბა სა და კონ დი ცი რე ბა საც მო ი ცავს)

არ და უმ ტ კი ცე ბი ა. შექ მ ნი ლია ასე ვე ენერ გი ის მი სი ფარ თო დის პე რსი ის გა მო სა მი ვე ქვე ყა-

ალ ტერ ნა ტი უ ლი და გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის ნა ში ყვე ლა ზე გა ნუ ვი თა რე ბე ლი ა. მი უ ხე და-

სა ხელ მ წი ფო სა ა გენ ტო, რო მელ საც მთავ რო- ვად ამი სა, ამ სექ ტორს ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

ბამ მიზ ნად გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წი ლის 20 გან ვი თა რე ბის დი დი პო ტენ ცი ა ლი აქვს, თუმ ცა

პრო ცენ ტამ დე აყ ვა ნა და უ სა ხა, თუმ ცა ჯე რაც გათ ბო ბის სექ ტო რის სა მო მავ ლო გან ვი თა-

გა უ გე ბა რი ა, ამ მიზ ნის მიღ წე ვა შე საძ ლე ბე ლი რე ბი სათ ვის სტრა ტე გია შე მუ შა ვე ბუ ლი არ

რო გორ უნ და გახ დეს.

არის. ამ დრომ დე აღ ნიშ ნულ სექ ტორ ში არც

16 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სა ერ თა შო რი სო დო ნორ და სა ფი ნან სო ორ გა- პერ ს პექ ტი ვა სა მი ვე ქვეყ ნი სათ ვის მიმ ზიდ ვე-

ნი ზა ცი ებ ს უ აქ ტი უ რი ათ.

ლი აღ მოჩ ნ დეს. აზერ ბა ი ჯან თან და თურ ქეთ-

თან ამ ჟა მად არ სე ბუ ლი რთუ ლი პო ლი ტი კუ რი

სა მო მავ ლოდ ენერ გი ა ზე მოთხოვ ნის დაკ მა- ურ თი ერ თო ბის გა მო, სომ ხე თი სათ ვის ამ გ ვა რი

ყო ფი ლე ბა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ტენ- სა ბაზ რო რე ჟი მი შე იძ ლე ბა ნაკ ლე ბად სა ინ ტე-

ცი ა ლის გა მო ყე ნე ბის სა ფუძ ვ ლი ა ნი ანა ლი ზი

რე სო იყოს. ისე თი გა რე მოს შექ მ ნა, რო მე ლიც

სა მი ქვეყ ნი დან არ ცერ თ ში არ ჩა ტა რე ბუ ლა

მთელ რე გი ონ ში, რუ სე თის ჩათ ვ ლით, ელექ-

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ ამ ჟა მად არ სე ბუ ლი

ტ რო ე ნერ გი ი სა და ბუ ნებ რი ვი გა ზის კონ კუ-

წი ნა აღ მ დე გო ბე ბის გა და სა ლა ხად და ენერ- რენ ტუ ლი ბაზ რის ჩა მო ყა ლი ბე ბას შე უწყობ და

გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის

ხელს, შე იძ ლე ბა ყვე ლა პო ტენ ცი უ რი პარ ტ-

წყა რო ე ბის პო ტენ ცი ა ლის გა მო ყე ნე ბის და- ნი ო რი სათ ვის სა სარ გებ ლო აღ მოჩ ნ დეს. მაგ-

საწყე ბად აუცი ლე ბე ლია თან მიმ დევ რუ ლი პო- რამ სა ნამ მი წო დე ბის ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რა ზე

ლი ტი კი სა და ინ ს ტ რუ მენ ტე ბის შე მუ შა ვე ბა და

მო ნო პო ლი ე ბი და პო ლი ტი კუ რი შეზღუდ ვე ბი

გა ტა რე ბა. ნი მუ შად ევ რო კავ ში რის მა გა ლი თი

შე ნარ ჩუ ნე ბუ ლი ა, ასე თი ლი ბე რა ლი ზე ბუ ლი

გა მოდ გე ბა. ევ რო კავ შირ ში გან ხორ ცი ე ლე ბუ- და თა ნამ შ რომ ლო ბა ზე და ფუძ ნე ბუ ლი ბაზ რის

ლი პო ლი ტი კა და გა მო ყე ნე ბუ ლი ინ ს ტ რუ მენ- შექ მ ნა მხო ლოდ გრძელ ვა დი ან პერ ს პექ ტი ვა ში

ტე ბი, რო გორც წე სი, ფის კა ლუ რი, სა ფი ნან სო, შე იძ ლე ბა გან ვი ხი ლოთ. პრობ ლე მე ბის მოკ ლე

სა კა ნონ მ დებ ლო, ტექ ნო ლო გი უ რი, ინ ს ტი ტუ- და სა შუ ა ლო ვა დი ა ნი გა დაწყ ვე ტა კი პირ და პი-

ცი უ რი, კორპორაციული და სა ინ ფორ მა ციო

რი ელექ ტ რო ხა ზე ბის მეშ ვე ო ბით და ყო ველ

ინ ს ტ რუ მენ ტე ბის ერ თობ ლი ო ბა ა.

ცალ კე აღე ბულ ქვე ყა ნა ში სა კუ თა რი ენერ გო ე-

ფექ ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის სექ-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის ზრდა სომ- ტო რე ბის გან ვი თა რე ბის მეშ ვე ო ბით ბაზ რე ბის

ხეთ ში, აზერ ბა ი ჯან სა და სა ქარ თ ვე ლო ში

თან და თა ნო ბით ინ ტეგ რა ცი ას უნ და ემ ყა რე-

ენერ გი ის გე ნე რა ცი ის სიმ ძ ლავ რე ე ბის შექ- ბო დეს. ამ მხრივ პირ ვე ლი ნა ბი ჯე ბი შე იძ ლე ბა

მ ნის უმ თავ რე სი სტი მუ ლი ა, თუმ ცა, სა ქარ- იყოს სომ ხე თი სა და სა ქარ თ ვე ლოს სის ტე მე-

თ ვე ლოს მთავ რო ბას ამ მხრივ რა ი მე ღი ად

ბის პა რა ლე ლუ რი მუ შა ო ბი სათ ვის პი რო ბე ბის

გაცხა დე ბუ ლი მი ზა ნი არა აქვს. ზო გა დად, შექ მ ნა და შე თან ხ მე ბა ისეთ პი რო ბებ ზე, რომ-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორტს შე უძ ლია ენერ- ლებ შიც გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან გე ნე რი-

გი ის მდგრად მი წო დე ბა ში დამ ხ მა რე რო ლი შე- რე ბუ ლი ენერ გი ის შეს ყიდ ვა გა რან ტი რე ბუ ლი

ას რუ ლოს (განსაკუთრებით, რო ცა სე ზო ნუ რი

იქ ნე ბა.

გაც ვ ლა წე ლი წა დის ცივ პე რი ო დებ ში ჰიდ რო ე-

ნერ გი ის მი წო დე ბა ში არ სე ბუ ლი პრობ ლე მე ბის

გა და ლახ ვის სა შუ ა ლე ბას იძ ლე ვა) და ეკო ნო მი-

კურ გან ვი თა რე ბა საც შე უწყოს ხე ლი. გან სა-

კუთ რე ბით მიმ ზიდ ვე ლი მწარ მო ებ ლე ბი სათ ვის

შე იძ ლე ბა გახ დეს გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა-

რო ე ბი დან გე ნე რი რე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის,

მათ შო რის, ქა რის ენერ გი ის მი წო დე ბა თურ ქე-

თი სათ ვის (სადაც მოთხოვ ნაც უფ რო მა ღა ლია

და ფა სე ბიც). მი უ ხე და ვად ამი სა, ამ ჟა მად არ-

სე ბულ გეგ მებს მდგრა დო ბის ანა ლი ზი აკ ლი ა.

ამას თან, ისი ნი სა მი ვე ქვე ყა ნას თან შე თან ხ მე-

ბუ ლი არ არის.

ენერ გე ტი კის სფე რო ში რე გი ო ნუ ლი თა ნამ-

შ რომ ლო ბის გა უმ ჯო ბე სე ბამ სამ ხ რეთ კავ კა-

სი ის სამ ქვე ყა ნას შო რის, თურ ქეთ თან, თურ-

ქე თის გავ ლით ევ რო პის ბა ზარ თან, ხო ლო

სა მო მავ ლოდ ირან თან, შე იძ ლე ბა, მცი რე და-

ნა ხარ ჯე ბით მდგრა დი ენერ გო სის ტე მე ბის ჩა-

მო ყა ლი ბე ბის პი რო ბე ბი შექ მ ნას. შე საძ ლო ა, ეს

17 მოკლე

მიმოხილვა

1.

Sesavali

18 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სამ ხ რეთ კავ კა სი ის სა მი ვე ქვე ყა ნა

(აზერბაიჯანი, სა ქარ თ ვე ლო და სომ ხე თი)

ენერ გე ტი კის სექ ტო რე ბის მდგრა დი გან-

ვი თა რე ბის უზ რუნ ველ ყო ფის გზა ზე გა-

მოწ ვე ვებს აწყ დე ბა. ქვე ყ ნე ბი ჩარ თულ ნი არი ან

ევ რო კავ ში რის ევ რო პის სა მე ზობ ლო პო ლი ტი კა-

სა და აღ მო სავ ლეთ პარ ტ ნი ო რო ბის პროგ რა მა ში.

სა ქარ თ ვე ლო კან დი და ტი ქვე ყა ნა ა, რო მელ მაც

mdgra di ener go sis te mis

2014 წელს ევ რო კავ შირ თან ასო ცი რე ბის შე-

თან ხ მე ბას მო ა წე რა ხე ლი. სომ ხეთს 2010 წლი-

Seq m nis um Tav re si pi ro ba

დან მეთ ვალ ყუ რის სტა ტუ სი აქვს, მაგ რამ 2013

წლის სექ ტემ ბერ ში ასო ცი რე ბის ხელ შეკ რუ ლე-

ener go re sur se bis ra

ბის ხელ მო წე რა ზე უარი გა ნაცხა და. სა მა გი ე როდ,

2015 წლის იან ვარ ში ეს ქვე ყა ნა შე უ ერ თ და ევ რა-

ci o na lu ri ga mo ye ne ba

ზი ის სა ბა ჟო კავ შირს, რო მელ შიც მთა ვარ როლს

რუ სე თი თა მა შობს, იმის იმე დით, რომ უფ რო და-

(energoefeqturoba) da

ცუ ლი და ეკო ნო მი კუ რად სტა ბი ლუ რი იქ ნე ბო და.

აზერ ბა ი ჯა ნი ბო ლომ დე არც ევ რო კავ ში რის მხა-

ener gi is ga nax le ba di

რეს იჭერს და არც რუ სე თი სას, თუმ ცა, ასო ცი-

რე ბის ხელ შეკ რუ ლე ბის ხელ მო წე რის თა ო ბა ზე

wya ro e bis ga mo ye ne ba a,

მო ლა პა რა კე ბე ბი გრძელ დე ბა. ამის მი უ ხე და ვად,

ამ სა მი ქვეყ ნის თა ნა მედ რო ვე ენერ გე ტი კუ ლი და

ra Ta Sem cir des ener gi is

კლი მა ტუ რი კა ნონ მ დებ ლო ბის ჰარ მო ნი ზა ცი ის

პრო ცე სი არ შეწყ ვე ტი ლა.

wi a Ri se u li wya ro e bis

mox ma re bis gav le na kli

საბ ჭო თა კავ ში რის დაშ ლას სა მი ვე ქვეყ ნის

ენერ გო სი სტე მე ბი სა და ეკო ნო მი კის გან ცალ-

ma tur cvli le beb ze”

კე ვე ბა მოჰ ყ ვა. ამას გარ და, მთი ა ნი ყა რა ბა ღის

კონ ფ ლიქ ტ მა 1987-1991 წლებ ში და 90-იანი

წლე ბის და საწყი სის სა მო ქა ლა ქო ომებ მა პო ლი-

ტი კუ რად არას ტა ბი ლუ რი ვი თა რე ბა შექ მ ნა. შე-

სა ბა მი სად, ამ სამ ქვე ყა ნას არა მხო ლოდ ეროვ-

ნუ ლი ენერ გო სის ტე მე ბის უსაფ რ თხო ე ბი სა და

სტა ბი ლუ რო ბის უზ რუნ ველ ყო ფის პრობ ლე მა • სა მი ვე ქვე ყა ნამ მემ კ ვიდ რე ო ბით მი ი ღო დი დი

უნ და გა და ეწყ ვი ტა, რაც ელექ ტ რო სად გუ რე ბი სა

მო ცუ ლო ბის გე ნე რა ცი ა სა და ენერ გი ის არა ე-

და ელექ ტ რო და გაზ გა მა ნა წი ლე ბე ლი ინ ფ რას ტ-

ფექ ტურ მოხ მა რე ბა ზე დამ ყა რე ბუ ლი ენერ გო-

რუქ ტუ რის გა ნახ ლე ბას გუ ლის ხ მობ და, არა მედ

სის ტე მა, ასე ვე ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რა, ენერ გო სის-

უნ და აერ ჩი ა, რო მე ლი რე გი ო ნუ ლი ეკო ნო მი კუ-

ტე მა და ინ დუს ტ რი ა, რომ ლებ საც სა ფუძ ვ ლი ა ნი

რი სის ტე მის ნა წი ლი გამ ხ და რი ყო (პატარაია თ.,

მო დერ ნი ზა ცია ესა ჭი რო ე ბო და;

2015). მაგ რამ სომ ხეთ -ა ზერ ბა ი ჯა ნის მო უგ ვა-

რე ბე ლი კონ ფ ლიქ ტი რე გი ონ ში ენერ გი ის გაც ვ- • მა თი ენერ გო სის ტე მე ბი და ინ ფ რას ტ რუქ ტუ-

ლი სა და გა და ცე მის პრობ ლე მის რენ ტა ბე ლუ რი

რა ერ თი ან საბ ჭო თა ენერ გო სის ტე მა ში რე გი ო-

გა დაწყ ვე ტის მო ნახ ვის სა შუ ა ლე ბას არ იძ ლე ვა.

ნუ ლი ინ ტეგ რა ცი ის მი მარ თუ ლე ბით და ი გეგ მა.

ამ გა ერ თი ა ნე ბულ ენერ გო სის ტე მა ში სომ ხე თის

სა მი ქვე ყა ნა ბუ ნებ რი ვი ენერ გო რე სურ სე ბის

ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რი ენერ გი ის ძი რი-

სიმ დიდ რით, ეკო ნო მი კის ზრდი თა და დე მოგ რა-

თად ნა წილს გა მო ი მუ შა ვებ და, აზერ ბა ი ჯა ნის

ფი უ ლი მაჩ ვე ნებ ლე ბით ერ თ მა ნე თი სა გან საგ რ-

წი ა ღი სე უ ლის წვლი ლი სა შუ ა ლო სი დი დის იყო,

ძ ნობ ლად გან ს ხ ვავ დე ბა.

ხო ლო სა ქარ თ ვე ლოს ჰიდ რო ე ლექ ტ რო სად-

გუ რე ბი მოხ მა რე ბის პი კუ რი პე რი ო დე ბის თ ვის

მი უ ხე და ვად ამი სა, სამ ხ რეთ კავ კა სი ის ამ სამ

გა მო ი ყე ნე ბო და;

ქვე ყა ნას სა ერ თო მა ხა სი ა თებ ლე ბიც აქვს:

19

შესავალი

• ერთ სულ მო სახ ლე ზე ენერ გი ის მოხ მა რე ბის შე-

სექ ტო რებ ში ანა ლო გი ურ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბას

და რე ბით და ბა ლი დო ნე (თანამედროვე ელექ-

თა ვის თა ვად არ გუ ლის ხ მობს.

ტ რო ნუ ლი მოწყო ბი ლო ბე ბის გა მო ყე ნე ბის

და ბა ლი მაჩ ვე ნე ბე ლი და ა. შ.), რო მე ლიც ევ რო-

მდგრა დი გან ვი თა რე ბის მი ზა ნი აწ მ ყო ში არ სე-

კავ ში რის 28 ქვე ყა ნას თან შე და რე ბით ერთ სულ

ბუ ლი მოთხოვ ნე ბის დაკ მა ყო ფი ლე ბა ა, ოღონდ

მო სახ ლე ზე მშპ-ის მცი რე მო ცუ ლო ბი თა და მო-

იმ გ ვა რად, რომ ამ მოთხოვ ნე ბის დაკ მა ყო ფი ლე-

წი ნა ვე ტექ ნო ლო გი ე ბის სა ფუძ ველ ზე პრო დუქ-

ბის სა შუ ა ლე ბა არც მო მა ვალ თა ო ბებს წა ერ თ-

ცი ის წარ მო ე ბის ნაკ ლე ბო ბი თაა გა მოწ ვე უ ლი;

ვათ (WCED, 1987). აქე დან გა მომ დი ნა რე, ენერ-

გე ტი კის მდგრა დი გან ვი თა რე ბა მიზ ნად ისა ხავს

• ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

ენერ გი ის მოთხოვ ნის დაკ მა ყო ფი ლე ბა სა და,

გი ის წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის სფე რო ში არ-

იმავ დ რო უ ლად, ენერ გე ტი კის სფე რო ში მომ სა ხუ-

სე ბუ ლი მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი პო ტენ ცი ა ლის გა მო-

რე ბის გა სა წე ვად ენერ გი ის წყა რო ე ბი სა და შე სა-

ყე ნე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი სა კა ნონ მ დებ ლო,

ბა მი სი ტექ ნო ლო გი ე ბის შერ ჩე ვი სას სო ცი ა ლუ-

ინ ს ტი ტუ ცი უ რი, პო ლი ტი კუ რი და ეკო ნო მი კუ-

რი, ეკო ნო მი კუ რი და ეკო ლო გი უ რი შე დე გე ბის

რი პი რო ბე ბი სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

გათ ვა ლის წი ნე ბას (IEA და სხვ., 2005). ამ დე ნად,

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის სფე რო ში

ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბა, ეკო ნო მი კუ რი მი ზან შე-

არ სე ბუ ლი დი დი პო ტენ ცი ა ლის სა ფუძ ვ ლი ა ნი

წო ნი ლო ბა და გა რე მოს დაც ვა მდგრა დი ენერ-

შე ფა სე ბის არარ სე ბო ბა;

გე ტი კის გან ვი თა რე ბის უმ თავ რე სი ას პექ ტე ბი ა.

მდგრა დი ენერ გო სის ტე მის შექ მ ნის უმ თავ რე-

• და მო უ კი დებ ლო ბის მო პო ვე ბის შემ დ გომ პე-

სი პი რო ბა ენერ გო რე სურ სე ბის რა ცი ო ნა ლუ რი

რი ოდ ში ეკო ნო მი კუ რი კრი ზი სის კრი ტი კულ

გა მო ყე ნე ბა (ენერგოეფექტურობა) და ენერ გი-

ზღვრამ დე დაშ ვე ბის შემ დეგ საგ რ ძ ნო ბი ეკო ნო-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა ა, რა თა

მი კუ რი ზრდა;

შემ ცირ დეს ენერ გი ის წი ა ღი სე უ ლი წყა რო ე ბის

მოხ მა რე ბის გავ ლე ნა კლი მა ტურ ცვლი ლე ბებ ზე.

• სამ ქვე ყა ნას შო რის ეკო ნო მი კუ რი თა ნამ შ რომ-

ვი ნა ი დან მიჩ ნე უ ლი ა, რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ლო ბის და ბა ლი დო ნე.

ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის პო ტენ ცი ა ლის

გა მო ყე ნე ბი სათ ვის ბა ზა რი უმ თავ რე სი ბა რი ე-

მე-3 გრა ფიკ ზე ნაჩ ვე ნე ბი ა, 1990 წლი დან

რი ა, და სა ხუ ლი უნ და იქ ნას სა თა ნა დო პო ლი ტი-

რო გორ მცირ დე ბო და, ზო გა დად, სა მი ვე ქვეყ ნის

კუ რი მიზ ნე ბი, რომ ლე ბიც მდგრა დი ენერ გე ტი-

მშპ-ის ენერ გო ტე ვა დო ბა (იზომება მშპ-ის ერ თე- კის გრძელ ვა დი ან სტრა ტე გი ა ში იქ ნე ბა ასა ხუ ლი.

ულ ზე და ხარ ჯუ ლი ენერ გი ის მი ხედ ვით), რო მე-

უნ და შე მუ შავ დეს და და ი ნერ გოს თან მიმ დევ რუ-

ლიც ენერ გი ის პრო დუქ ტი უ ლო ბის სა პი რის პი რო

ლი პო ლი ტი კა და ინ ს ტ რუ მენ ტე ბი, რა თა წი ნა-

მაჩ ვე ნე ბე ლი ა.

აღ მ დე გო ბე ბი გა და ი ლა ხოს და პო ტენ ცი ა ლის გა-

მო ყე ნე ბა შე საძ ლე ბე ლი გახ დეს. ევ რო კავ შირ ში

მშპ-ზე რამ დე ნი მე არა კონ ტ რო ლი რე ბა დი ფაქ-

გან ხორ ცი ე ლე ბუ ლი პო ლი ტი კა და გა მო ყე ნე ბუ-

ტო რი ახ დენს გავ ლე ნას. ამას თან, ის ვერ ქმნის ლი ინ ს ტ რუ მენ ტე ბი, რო გორც წე სი, ფის კა ლუ რი,

მკა ფიო სუ რათს, თუ რა შე იძ ლე ბა იყოს ენერ გო-

სა ფი ნან სო, სა კა ნონ მ დებ ლო, ტექ ნო ლო გი უ რი,

ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის მა მოძ რა ვე ბე ლი ძა ლა,

ინ ს ტი ტუ ცი უ რი, კორ პო რა ციუ ლი და სა ინ ფორ-

თუმ ცა მშპ მა ინც აგ რე გი რე ბუ ლი მაჩ ვე ნე ბე ლი ა,

მა ციო ინ ს ტ რუ მენ ტე ბის ერ თობ ლი ო ბა ა.

რო მე ლიც სხვა დას ხ ვა ქვეყ ნის შე და რე ბი სას გა-

მო ი ყე ნე ბა. ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ზე გავ ლე ნას

მომ დევ ნო თა ვებ ში მი მო ხი ლუ ლია სამ ქვე ყა ნა ში

ახ დენს აგ რეთ ვე სტრუქ ტუ რუ ლი ცვლი ლე ბე ბი

არ სე ბუ ლი ძი რი თა დი პი რო ბე ბი (რესურსები, ენერ-

ეკო ნო მი კა ში (მრეწველობისა და მი სი ქვე სექ ტო-

გი ის ეროვ ნუ ლი ბაზ რე ბი, ეკო ნო მი კუ რი სტრუქ-

რე ბის წი ლის ცვლი ლე ბა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

ტუ რა, ენერ გი ა ზე მოთხოვ ნის გან ვი თა რე ბა და

გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი დო ნე ე ბით), ფა სე ბი, სამ რეწ ვე ლო

სხვა), მო ცე მუ ლია ენერ გე ტი კის სექ ტორ ში არ სე-

ციკ ლე ბი, მე ტე ო რო ლო გი უ რი პი რო ბე ბი და ა. შ.

ბუ ლი ინ ს ტი ტუ ცი უ რი ჩარ ჩო ე ბის მოკ ლე ანა ლი ზი,

მა გა ლი თად, მშპ-ის მკვეთ რი ზრდა აზერ ბა ი ჯან-

რაც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ზრდი სა და ენერ გი ის

ში, რაც გა ზი სა და ნავ თო ბის დი დი ოდე ნო ბით

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის მნიშ ვ ნე-

ექსპორტის შე დე გი ა, ამ ქვეყ ნის მშპ-ის ენერ-

ლო ვა ნი წი ნა პი რო ბა ა, და შე ფა სე ბუ ლია მდგრა დი

გო ტე ვა დო ბის შემ ცი რე ბის გა მომ წ ვე ვი მთა ვა-

ენერ გე ტი კის გან ვი თა რე ბა ზე აქამ დე შე მუ შა ვე ბუ-

რი ფაქ ტო რი ა, თუმ ცა, ეს ეკო ნო მი კის არ სე ბულ

ლი და გან ხორ ცი ე ლე ბუ ლი პო ლი ტი კის ზე გავ ლე ნა.

20 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

30

2000

25

2012

20

გრა ფი კი 1.

მშპ (მუპ-ის მი ხედ ვით),

15

მი ლი არ დი აშშ დო ლა-

რი 2005 წ. კურ სით

10

წყა რო: ენერ გე ტი კის

სა ერ თა შო რი სო სა ა-

5

გენ ტოს (IEA) სტა ტის-

ტი კუ რი მო ნა ცე მე ბი.

0

სომხეთი

აზერბაიჯანი

საქართველო

EU–28

3.5

2000

3

2012

2.5

2

1.5

გრა ფი კი 2.

ენერ გი ის მთლი ა ნი პირ-

1

ვე ლა დი მი წო დე ბა ესმ

(ტნე/ესმ)

0.5

წყა რო: IEA-ის სტა ტის ტი-

კუ რი მო ნა ცე მე ბი.

0

სომხეთი

აზერბაიჯანი

საქართველო

EU–28

0.35

სომხეთი

აზერბაიჯანი

0.3

საქართველო

EU–28

0.25

0.2

0.15

გრა ფი კი 3.

მუპ მშპ-ის ენერ გო ტე ვა-

0.1

დო ბა (ტნე ათას აშშ დო-

ლარ ზე, 2005 წ. კურ სით)

0.05

წყა რო: IEA-ის სტა ტის ტი-

კუ რი მო ნა ცე მე ბი.

0

03

04

05

06

08

09

2000

2001

2002

20

20

20

20

2007

20

20

2010

2011

2012

21 შესავალი

2.

s o m x e T i

22 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

2.

s o m x e T i

23 ფოტო: რაზმიკ ფაშიკიანი

2.1

ekonomikuri ganviTarebis mokle

mimoxilva

სომ ხე თის მო სახ ლე ო ბა 2000 წლი დან და ბალ დო ნე ზეა (შესაბამისად, 1.47 ტნე/ესმ და

(3.08 მი ლი ო ნი) 2013 წლამ დე (2.97 მი- 1.84 მგვტ.სთ/ესმ 2012 წელს2). ეს უფ რო და ბა-

ლი ო ნი) ოდ ნავ შემ ცირ და (მსოფლიო

ლი შე მო სავ ლე ბი სა და ეკო ნო მი კუ რი გა ნუ ვი თა-

ბან კი, 2014) მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ

რებ ლო ბის შე დე გი ა, ვიდ რე ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ეკო ნო მი კის ზრდა ბო ლო 10 წლის გან მავ ლო-

ბის მა ღა ლი დო ნი სა. ხელ შემ წყო ბი ფაქ ტო რია

ბა ში საგ რ ძ ნო ბი იყო – მშპ ერთ სულ მო სახ ლე ზე

აგ რეთ ვე უმუ შევ რო ბის მა ღა ლი დო ნეც.

2000-2012 წლებ ში ორ ჯერ და მე ტად გა ი ზარ-

და (იხ. გრა ფი კი 4). მი უ ხე და ვად ამი სა, სომ ხე თი

სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფა ყვე ლა ზე და ბალ

ჯე რაც სა შუ ა ლო შე მო სავ ლის მქო ნე ქვეყ ნებს

დო ნე ზე 2002 წელს იყო, შემ დ გომ ში კი უმ ნიშ ვ-

შო რი სა ა1. 90-იანი წლე ბის პირ ვე ლი ნა ხევ რის

ნე ლოდ გა ი ზარ და. CO -ის გა მო ყო ფის სა ერ თო

2

შემ დეგ ეკო ნო მი კუ რი აღ მას ვ ლის პე რი ოდ ში

დო ნე ესმ ჯე რაც და ბა ლი ა, თუმ ცა 2000-2012

ენერ გი ის მოხ მა რე ბა ბევ რად უფ რო ნე ლა იზ-

წლებ ში 65%-ით გა ი ზარ და (1.11-დან 1.83-მდე

რ დე ბა, ვიდ რე მშპ, რაც იმ პორ ტ ზე და მო კი დე-

/ესმ (IEA, 2014)).

ბუ ლე ბი სა და კლი მა ტურ ცვლი ლე ბებ ზე ზე გავ-

ლე ნის შემ ცი რე ბის თვალ საზ რი სით და დე ბით

შემ დ გო მი ეკო ნო მი კუ რი და სო ცი ა ლუ რი გან ვი-

მოვ ლე ნად უნ და ჩა ით ვა ლოს. ეს შე დე გი მთლი-

თა რე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლია მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი

ა ნად ენერ გი ის ეფექ ტუ რი გა მო ყე ნე ბის ზრდამ

ინ ვეს ტი ცი ე ბი სომ ხე თის მრეწ ვე ლო ბის დი ვერ-

და ფარ თო მას შ ტა ბი ან მა მო დერ ნი ზა ცი ამ კი არ

სი ფი კა ცი ი სა და ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის გა უმ ჯო-

მო ი ტა ნა, არა მედ ძი რი თა დად იმ ფაქ ტო რებ მა,

ბე სე ბის მიზ ნით. ორი ვე მიზ ნის მი საღ წე ვად

რომ ლებ მაც მშპ-ის ზრდა ზე იქო ნია ზე გავ ლე-

და მა ტე ბით ენერ გიაა სა ჭი რო. ამ დე ნად, მთა ვა-

ნა, მათ შო რი სა ა, მა გა ლი თად, ზოგ სექ ტორ ში

რი გა მოწ ვე ვა ა, თუ რამ დე ნად მიღ წე ვა დია ეკო-

ტექ ნო ლო გი ე ბის გა მო ყე ნე ბის და ბა ლი დო ნე და

ნო მი კუ რი ზრდის გაგ რ ძე ლე ბა და სო ცი ა ლუ რი

ეკო ნო მი კა ში მომ სა ხუ რე ბის სექ ტო რის მზარ დი

კე თილ დღე ო ბის ამაღ ლე ბა სათ ბუ რის აირის გა-

წი ლი. მსოფ ლიო ფი ნან სურ კრი ზი სამ დე მიღ წე-

მო ყო ფი სა და ენერ გი ის იმ პორ ტ ზე და მო კი დე-

უ ლი მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ეკო ნო მი კუ რი ზრდა ძი რი-

ბუ ლე ბის ზრდის გა რე შე. ამ მიზ ნით, ისე თი პო-

თა დად საზღ ვარ გა რე თი დან მი ღე ბუ ლი ფი ნან-

ლი ტი კა და ინ ს ტ რუ მენ ტე ბია შე სა მუ შა ვე ბე ლი

სე ბით სამ შე ნებ ლო სექ ტო რის გა ფარ თო ე ბას

და გან სა ხორ ცი ე ლე ბე ლი, რაც ინ ვეს ტი ცი ე ბის

ემ ყა რე ბო და.

შე მო დი ნე ბას გა ა ი ო ლებს, რა თა გან ვი თა რე ბის

დო ნე ენერ გო რე სურ სე ბის ეფექ ტუ რი გა მო ყე-

ერთ სულ მო სახ ლე ზე ზო გა დად ენერ გი ი სა და

ნე ბის გზით იქ ნას მიღ წე უ ლი.

კონ კ რე ტუ ლად, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ მა რე ბა

1 საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებად ის ქვეყნები ითვლება, რომლების მთლიანი ეროვნული შემოსავალი

2013 წელს ერთ სულ მოსახლეზე 1045 აშშ დოლარს აღემატებოდა, მაგრამ 12746 აშშ დოლარზე ნაკლები იყო.

<http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups>.

2 IEA-ს სტატისტიკური მონაცემები.

24 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

200

მშპ (მუპ-ის მიხედვით) (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

150

ენერგომოხმარება (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

გრა ფი კი 4. 100

ეკო ნო მი კუ რი ზრდა და

ენერ გი ის მოხ მა რე ბა

სომ ხეთ ში (1990=100)

50

მსოფ ლიო ბან კი, 2014

(მუპ აშშ დო ლა რებ ში

2011 წ. კურ სით).

0

1992

1999

2006

2013

35,000

გაფრქვეული სათბურის გაზების საერთო მოცულობა

გრა ფი კი 5. 30,000

სომხეთში 2010 წლამდე

CO2

გაფრქვეული სათბურის 25,000

გაზები (გტ CO

2ეკ

LULUCF-ის გარეშე) 20,000

წყა რო: კლი მა ტის

ცვლი ლე ბის შე სა ხებ 15,000

სომ ხე თის მე ო რე ეროვ-

ნუ ლი შეტყო ბი ნე ბა, 10,000

2010; სომ ხე თის ენერ-

გე ტი კის და ბუ ნებ რი ვი 5,000

რე სურ სე ბის სა მი ნის ტ-

როს წლი უ რი ან გა რი ში.

0

1990

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2010

25 სომხეთი

2.2

energiis erovnuli bazrebis

ganviTareba da samomavlo

tendenciebi

2.2.1 ენერ გი ის მი წო დე ბა და მოთხოვ ნა

ენერ გი ის იმ პორ ტის წი ლის მცი რე დი მერ ყე-

ო ბა ჰიდ რო ე ნერ გი ის წარ მო ე ბის პო ტენ ცი-

თუ გარ კ ვე უ ლი ოდე ნო ბის ჰიდ რო რე სურ სებ-

ალ ზეა და მო კი დე ბუ ლი. გვალ ვი ან წლებ ში იმ-

სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის მცი რე მო ცუ-

პორ ტის წი ლი მა ტუ ლობს.

ლო ბის სხვა წყა რო ებს (მათ შო რის, შე შას,

რომ ლის გა მო ყე ნე ბა მაც ტყე ე ბის უკი დუ რე-

ბუ ნებ რი ვი აირი, ბირ თ ვუ ლი საწ ვა ვი და ქვა-

სად ფარ თო მას შ ტა ბი ა ნი ჩეხ ვა გა მო იწ ვი ა)

ნახ ში რის ძა ლი ან შეზღუ დუ ლი ოდე ნო ბა (პემმ-

არ ჩავ თ ვ ლით, სომ ხეთს სა კუ თა რი წი ა ღი სე-

ის 0.1%-ზე ნაკ ლე ბი) ძი რი თა დად რუ სე თი დან

უ ლი ენერ გი ის წყა რო არ გა აჩ ნია და ის არც შე მო დის. პირ ვე ლა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის

ნავ თო ბი სა და გა ზის სატ რან ზი ტო ქვე ყა ნა ა.

დი ვერ სი ფი კა ცი ის მიზ ნით სომ ხე თის მთავ რო-

აქე დან გა მომ დი ნა რე, სომ ხე თი დი და დაა და-

ბამ 2009 წელს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ-

მო კი დე ბუ ლი ენერ გი ის იმ პორ ტ ზე, რაც სა გა-

ტის სა ნაც ვ ლოდ ირა ნი დან ბუ ნებ რი ვი აირის

და სახ დე ლო ბა ლანსს მუდ მი ვად ზრდის. 2012

იმ პორ ტის თა ო ბა ზე ხელ შეკ რუ ლე ბას მო ა წე-

წელს იმ პორ ტის წი ლი მი წო დე ბუ ლი პირ ვე ლა-

რა ხე ლი. ქვე ყა ნა 3კვტ.სთ ე ლექ ტ რო ე ნერ გი-

დი ენერ გი ის 3.377 მტნე -ის 90% იყო. პემ მ - ში

ის 1მ2 ირა ნულ გაზ ზე გაც ვ ლას და თან ხ მ და3.

ბუნებრივი აირი — 56%

ბირთვული ენერგია — 19%

გრა ფი კი 6.

სომ ხე თის პირ ვე ლა-

ჰიდროენერგია — 8%

დი ენერ გი ის მი წო-

დე ბის სტრუქ ტუ რა

განახლებადი წყაროები — 7%

(2012)

წყარო: USAID, 2014.

ნავთობპროდუქტები — 10%

26 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ტექ ნო ლო გი ე ბი

სიმ ძ ლავ რე (მგვტ)

გე ნე რა ცია (გვტ.სთ/წელიწადში)

ქა რი

300

650

კომუნალური მასშტაბის PV

830 – 1,200

1,700 – 2,100

(ფოტოვოლტაიკა)

მზის კონ ცენ ტ რი რე ბუ ლი

1,200

2,400

ენერ გია

გამანაწილებელი მზის PV

1,300

1,800

(ფოტოვოლტაიკა)

გე ო თერ მუ ლი ენერ გია

არა ნაკ ლებ 150

არა ნაკ ლებ 1,100

ნა გავ საყ რე ლის გა ზი

2

20

მცი რე ჰიდ რო ე ნერ გია

100

340

ბი ო გა ზი

5

30

ბი ო მა სა

30

230

ცხრი ლი 1.

სულ ელექ ტ რო ე ნერ გია

3,800 – 4,300

7,400 – 8,700

სომ ხე თის გა ნახ ლე-

ბა დი ენერ გი ის წყა-

რო ე ბის პო ტენ ცი ა-

მზის თერ მუ ლი ცხე ლი წყა ლი

200

260

ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის

მი ხედ ვით

გე ო თერ მუ ლი თბუ რი ტუმ ბო ე ბი

3,500

3,500

წყა რო: სომხეთის

რესპუბლიკა,

სულ სით ბო

3,700

4,690

2014, 10.

ამ შე თან ხ მე ბა ში ზე და ზღვა რი დად გე ნი ლი

ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის მფლო ბე ლი „გაზპრომ

არ არის, მაგ რამ გა ზის იმ პორ ტი მხო ლოდ

არ მე ნი ა ა” („არმრუსგაზპრომი”), რო მელ საც

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტ ზეა მიბ მუ-

ბუ ნებ რი ვი აირი მთლი ა ნად რუ სე თი დან შე-

ლი, ხო ლო ირა ნი დან შე მო მა ვა ლი გაზ სა დე-

მო აქვს, ეს კომ პა ნია ფაქ ტობ რი ვად ქვე ყა ნა ში

ნი პირ და პირ ჰრაზ და ნის თესს უკავ შირ დე ბა

შე მო ტა ნი ლი გა ზის მთელ მო ცუ ლო ბას აკონ-

და ქვეყ ნის გაზ გა მა ნა წი ლე ბელ სის ტე მას თან

ტ რო ლებს. შე სა ბა მი სად, ირან იდან გა ზის იმ-

მი ერ თე ბუ ლი არა ა. შეზღუდ ვე ბის მი უ ხე და-

პორ ტის გაზ რ და რუ სე თის თან ხ მო ბის გა რე შე

ვად, და ბალ ფა სად ირა ნი დან შე მო ტა ნი ლი

ნაკ ლე ბად სა ვა რა უ დო ა.

გა ზის წყა ლო ბით სომ ხე თის ენერ გო სის ტე-

მის მდგო მა რე ო ბა გა უმ ჯო ბეს დე ბა, ამი ტომ

სომ ხეთს გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის და მა ტე ბი-

სომ ხე თი ცდი ლობს ამ გაც ვ ლის მო ცუ ლო-

თი პო ტენ ცი ა ლიც აქვს და მას ენერ გო უ საფ რ-

ბა გა ზარ დოს. მაგ რამ იმის გა მო, რომ ირან - თხო ე ბის ზრდა სა და ენერ გი ის წყა რო ე ბის დი-

სომ ხე თის გაზ სა დე ნი სა და სომ ხე თის გა ზის

ვერ სი ფი კა ცი ა ში სე რი ო ზუ ლი წვლი ლის შე ტა ნა

3 მსოფლიო ბანკი, 2011, გვ. 5. კიდევ ერთი წყაროს ცნობით, 2 კვტ.სთ 1 მ2-ზე იცვლება, რაც კიდევ უფრო

მომგებიანია: <http://arka.am/en/news/economy/armenia_imported_2_451_billion_cubic_meters_of_natural_gas_

from_russia_and_iran_in_2014/>.

27 სომხეთი

3,500

3208

სოფლის/სატყეო მეურნეობა

ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროები

3,000

2606

საყოფაცხოვრებო

ტრანსპორტი

მრეწველობა

2,500

2134

2106

2144

გრა ფი კი 7. 2,000

1901

1714

სა ბო ლოო ენერ-

გი ის მოხ მა რე ბა 1,500

სომ ხეთ ში სექ ტო-

1107

რე ბის მი ხედ ვით 1,000

(ატნე)*

წყა რო: USAID,

500

2015. სცენარი

2015-2030.

0

2000

2005

2010

2011

2012

2015

2020

2030

*2000 და 2005 წლების მაჩ ვე ნებ ლე ბი IEA-ის სტა ტის ტი კუ რი მო ნა ცე მე ბი და ნაა აღე ბუ ლი

შე უძ ლი ა. გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის ტექ ნი კუ რი

ბო ლო წლე ბის გან მავ ლო ბა ში გა ი ზარ და სა-

და ეკო ნო მი კუ რი პო ტენ ცი ა ლი 2011 წელს შედ-

ბო ლოო ენერ გი ის მოხ მა რე ბა (იხ. გრა ფი კი

გე ნი ლი გა ნახ ლე ბა დი ენერგორესურსების

7). ამ მხრივ ყვე ლა ზე დი დი ზრდა საცხოვ რე-

სამოქმედო გეგმის ფარ გ ლებ ში გა მოვ ლინ და.

ბელ სექ ტორ ში ა, რო მე ლიც მთლი ა ნი სა ბო-

მო ცე მუ ლი შე ფა სე ბე ბი და ზუს ტ და (იხ. ცხრი ლი

ლოო ენერ გი ის მე სა მედ ზე მეტს მო იხ მარს.

1) გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის სა ინ ვეს ტი ციო გეგ მა-

მას მოს დევს სატ რან ს პორ ტო სექ ტო რი, რომ-

ში, რო მე ლიც 2014 წელს კლი მა ტის სა ინ ვეს ტი-

ლის წი ლიც 2012 წელს 25% იყო. ამის მი უ ხე-

ციო ფონდს წა რედ გი ნა.

და ვად, ორი ვე სექ ტო რის წი ლი მშპ-ში მა ინც

ძა ლი ან უმ ნიშ ვ ნე ლო ა. მრეწ ვე ლო ბის სექ-

კლი მა ტის სა ინ ვეს ტი ციო ფონ დის გა ნახ ლე-

ტო რი ენერ გი ის მხო ლოდ 18%-ს მო იხ მარ და,

ბა დი ენერ გი ის ზრდის პროგ რა მა გა ნახ ლე-

რაც საბ ჭო თა პე რი ოდ ში მი სი წი ლის ოდე ნო-

ბა დი ენერ გი ის სფე რო ში მთავ რო ბის მი ერ

ბას ბევ რად ჩა მორ ჩე ბა. ვაჭ რო ბი სა და მომ-

დამ ტ კი ცე ბუ ლი შემ დე გი მიზ ნე ბის მი საღ წე ვა-

სა ხუ რე ბის სფე რო ე ბი და ახ ლო ე ბით 16%-ს

დაა შედ გე ნი ლი: დი დი ელექ ტ რო სად გუ რე ბის

მო იხ მარ და, ხო ლო სოფ ლის მე ურ ნე ო ბა – და-

სიმ ძ ლავ რე ე ბის გა უთ ვა ლის წი ნებ ლად გა ნახ-

ახ ლო ე ბით 7%-ს. საცხოვ რე ბე ლი სექ ტო რის

ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ებ მა 2020 წლი სათ-

წი ლის მო ცუ ლო ბა ამინ დის ცვა ლე ბა დო ბას-

ვის ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მთლი ა ნი გე ნე რა ცი ის

თან ერ თად მერ ყე ობს. ბო ლო წლე ბის გან მავ-

21% უნ და შე ად გი ნოს, ხო ლო 2025 წლი სათ ვის

ლო ბა ში ენერ გი ის მოხ მა რე ბის გა ნუხ რე ლი

– 26% (იხ. ცხრი ლი 6).

ზრდა მხო ლოდ ვაჭ რო ბი სა და მომ სა ხუ რე ბის

სფე რო ებ ში აღი ნიშ ნე ბო და.

ბო ლო წლებ ში მიღწეული კლე ბის მი უ ხე და-

ვად, ენერ გი ის და ნა კარ გე ბის სა ერ თო მო ცუ-

ეს მაჩ ვე ნებ ლე ბი 2012 წლის მო ნა ცე მებს ეყ-

ლო ბა ჯე რაც დი დი ა. მო წო დე ბუ ლი პირ ვე ლა-

რ დ ნო ბა. იგუ ლის ხ მე ბა, რომ 2030 წლი სათ ვის

დი ენერ გი ის სრუ ლი მო ცუ ლო ბის თით ქ მის

სა ბო ლოო ენერ გი ის მოხ მა რე ბის მთა ვა რი მას-

30% გა და მუ შა ვე ბის, გა და ცე მი სა და დის ტ-

ტი მუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რი ტრან ს პორ ტის სექ-

რი ბუ ცი ის დროს იკარ გე ბო და (USAID, 2014),

ტო რი იქ ნე ბა. მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ მრეწ ვე-

რაც ენერ გე ტი კის სფე როს ინ ფ რას ტ რუქ ტუ-

ლო ბის წი ლიც გა იზ რ დე ბა. მაგ რამ სომ ხე თის

რის გა უმ ჯო ბე სე ბა სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

მთავ რო ბის 2014-2025 წლე ბის გრძელ ვა დი ა-

ბის ამაღ ლე ბის აუცი ლებ ლო ბას უს ვამს ხაზს.

ნი სტრა ტე გი უ ლი გან ვი თა რე ბის პროგ რა მის

28 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

თა ნახ მად, ყო ველ წ ლი უ რად 6-7-პროცენტიანი

ეკო ნო მი კუ რი ზრდა და 2025 წლი სათ ვის მშპ-ის

გა ორ მა გე ბაა და გეგ მი ლი, ხო ლო მთა ვარ მი-

მარ თუ ლე ბად შრო მის მა ღა ლი ნა ყო ფი ე რე ბის

უზრუნველმყოფი მა ღალ კ ვა ლი ფი ცი უ რი სა მუ-

შაო ად გი ლე ბის შექ მ ნაა მიჩ ნე უ ლი. ეს პროგ-

რა მა, ფაქ ტობ რი ვად, ბუ ნებ რი ვი რე სურ სე ბით

ღა რი ბი ქვეყ ნი სათ ვის სა გან გე ბოდ შექ მ ნი ლი

ener gi is da na kar ge bis

სტრა ტე გია შე იძ ლე ბა გახ დეს. მას ში გათ ვა ლის-

წი ნე ბუ ლი სა მუ შაო ად გი ლე ბი შე იძ ლე ბა მარ-

sa er To mo cu lo ba je rac

თ ლაც ნაკ ლე ბად ენერ გო ტე ვა დი აღ მოჩ ნ დეს.

ამ დე ნად, გან სა ხილ ვე ლი სცე ნა რით ენერ გი ის

di di a. mo wo de bu li pir

მოხ მა რე ბის ზრდა ვაჭ რო ბი სა და მომ სა ხუ რე-

ბის სფე რო ებ შია მო სა ლოდ ნე ლი, რაც შე ე სა ბა-

ve la di ener gi is sru li

მე ბა ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ მა რე ბის თვალ საზ-

რი სით არ სე ბულ გეგ მებს (გრაფიკი 10).

mo cu lo bis TiT q mis 30%

2.2.2 ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია და

ga da mu Sa ve bis, ga da ce mi

მოხ მა რე ბა

sa da dis t ri bu ci is dros

1992 წლის საწ ვა ვის ღრმა კრი ზი სის შემ დეგ,

რო ცა მომ ხ მა რებ ლებს ელექ ტ რო ე ნერ გია

ikar ge bo da, rac ener ge

დღე ში მხო ლოდ 2-4 სა ა თის გან მავ ლო ბა ში

მი ე წო დე ბო დათ და მო სახ ლე ო ბის უმ რავ ლე-

ti kis sfe ros in f ras t

სო ბა გათ ბო ბი სათ ვის შე შა სა და ელექ ტ რო-

ruq tu ris ga um jo be se ba sa

ე ნერ გი ას იყე ნებ და (მსოფლიო ბან კი, 2011),

ენერ გო სის ტე მა აღ დ გე ნილ იქ ნა. ელექ ტ რო-

da ener go e feq tu ro bis

ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის წყა რო სომ ხეთ ში ძი-

რი თა დად ბუ ნებ რი ვი აირია (მთლიანი სიმ-

amaR le bis auci leb lo

ძ ლავ რის 54%), რო მელ საც ჰიდ რო ე ნერ გია

მოს დევს (მთლიანი სიმ ძ ლავ რის 22%). ჯერ

bas us vams xazs”

კი დევ საბ ჭო თა ხა ნა ში აშე ნე ბუ ლი ბირ თ ვუ-

ლი ელექ ტ რო სად გუ რი დღემ დე მუ შა ობს და

მთლი ა ნი სიმ ძ ლავ რის 19%-ს აწარ მო ებს. ბირ-

თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რი სა ბა ზი სო დატ-

ვირ თ ვის თ ვის გა მო ი ყე ნე ბა. 2013 წელს მი სი

წი ლი გე ნე რი რე ბულ ელექ ტ რო ე ნერ გი ა ში 30%

იყო. თერ მუ ლი ენერ გია შე მოდ გო მი სა და ზამ-

თ რის სე ზო ნუ რი პი კე ბის დროს გა მო ი ყე ნე ბა,

ხო ლო ჰიდ რო ე ნერ გია – ყო ველ დღი უ რი დატ-

ვირ თ ვის მერ ყე ო ბი სას, მაგ რამ ზამ თ რის თვე-

ებ ში მი სი სა ო პე რა ციო სიმ ძ ლავ რე და ბა ლი ა.

საბ ჭო თა კავ ში რის დროს, სის ტე მა სამ ხ რე თი

კავ კა სი ის სხვა ქვეყ ნებ თან იყო ინ ტეგ რი რე-

ბუ ლი. სომ ხე თის ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ-

რის მი ერ გა მო მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გია სა ბა ზი სო

დატ ვირ თ ვის თ ვის იყო გა მიზ ნუ ლი, აზერ ბა ი-

ჯა ნის თბო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბი – სა შუ ა ლო

დატ ვირ თ ვის თ ვის, ხო ლო სა ქარ თ ვე ლოს ჰიდ-

რო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბი – მოხ მა რე ბის პი კუ-

რი პე რი ო დე ბის თ ვის.

29 სომხეთი

ბუნებრივი გაზის კონდენსირების

გრა ფი კი 8.

სადგურები — 36%

ენერ გი ის გე ნე რა ცი-

ის დადგმული სიმ ძ-

ბუნებრივი გაზის კოოგენერაციული

ლავ რე ე ბის კომ პო-

სადგურები (თესი) — 18%

ნენ ტე ბი (2013)

წყა რო: სომ ხე თის

ატომური ენერგია — 18%

ენერ გო უ საფ რ თხო-

ე ბის სტრა ტე გი უ ლი

ჰიდროენერგია — 22%

სა მოქ მე დო გეგ მა,

2014.

განახლებადი ენერგიის წყაროები — 6%

თუ დიდ ელექ ტ რო სად გუ რებს არ გა ვით ვა-

ექ ს პ ლუ ა ტა ცი ის ვა დის გა სა ხან გ რ ძ ლი ვებ-

ლის წი ნებთ4, გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წი ლი

ლად დი დი მო ცუ ლო ბის ინ ვეს ტი ცი ე ბი უნ და

სომ ხე თის ენერ გო სის ტე მა ში ჯე რაც ძა ლი-

ჩა ი დოს. იგი ვე ით ქ მის ელექ ტ რო გა მა ნა წი ლე-

ან და ბა ლი ა. 2012 წელს 200 მგვტ ენერ გი ას

ბელ სის ტე მა ზე, რო მელ საც სა ფუძ ვ ლი ა ნი გა-

მცი რე ჰე სე ბი აწარ მო ებ და, ხო ლო 2.64 მგვტ-ს

ნახ ლე ბა ესა ჭი რო ე ბა.

– ქა რის ელექ ტ რო სად გუ რე ბი (ლორი-1). ეს

უკა ნას კ ნე ლი 2005 წელს ირა ნის მთავ რო ბის

ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მო დერ ნი ზა ცი ის მიზ-

მი ერ გა მო ყო ფი ლი გრან ტით ირა ნულ მა კომ-

ნით შე სა ბა მი სი ზო მე ბი მარ თ ლაც იქ ნა მი ღე-

პა ნია „სუნირმა” ააშე ნა.

ბუ ლი. აშენ და გაზ ზე მო მუ შა ვე ორი ახა ლი თა-

ნა მედ რო ვე თერ მო ე ლექ ტ რო სად გუ რი (ერევნის

არ სე ბუ ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბი მა ინც იძ ლე ვა

271.7 მგვტ საწყი სი სიმ ძ ლავ რის კომ ბი ნი რე ბუ-

მთლი ა ნი გე ნე რი რე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ლი ციკ ლის გა ზის ტურბინის ბლო კი, რო მე ლიც

15%-ის ექ ს პორ ტის საშუ ა ლე ბას.

2010 წელს ამუ შავ და, და ჰრაზ და ნის 480 მგვტ

სიმ ძ ლავ რის მე-5 ბლო კი, რო მე ლიც 2011 წელს

არ სე ბუ ლი 4.4 გვ ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე-

გა და ე ცა ექ ს პ ლუ ა ტა ცი ა ში).

რა ცი ის სიმ ძ ლავ რე ე ბის ნა ხე ვარ ზე მე ტი 40

წელ ზე მე ტი ხნის წი ნაა აშე ნე ბუ ლი. ამ ელექ-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ა ზე მუდ მი ვად მზარ დ მა

ტ რო სად გუ რე ბის ექ ს პ ლუ ა ტა ცი ის ვა და დას-

მოთხოვ ნამ (იხ. გრა ფი კი 9) და გა უ მარ თა ვი ინ-

რუ ლე ბის ზღვარ ზე ა. მე ტიც, ბევ რი მათ გა ნი

ფ რას ტ რუქ ტუ რის, მათ შო რის, გე ნე რა ცი ის

თავ და პირ ველ სიმ ძ ლავ რე ებ თან შე და რე ბით

1300-მდე მოქ მე დი ობი ექ ტის და ხურ ვის აუცი-

ბევ რად ნაკ ლებ ენერ გი ას გა მო ი მუ შა ვებს5. ეს

ლებ ლო ბამ 2017 წელს მო სა ლოდ ნე ლი მი წო-

სიმ ძ ლავ რე ე ბი ან უნ და შე იც ვა ლოს ან მა თი

დე ბის უკ მა რი სო ბის (მსოფლიო ბან კი, 2011,

4 30 მვტ-ზე უფრო მძლავრი ჰიდროელექტროსადგურები დიდ ჰესებად ითვლება, სხვა დანარჩენი – მცირე

ჰესებად.

5 ჰრაზდანის თესი თავდაპირველი 1050 მვტ-ის ნაცვლად 800 მვტ-ს გამოიმუშავებს, ხოლო ერევნის თესი –

თავდაპირველი სიმძლავრის 10%-ზე ნაკლებს. ძალიან დაბალია ეფექტურობა (საწვავის 370 გრამი 1 კვტ.სთ-ზე),

თუ მას ჰრაზდანის სადგურის გაზის ახალ ბლოკებს (260-270 გ/კვტ.სთ) ან ერევნის ახალ კცგტ-ს (170 გ/კვტ.სთ)

შევადარებთ (მსოფლიო ბანკი, 2011).

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

30 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

18,000

16453

16,000

14869

განახლებადი წყაროები

ჰიდროენერგია

14,000

გრა ფი კი 9.

ბირთვული ენერგია

ბუნებრივი გაზი

საწ ვა ვით ელექ ტ- 12,000

რო ე ნერ გი ის გე ნე-

რა ცია (გვტ.სთ) 10,000

წყა რო: სომხეთის

8036

რესპუბლიკის 8,000

7710

7838

7432

ენერგეტიკის

6316

6491

და ბუნებრივი 6,000

რესურსების

სამინისტრო 4,000

და USAID, წლიური

ანგარიში 2,000

(2015). სცენარი

2015-2030.

0

2005

2010

2011

2012

2013

2015

2020

2030

7) და საძ ლე ვად ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბის მშე ნებ-

გა მიზ ნუ ლი ერევ ნის ახა ლი კომ ბი ნი რე ბუ ლი

ლო ბის სა ჭი რო ე ბა წარ მოშ ვა. არ სე ბუ ლი ბირ-

ციკ ლის გა ზის ტურ ბი ნი სა და ჰრაზ და ნის

თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რის სა მუ შაო სიმ ძ ლავ-

თეს -ის მე-5 ბლო კის სიმ ძ ლავ რე ე ბის 75%,

რის გაზ რ და შე უძ ლე ბე ლი ა, ჰიდ რო ე ნერ გია კი

ასე ვე მეღ რის ჰე სის (უნდა ამუ შავ დეს 2019

კლი მა ტურ პი რო ბებ ზეა და მო კი დე ბუ ლი. სე ვა-

წელს) სიმ ძ ლავ რე სრუ ლად. ვი ნა ი დან მო სა-

ნის ტბი დან სე ვან - ჰ რაზ და ნის კას კა დი სათ ვის

ლოდ ნე ლია ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ მა რე ბის

მი წო დე ბუ ლი წყლის ოდე ნო ბა შეზღუ დუ ლია

ზო მი ე რი ზრდა (გრაფიკი 10), 2020 წლი სათ-

და ირი გა ცი ის რე ჟიმ ზე დი და დაა და მო კი დე ბუ-

ვის და გეგ მი ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა-

ლი. ვო რო ტა ნის ელექ ტ რო სად გუ რე ბის კას კა-

ცი ის მკვეთ რი ზრდის მი ზა ნი შე იძ ლე ბა მხო-

დის სა მუ შაო სიმ ძ ლავ რე ასე ვე შეზღუ დუ ლია

ლოდ ექ ს პორ ტი იყოს.

და მდი ნა რე ში წყლის დო ნე ზეა და მო კი დე ბუ ლი.

შე სა ბა მი სად, ვო რო ტა ნის კას კა დის დატ ვირ თ ვა

სომ ხე თის მთა ვა რი პრობ ლე მა უწყ ვე ტი მი წო-

უმაღ ლეს წერ ტილს გა ზაფხულ სა და ზაფხულ-

დე ბა ა, რო მე ლიც შე იძ ლე ბა საფ რ თხის ქვეშ

ში აღ წევს, ხო ლო შე მოდ გო მა სა და ზამ თარ ში

აღ მოჩ ნ დეს, თუ კი ქვე ყა ნა ში საწ ვა ვის შე მო-

მი ნი მუ მამ დე ეცე მა. და ნაკ ლი სის შე ფა სე ბის

ტა ნა შე ფერ ხ დე ბა. ამას თან და კავ ში რე ბით

მცდე ლო ბე ბი სხვა დას ხ ვა შე დეგს იძ ლე ო და.

სიმ ძ ლავ რე ე ბის შექ მ ნის სხვა დას ხ ვა შე საძ-

ლა პა რა კია 800-დან 1100 მგვტ-მდე სიმ ძ ლავ რე-

ლებ ლო ბა გა ნი ხი ლე ბა. ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად

ზე, რო მე ლიც პი კურ პე რი ო დებ ში მოთხოვ ნის

წყა რო ებ სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბას, ასე ვე

დაკ მა ყო ფი ლე ბი სა და სიმ ძ ლავ რის 25%-იანი

ახალ გაზ ზე მო მუ შა ვე ან ბირ თ ვულ ელექ ტ-

რე ზერ ვის შე სა ნარ ჩუ ნებ ლა დაა აუცი ლე ბე ლი

რო სად გუ რებს სიმ ძ ლავ რე ე ბის მო სა ლოდ ნე ლი

(მსოფლიო ბან კი, 2011, 9)6.

და ნაკ ლი სის შევ სე ბა ში გა დამ წყ ვე ტი რო ლის

შეს რუ ლე ბა შე უძ ლი ათ. 2011 წელს მსოფ ლიო

შე ნარ ჩუ ნე ბუ ლი იქ ნე ბა მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი სა-

ბან კის მი ერ ჩა ტა რე ბუ ლი კვლე ვის თა ნახ-

ექ ს პორ ტო სიმ ძ ლავ რე ე ბი. სა ექ ს პორ ტო დაა

მად, ყვე ლა ზე ნაკ ლე ბი ხარ ჯი გა ნახ ლე ბა დი

6 IMF-ის პროგნოზით, 2011-2030 წლებში მშპ-ის ზრდა საშუალოდ წელიწადში 4% უნდა იყოს, (World Bank,

2011, 11).

31 სომხეთი

წყა რო ე ბის, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გაზ ზე

მო მუ შა ვე ახა ლი ელექ ტ რო სად გუ რის კომ ბი-

ნა ცი ას სჭირ დე ბა (მსოფლიო ბან კი, 2011, 20).

ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რის კა პი ტა ლუ რი

ხარ ჯე ბი კვტ.სთ-ზე და ახ ლო ე ბით 6000 ევ როს

უდ რის. ამ თან ხა ში გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლია მხო-

ლოდ ძვე ლი რე აქ ტო რე ბის და ხურ ვის და არა

na Te li a, rom ener go e

ნარ ჩე ნე ბის გა ტა ნი სა და დაზღ ვე ვის ხარ ჯე ბი,

რაც 7-ჯერ აღე მა ტე ბა კომ ბი ნი რე ბუ ლი ციკ-

feq tu ro bi sa da ga nax le

ლის გა ზის ტურ ბი ნის კა პი ტა ლურ ხარ ჯებს,

ეს კი სომ ხე თის სა ხელ მ წი ფო ბი უ ჯე ტი სათ ვის

ba di ener gi is wya ro e bis

მძი მე ტვირ თი იქ ნე ბა7.

ga mo ye ne bis zrda som

სომ ხე თის მთავ რო ბა აღი ა რებს, რომ ენერ გო-

ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბა სა და გა ნახ ლე ბა დი

xe Tis bir T vu li eleq t

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბას ენერ გო უ საფ რ თხო-

ე ბის გან მ ტ კი ცე ბა ში წვლი ლის შე ტა ნა შე უძ-

ro sad gu ris ga mo ye ne bis

ლი ა, თუმ ცა, მა ინც ცდი ლობს 1000 თუ 1200

მგვტ სიმ ძ ლავ რის ახა ლი რე აქ ტო რი ააშე-

in ten si vo bas Se am ci rebs

ნოს. ამ მი მარ თუ ლე ბით მუ შა ო ბა 2008 წელს

და იწყო, მაგ რამ ინ ვეს ტო რე ბის სიმ ცი რის

an mas mTli a nad Sec v lis

გა მო პრო ექ ტის დას რუ ლე ბა 2017 წლი სათ-

ვის შე უძ ლე ბე ლი იქ ნე ბა. ამის გა მო არ სე ბულ

da, Se sa ba mi sad, gaz r

ბლოკს მოქ მე დე ბის ვა და 10 წლით გა უგ რ ძელ-

და, ხო ლო ახა ლი ბირ თ ვუ ლი ბლო კის ამუ შა-

dis bir T vu li eleq t

ვე ბა 2026 წლი სათ ვის გა და ი დო. ნა თე ლი ა,

რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი

ro e ner gi is ge ne ra ci is

ენერ გი ის წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის ზრდა სომ-

ხე თის ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რის გა-

Ri re bu le bas”

მო ყე ნე ბის ინ ტენ სი ვო ბას შე ამ ცი რებს ან მას

მთლი ა ნად შეც ვ ლის და, შე სა ბა მი სად, გაზ რ-

დის ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა-

ცი ის ღი რე ბუ ლე ბას. ამ დე ნად, გა უ გე ბა რი ა,

ამ ჟა მად მოქ მედ ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის პო-

ლი ტი კა ში რამ დე ნად პრი ო რი ტე ტუ ლია ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო ბა და გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი.

ბირ თ ვუ ლი ბლო კის ნაც ვ ლად გაზ ზე მო მუ-

შა ვე უფ რო და ბა ლი სიმ ძ ლავ რის ელექ ტ რო-

სად გუ რის მშე ნებ ლო ბა სომ ხეთს შე საძ ლებ-

ლო ბას მის ცემ და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის პო ტენ ცი ა ლი სრუ-

ლად გა მო ე ყე ნე ბი ნა, ვი ნა ი დან ასე თი ელექ-

ტ რო სად გუ რის ექ ს პ ლუ ა ტა ცია გე ნე რა ცი ის

ხარ ჯებს შე ამ ცი რებს8.

7 კაპიტალური ხარჯები კვტ.სთ-ზე დაახლოებით 6000 ევროს ოდენობით და ძველი რეაქტორების დახურვაზე

გასაწევი ხარჯების გათვალისწინებით გონივრულადაა მიჩნეული (შრიოდერი და სხვ. 2013. გვ. 34) 1100 მვტ

სიმძლავრის ბირთვული ელექტროსადგურის საინვესტიციო ხარჯები არანაკლებ 6.6 მილიარდ ევროს ანუ

თითქმის 7 მილიარდ აშშ დოლარს მიაღწევს, რაც სომხეთის 2013 წლის ბიუჯეტის დაახლოებით 67 პროცენტია.

8 უფრო დეტალური განმარტებები იხ. მსოფლიო ბანკი, 2011, გვ. 17-22.

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

32 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

არ სე ბუ ლი შე ფა სე ბე ბით, ახალ მა გა ნახ ლე ბად-

შე ღა ვა თი ა ნი ტა რი ფე ბით გა დახ და მო მა ვალ ში

მა სიმ ძ ლავ რე ებ მა არ სე ბუ ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბი

შეწყ დე ბა.

2020 წლი სათ ვის 492 მგვტ-ით უნ და გა ზარ დოს

(იხ. ცხრი ლი 6). ბო ლო პე რი ოდ ში ად გი ლობ რი-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ მა რე ბის ზრდის მთა-

ვი და უცხო უ რი წყა რო ე ბი დან და ფი ნან სე ბუ ლი

ვა რი მას ტი მუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რი ვაჭ რო ბი-

პრო ექ ტე ბი სა და ინ იცი ა ტი ვე ბის ფარ გ ლებ-

სა და მომ სა ხუ რე ბის სფე რო ე ბის გან ვი თა რე-

ში რამ დე ნი მე პა ტა რა სითბოსა და ენერგიის

ბა ა, რა საც მრეწ ვე ლო ბის გან ვი თა რე ბაც უნ და

კომბინირებული წარმოების ბლო კი აშენ და. მოჰ ყ ვეს (იხ. გრა ფი კი 10). მაგ რამ მოთხოვ ნის

ეს ბლო კე ბი ენერ გო სის ტე მა შია ჩარ თუ ლი და

სწო რად შე ფა სე ბი სათ ვის მხედ ვე ლო ბა ში არა

ეროვ ნულ ქსელს ელექ ტ რო ე ნერ გი ას აწ ვ დის.

მხო ლოდ მშპ-ის ზრდის მო სა ლოდ ნე ლი მაჩ ვე-

მი უ ხე და ვად ამი სა, კომბინირებული წარმოების

ნებ ლე ბია მი სა ღე ბი, არა მედ ენერ გო ე ფექ ტუ-

ბლოკები წარ მა ტე ბუ ლად ვერ ჩა ით ვ ლე ბა.

რო ბის გა უმ ჯო ბე სე ბის პო ტენ ცი ა ლიც ყვე ლა

მცი რე სითბოსა და ენერგიის კომბინირებული იმ სექ ტორ ში, სა დაც ის მნიშ ვ ნე ლოვ ნა დაა

წარმოების ბლოკებისთვის შე მო ღე ბულ იქ ნა

მიჩ ნე უ ლი (იხ. ცხრი ლი 5) და ტექ ნო ლო გი ე ბის

მი წო დე ბის შე ღა ვა თი ა ნი ტა რი ფი, რო მე ლიც

გან ვი თა რე ბას თან ერ თად კი დევ უფ რო გა იზ-

ყვე ლა რე გუ ლი რე ბულ ელექ ტ რო ტა რიფ ზე

რ დე ბა. ამ დე ნად, მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ მო მა-

უფ რო მა ღა ლი ა, მაგ რამ რო გორც გა ირ კ ვა,

ვალ ში გეგ მე ბი შე იც ვა ლოს.

ბლო კე ბი არ იყო შე ერ თე ბუ ლი გეგ მით გათ-

ვა ლის წი ნე ბუ ლი რა ო დე ნო ბის შე ნო ბებ თან,

რო გორც უკ ვე აღი ნიშ ნა, გე ნე რა ცი ის თ ვის

რომ ლე ბის თ ვი საც სით ბო უნ და მი ე წო დე ბი ნათ.

აუცი ლე ბე ლი ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბის მო ცუ ლო-

ამის ნაც ვ ლად ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მფლო ბე-

ბის შე ფა სე ბა ში მნიშ ვ ნე ლო ვან როლს თა მა შობს

ლე ბი ბლო კებს ძი რი თა დად ელექ ტ რო ე ნერ გი-

მთავ რო ბის სტრა ტე გი ა, რო მე ლიც ელექ ტ რო-

ის გე ნე რა ცი ის მიზ ნით ამუ შა ვე ბენ, რაც თავ-

ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის ზრდი სა კე ნაა მი მარ-

და პირ ველ ჩა ნა ფიქრს არ შე ე სა ბა მე ბა. ამი ტომ

თუ ლი. ექ ს პორ ტის შემ თხ ვე ვა ში გა დამ წყ ვე ტი

9,000

მრეწველობა

სოფლის/სატყეო მეურნეობა

8,000

7599

გრა ფი კი 10.

ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროები

ელექ ტ რო ე ნერ- 7,000

გი ის მოხ მა რე ბა

6373

საყოფაცხოვრებო

ტრანსპორტი

სხვა

სომ ხეთ ში სექ ტო- 6,000

რე ბის მი ხედ ვით

5384

(გვტ.სთ)

5,000

4870

5120

5167

4508

წყა რო: სომხეთის

4180

რესპუბლიკის 4,000

ენერგეტიკის

და ბუნებრივი 3,000

რესურსების

სამინისტრო 2,000

და USAID, წლიური

ანგარიში 1,000

(2015). სცენარი

2015-2030.

0

2005

2010

2011

2012

2013

2015

2020

2030

სომხეთი

33

მნიშ ვ ნე ლო ბა კონ კუ რენ ტულ ფასს აქვს. სა ეჭ-

მშენებ ლო ბა და იწყო. 4.6 მგვტ საწყი სი სიმ ძ-

ვო ა, რომ ახა ლი ბირ თ ვუ ლი ელექ ტ რო სად გუ-

ლავ რის პირ ვე ლი ასე თი ბლო კი ერევ ნის სა ხელ-

რის მი ერ გა მო მუ შა ვე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გია

მ წი ფო სა მე დი ცი ნო უნი ვერ სი ტეტ ში აშენ და.

სა ხელ მ წი ფოს მხრივ და მა ტე ბი თი მხარ და ჭე-

ბლო კი ბუ ნებ რივ აირ ზე მუ შა ობს და სით ბოს

რის გა რე შე კონ კუ რენ ტუ ნა რი ა ნი იქ ნე ბა. ბო ლო

უნი ვერ სი ტე ტის კუთ ვ ნილ ექვს შე ნო ბას აწ ვ დის.

დრო ის გა მოც დი ლე ბა გვიჩ ვე ნებს, რომ მშე ნებ-

2009 წელს ავა ნის საცხოვ რე ბელ რა ი ონ ში აშენ-

ლო ბის ხარ ჯე ბი, ჩვე უ ლებ რივ, მო სა ლოდ ნელ ზე

და ერთ კომბინირებულ სადგურსა და ორ საქ-

ბევ რად უფ რო მა ღა ლი ა9.

ვა ბე ზე მო მუ შა ვე ელექ ტ რო სად გუ რი, რო მე ლიც

მის სი ახ ლო ვეს მდე ბა რე მრა ვალ ბი ნი ან საცხოვ-

2.2.3 სით ბოს გე ნე რა ცია და მოხ მა რე ბა

რე ბელ სახ ლებს აწ ვ დის სით ბოს. გათბობისა

და ენერგიის გენერაციის კობინირებული

სომ ხეთს საბ ჭო თა კავ შირ ში გათ ბო ბის ერ თ -ერ-

სადგურის და ორი საქ ვა ბის საწყი სი სიმ ძ ლავ-

თი ყვე ლა ზე გან ვი თა რე ბუ ლი რა ი ო ნუ ლი სის ტე-

რე, შე სა ბა მი სად, 2.3 და 7 მე გა ვა ტი ა.

მა ჰქონ და. სა ბი ნაო ფონ დის და ახ ლო ე ბით 35%

და მრა ვალ ბი ნი ა ნი სახ ლე ბი სა და სა ხელ მ წი-

სა ზო გა დოდ, ბევრ შე ნო ბა ში კომ ფორ ტის და-

ფო ნა გე ბო ბე ბის და ახ ლო ე ბით 90% გათ ბო ბის

ბა ლი დო ნე ა, რო მე ლიც ხში რად აუცი ლე ბე ლი

რა ი ო ნუ ლი სის ტე მის მომ სა ხუ რე ბით სარ გებ-

დო ნის 50%-ს შე ად გენს.

ლობ და. 90-იანი წლე ბის და საწყი სის ენერ გობ-

ლო კა დის პი რო ბებ ში გათ ბო ბის რა ი ო ნუ ლი

2.2.4 ენერ გი ის იმ პორ ტი და ექ ს პორ ტი

სის ტე მა მო ი შა ლა. გათ ბო ბის ბევ რი მი ლი მო-

სახ ლე ო ბამ დაჭ რა და ინ დი ვი დუ ა ლუ რი გათ-

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ სომ ხეთს ენერ გი ის

ბო ბის სის ტე მე ბი და ა მონ ტა ჟა. ცენ ტ რა ლუ რი

ტრა დი ცი უ ლი წყა რო ე ბი არ გა აჩ ნია და მოხ მა-

გათ ბო ბის სის ტე მა 1990 წელს 14.2 მი ლი ონ კვ.მ

რე ბუ ლი ენერ გი ის უმე ტე სი ნა წი ლი შე მო აქვს,

საცხოვ რე ბელ ფარ თობს მო ი ცავ და, 2006 წელს

ქვე ყა ნას მე ტი ენერ გია გა აქვს სა ექ ს პორ ტოდ,

კი ეს მაჩ ვე ნე ბე ლი 0.5 მი ლი ონ კვ.მ-მდე და ვი-

ვიდ რე შე მო აქვს (1.7 ტერავატ.სთ 2012 წელს).

და (მსოფლიო ბან კი, 2011, 5). ამ დრო ი სათ ვის ირან თან ერ თად ქვე ყა ნა ენერ გი ის გაც ვ ლას

კერ ძო კომ პა ნი ე ბის მი ერ ან სა ერ თა შო რი სო ფი-

მთი ა ნი ყა რა ბა ღის რეს პუბ ლი კას თა ნაც აწარ მო-

ნან სუ რი დახ მა რე ბის გა მო ყე ნე ბით აშე ნე ბუ ლი

ებს. მაგ რამ ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის მო-

და /ან რე ა ბი ლი ტი რე ბუ ლია გათ ბო ბის 1500-ზე

ცუ ლო ბა ამინ დ ზეა და მო კი დე ბუ ლი. ელექ ტ რო-

მე ტი დე ცენ ტ რა ლი ზე ბუ ლი სის ტე მა. ეს სის ტე-

ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტი, ჩვე უ ლებ რივ, ზაფხუ ლის

მე ბი სა ხელ მ წი ფო და საცხოვ რე ბელ შე ნო ბებს

თვე ებ ში (აპრილი-სექტემბერი) ხდე ბა, რად გან

აწ ვ დის გათ ბო ბას.

ამ პე რი ოდ ში ჭარ ბი ელექ ტ რო ე ნერ გია იწარ-

მო ე ბა, ხო ლო ზამ თ რის თვე ებ ში (ოქტომბერი-

90-იანი წლე ბის კრი ზი სის დროს გათ ბო ბი-

მარტი) სომ ხეთს ელექ ტ რო ე ნერ გია შე მო აქვს.

სათ ვის ფარ თოდ გა მო ი ყე ნე ბო და შე შა, მაგ-

დი დი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს ფა სებ საც. იყო წლე-

რამ მას შემ დეგ, რაც 2004 წლი დან ბუ ნებ რი ვი

ბი, რო ცა სა ქარ თ ვე ლო დან ელექ ტ რო ე ნერ გი-

აირის იმ პორ ტი გა ი ზარ და, შე შის მოხ მა რე ბა

ის სუფ თა იმ პორ ტი ხორ ცი ელ დე ბო და. სომ-

შემ ცირ და. ამ ჟა მად გათ ბო ბის ინ დი ვი დუ ა-

ხეთ სა და სა ქარ თ ვე ლოს შო რის დაწყე ბუ ლია

ლუ რი სის ტე მე ბი პირ ველ რიგ ში გაზ ზე, შემ-

მა ღა ლი ძაბ ვის გა დამ ცე მი ხა ზის მშე ნებ ლო-

დეგ კი ელექ ტ რო ე ნერ გი ა ზე მუ შა ობს, თუმ ცა

ბა, რაც ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გაც ვ ლის პრო ცესს

არის მო ნა ცე მე ბი, რომ გა ზის ფა სის ზრდას-

გა ა უმ ჯო ბე სებს და მი წო დე ბის უსაფ რ თხო ე ბას

თან ერ თად შე შის გა მო ყე ნე ბაც იზ რ დე ბა. ასე

გაზ რ დის. ამას გარ და, შემ ცირ დე ბა სომ ხეთ ში

მოხ და, მა გა ლი თად, 2008 წელს, რო ცა მთავ-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის სიმ ძ ლავ რე-

რო ბამ გა ზის სუბ სი დი რე ბა შეწყ ვი ტა10.

ე ბის ზრდის აუცი ლებ ლო ბა, რაც გე ნე რა ცი ის

სიმ ძ ლავ რე ებ ზე ზე წო ლის შემ სუ ბუ ქე ბას გახ-

2007 წლი

დან გათბობისა და ენერგიის დის შე საძ ლე ბელს.

გენერაციის კომბინირებული სად გუ რე ბის

9 < http://www.diw.de/documents/dokumentenarchiv/17/diw_01.c.417234.de/hirschhausen_masmie_workshopii_nuclear.pdf>.

10 პოტენციალის გაძლიერება დაბალემისიანი განვითარების სტრატეგიის შესამუშავებლად, სომხეთში მიმდინარე

USAID-ის პროგრამა.

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

34 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

2.3

ener go baz re bis

in s ti tu ci u ri Car Co e bi

2.3.1 ბაზ რის სტრუქ ტუ რა და ბა ზარ ზე

და დის ტ რი ბუ ცი ას ახორ ცი ე ლებს. გან ს ხ ვა-

დაშ ვე ბის რე გუ ლა ცი ე ბი

ვე ბუ ლი მდგო მა რე ო ბაა ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

სექ ტორ ში, რო მე ლიც ვერ ტი კა ლუ რა დაა გა-

ენერ გე ტი კის ქვე სექ ტო რე ბის ინ ს ტი ტუ ცი-

ყო ფი ლი (განცალკევებული) და სა ხელ მ წი ფო

უ რი მოწყო ბა სხვა დას ხ ვაგ ვა რი ა. ბუ ნებ რი-

და კერ ძო ორ გა ნი ზა ცი ე ბი სა გან შედ გე ბა (იხ.

ვი აირის ბა ზა რი ვერ ტი კა ლუ რი მო ნო პო ლი-

გრა ფი კი 11). ამ სექ ტორ ში მოქ მე დებს ერ თა-

ა ა, რომ ლის მფლო ბე ლიც ღია ტი პის სა აქ ციო

დერ თი მყიდ ვე ლის მო დე ლი, რომ ლის თა ნახ-

კომ პა ნია `გაზ პ რო მის~ შვი ლო ბი ლი, და ხუ რუ-

მა დაც ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მთე ლი მო ცუ ლო ბა

ლი ტი პის სა აქ ციო კომ პა ნია გაზ პ რომ არ მე-

ერთ ორ გა ნი ზა ცი ას უნ და მი ე ყი დოს. სომ ხე-

ნი ა ა11. ეს კომ პა ნია სომ ხე თის ბა ზარ ზე გა ზის

თის შემ თხ ვე ვა ში ეს ერ თა დერ თი მყიდ ვე-

მი წო დე ბას, ტრან ს პორ ტი რე ბას, შე ნახ ვა სა

ლი და ხუ რუ ლი ტი პის სა აქ ციო სა ზო გა დო ე ბა

სომხეთის მთავრობა, ენერგეტიკისა და ბუნებრივი

პოლიტიკა

რესურსების სამინისტრო

რეგულირება

კოორდინაცია

ენერგოსისტემის ოპერატორი

სა ზო გა დო ებ-

რი ვი

მომ სა ხუ რე ბის

მა რე გუ ლი რე-

კომერციული

ანგარიშსწორების ცენტრი

ბე ლი

აღრიცხვა

კო მი სია (PSRC)

*არე გუ ლი რებს

ტა რი ფებს,

გენერაცია

ელექტროსადგურები: ატომური, თბო, ჰიდრო, ქარი

მომ სა ხუ რე ბის

ხა რის ხ სა და

გრა ფი კი 11.

ლი ცენ ზი რე ბას

სომ ხე თის ელექ ტ რო-

სის ტე მის ინ ს ტი ტუ- გადაცემა

მაღალი ძაბვის ქსელი

ცი უ რი სტრუქ ტუ რა

წყა რო: სომხეთის

რესპუბლიკა

სომხეთის

განაწილება

ელექტროქსელები

ექსპორტი/იმპორტი

(2014). განახლებადი

ენერგიის/

მომსახურების

ენერგიის ზრდის

ნაკადი

პროგრამა (SREP).

საინვესტიციო გეგმა

საბოლოო

ფონდების

მომხმარებლები

მომხმარებლები

ნაკადი

სომხეთისთვის.

11 რუსეთის სახელმწიფო გაზის კომპანია.

35 სომხეთი

სომ ხე თის `ელექ ტ როქ სე ლე ბია~ (სექ), რო მე-

ერ თ კომ პო ნენ ტი ა ნია (მხოლოდ ეროვ ნუ ლი

ლიც იმავ დ რო უ ლად ელექ ტ რო გა მა ნა წი ლე-

ქსე ლი სათ ვის მი წო დე ბულ ენერ გი ა ზე).

ბე ლი სის ტე მის მფლო ბე ლი და ოპე რა ტო რი-

ცა ა. `სექ~ რუ სუ ლი კომ პა ნია `რა ო -ე ეს~-ის

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი ერ თ კომ პო-

შვი ლო ბი ლი ა, რაც იმის მა ნიშ ნე ბე ლი ა, რომ

ნენ ტი ა ნია ბო ლო მომ ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის და

გა ზი სა და ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სექ ტო რებ ში

ძაბ ვა სა და დრო ით ზო ნა ზეა და მო კი დე ბუ-

დო მი ნან ტუ რი პო ზი ცი ე ბი რუ სულ კომ პა ნი-

ლი (სხვაობა ტა რი ფებ ში მი წო დე ბის დრო ის

ებს უჭი რავთ მა შინ, რო ცა გათ ბო ბის სის ტე მა

მი ხედ ვით). ორი დრო ი თი ზო ნის ტა რი ფებს

მთლი ა ნად დე ცენ ტ რა ლი ზე ბუ ლი ა.

შო რის გან ს ხ ვა ვე ბა შე იძ ლე ბა 30%-ს აღ წევ-

დეს. შე სა ბა მი სად, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი-

ქსე ლის კო დექ სი ჯერ მი ღე ბუ ლი არ არის,

ფე ბი მომ ხ მა რე ბელ თა ჯგუ ფებ ზე ანუ მსხვილ

თუმ ცა მა რე გუ ლი რე ბე ლი კო მი სია გა და ცე მი სა

მომ ხ მა რებ ლებ ზე არა პირ და პი რაა და მო კი-

და დის ტ რი ბუ ცი ის ქსე ლე ბის არა დის კ რი მი ნა-

დე ბუ ლი, რაც იმას ნიშ ნავს, რომ მომ ხ მა რებ-

ცი უ ლი წვდო მის და კა ნო ნე ბას უკ ვე მო ითხოვს.

ლე ბი სათ ვის, რომ ლე ბიც ენერ გი ას მა ღა ლი

გა ნახ ლე ბა დი ენერგიის წყაროებისთვის ქსე-

ძაბ ვის ქვე სად გუ რე ბი დან იღე ბენ, ტა რი ფე ბი

ლე ბის წვდო მა კა ნო ნით უკ ვე გათ ვა ლის წი-

უფ რო და ბა ლი ა, ვიდ რე მათ თ ვის, ვინც ენერ-

ნე ბუ ლი ა. `სექ~ ამუ შა ვებს ქვეყ ნის ქსე ლე ბის

გი ას უფ რო და ბა ლი ძაბ ვის გა მა ნა წი ლე ბე ლი

წვდო მის ტექ ნი კურ პი რო ბებს, რომ ლე ბიც

სის ტე მი დან იღებს (იხ. ცხრი ლი 2).

ძა ლა ში ორი წლის გან მავ ლო ბა ში მა ინც იქ ნე-

ბა, და ამ პი რო ბებს ახა ლი ან მზარ დი ელექ-

ვი ნა ი დან ბუ ნებ რი ვი აირის იმ პორ ტის ფა სი

ტ რო სად გუ რე ბი სათ ვის აწე სებს. თუ ახა ლი

იზ რ დე ბა, ბო ლო მომ ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის

ელექ ტ რო სად გუ რის მშე ნებ ლო ბის ან არ სე-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ფას მა რამ დე ნი მე ჯერ მო-

ბუ ლი სად გუ რის მო დერ ნი ზა ცი ის შემ თხ ვე ვა-

ი მა ტა, 2005-2014 წლებ ში სა წარ მო ე ბი სათ ვის

ში დის ტ რი ბუ ცი ის (სექ) ან გა და ცე მის (მძექ)

(გარდა მცი რე და სა შუ ა ლო სა წარ მო ე ბი სა,

ქსე ლებ ში ცვლი ლე ბე ბი გახ და სა ჭი რო, დაპ-

რომ ლე ბიც ელექ ტ რო ე ნერ გი ას და ბა ლი ძაბ-

რო ექ ტე ბას თან, მშე ნებ ლო ბა სა და მონ ტაჟ თან

ვის გა დამ ცე მი ხა ზე ბის მეშ ვე ო ბით იღე ბენ)

და კავ ში რე ბუ ლი ყვე ლა სა მუ შაო სა დის ტ რი-

ტა რი ფი ორ ჯერ და უფ რო მე ტად გა ი ზარ და

ბუ ციო და (ან) გა მა ნა წი ლე ბელ მა კომ პა ნი ამ

და ოჯახებისა და სა ხელ მ წი ფო სექ ტო რი სათ-

უნ და აწარ მო ოს. ქსე ლე ბის ზე მოხ სე ნე ბულ

ვის დღის სა ა თე ბის ტა რიფ მა 67%-ით მო ი მა-

მო დერ ნი ზა ცი ა სა და ცვლი ლე ბებ თან და კავ-

ტა. მომ ხ მა რე ბელ თა ამ ჯგუ ფი სათ ვის ღა მის

ში რე ბუ ლი ყვე ლა ინ ვეს ტი ცია მა რე გუ ლი რე-

სა ა თე ბის ტა რი ფე ბი გა ორ მაგ და. თუ ევ რო ში

ბელ ორ გა ნოს თან უნ და იყოს შე თან ხ მე ბუ ლი.

გა და ვიყ ვანთ, ტა რი ფე ბი 1 კვტ.სთ-ზე 5.5-დან

7.97 ევ რო ცენ ტამ დე მერ ყე ობს.

2.3.2 ტა რი ფე ბის რე გუ ლი რე ბა

ტა რი ფე ბის რე გუ ლი რე ბა `ხარჯები~ (ე. ი. ხარ-

კო მუ ნა ლუ რი მომ სა ხუ რე ბის ყვე ლა ტა რიფს

ჯე ბი- მო გე ბა) მე თო დო ლო გი ით ხდე ბა, რაც

კო მუ ნა ლუ რი მომ სა ხუ რე ბის მა რე გუ ლი რე ბე-

ყვე ლა მიმ დი ნა რე და კა პი ტა ლუ რი ხარ ჯის და-

ლი კო მი სია (PSRC) აწე სებს, რო მე ლიც 1997

ფარ ვი სა და მო გე ბის სა თა ნა დო დო ნის მიღ წე-

წელს შე იქ მ ნა. PSRC გე ნე რა ცი ის მხო ლოდ

ვის სა შუ ა ლე ბას იძ ლე ვა. კო მი სია ახა ლი სებს

იმ ობი ექ ტე ბის ტა რი ფებს არ არე გუ ლი რებს,

ინ ვეს ტი ცი ებს, რომ ლე ბის მი ზა ნი და ნა კარ გე-

რომ ლე ბიც ელექ ტ რო ე ნერ გი ას სა კუ თა რი

ბის შემ ცი რე ბი სა და ახა ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის

მოხ მა რე ბი სათ ვის აწარ მო ებს. რე გუ ლა ცი ე-

გა მო ყე ნე ბის გზით ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მი წო-

ბი გე ნე რა ცი ას, გა და ცე მას, დის ტ რი ბუ ცი ას,

დე ბის სა ი მე დო ო ბი სა და ეფექ ტუ რო ბის ამაღ-

სა ცა ლო ვაჭ რო ბა სა და ექ ს პორტს შე ე ხე ბა.

ლე ბა ა. ტა რი ფის სტრუქ ტუ რა ში პირ და პი რი

გე ნე რა ცი ის ტა რი ფე ბი ენერ გი ის ხუ თი უმ ს ხ-

სუბ სი დი ე ბი ჩა დე ბუ ლი არ არის. გა მო ნაკ ლი-

ვი ლე სი მწარ მო ებ ლი სათ ვის ორ კომ პო ნენ ტი-

სია მხო ლოდ მი ზან მი მარ თუ ლი სო ცი ა ლუ რი

ა ნია (ენერგოსისტემის ოპე რა ტო რე ბი სათ ვის

შემ წე ო ბა მცი რე შე მო სავ ლე ბის მქო ნე ოჯა ხე-

გე ნე რი რე ბულ ენერ გი ა ზე და ეროვ ნუ ლი ქსე-

ბი სათ ვის, რომ ლებ საც მთავ რო ბა გარ კ ვე ულ

ლი სათ ვის მი წო დე ბულ ენერ გი ა ზე). და ნარ-

ზღვარს ზე მოთ მოხ მა რე ბუ ლი გა ზის სა ფა-

ჩე ნი ელექ ტ რო სად გუ რე ბი სათ ვის ტა რი ფე ბი

სურს უნაზღა უ რებს. ტა რი ფე ბის გა და ხედ ვა

36 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

მომ ხ მა რებ ლის ტი პი

სომ ხუ რი დრა მი/კვტ.სთ

ოჯახებისათვის, დღისით

41.85

ოჯახებისათვის, ღამით

31.85

საწარმოებისათვის 6 (10) კვ, დღისით

38.85

საწარმოებისათვის 6 (10) კვ, ღამით

28.85

საწარმოებისათვის 35 & 110 კვ, დღისით

32.85

ცხრი ლი 2.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

საწარმოებისათვის 35 & 110 კვ, ღამით

28.85

ტა რი ფე ბი საბოლოო

მომ ხ მა რებ ლე ბი-

საჯარო სექტორისათვის, დღე/ღამე

41.85 / 31.85

სათ ვის (ეროვნულ

ვა ლუ ტა ში)

კომერციული სექტორისათვის, დღე/ღამე

41.85 / 31.85

წყა რო: PSRC, 2014.

ლი ცენ ზი ის მფლო ბე ლის ან PSRC-ის ინი ცი ა-

აწარ მო ებს, და არ სე ბუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რე-

ტი ვით 6 თვე ში ერ თხე ლაა შე საძ ლე ბე ლი.

ბის ამორ ტი ზე ბუ ლი მოწყო ბი ლო ბა. ყვე ლა ზე

და ბალ ფა სად ელექ ტ რო ე ნერ გი ას ენერ გე ტი-

სომ ხეთ ში ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რიფ ზე გავ-

კის სა ერ თა შო რი სო კორ პო რა ცი ის (რუსული

ლე ნას ახ დენს ბუ ნებ რი ვი აირის ფა სი, რო მე-

კომ პა ნი ის) კუთ ვ ნი ლი ჰე სე ბი აწარ მო ებს.

ლიც რუ სეთ თან გა ზის მო წო დე ბის თა ო ბა ზე

და დე ბუ ლი ხელ შეკ რუ ლე ბე ბით დგინ დე ბა,

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი ევ რო კავ ში-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის და ახ ლო ე ბით 30%, რო-

რის წევ რი ქვეყ ნე ბის ტა რი ფებ თან შე და რე-

მელ საც დი დი, მეტ წი ლად ძვე ლი ჰიდ რო ე-

ბით საკ მა ოდ და ბა ლი ა, მაგ რამ, მე ზო ბელ

ლექ ტ რო სად გუ რე ბი ქვეყ ნის შიგ ნით იაფად

ქვეყ ნებს თუ შე ვა და რებთ, დიდ გან ს ხ ვა ვე ბას

ელექტროსადგური

სომ ხუ რი დრა მი/კვტ.სთ

მეწამორის ბირთვული ელექტროსადგური

6.071

ჰრაზდანის თბოელექტროსადგური

37.180

ჰრაზდანის თბოელექტროსადგურის მე-5 ბლოკი

40.080

ცხრი ლი 3.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ერევნის თბოელექტროსადგური

17.594

მწარ მო ებ ლე ბი სათ-

ვის და წე სე ბუ ლი ტა-

ვოროტანის ჰესების კასკადი

8.201

რი ფე ბი (2014 წლის 7

ივ ლი სი სათ ვის)

ენერგეტიკის საერთაშორისო კორპორაცია

0.931

წყა რო: PSRC, 2014.

37 სომხეთი

ვერ აღ მო ვა ჩენთ. სა ქარ თ ვე ლო ში 2014 წელს

ერ თ კომ პო ნენ ტი ა ნი ტა რი ფე ბი, რო მელ თა ოდე-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი 3.76-დან 5.73

ნო ბა ყო ველ თ ვი უ რი მოხ მა რე ბის დად გე ნილ

ევ რო ცენ ტი იყო 1 კვტ.სთ-ზე, ხო ლო აზერ-

დო ნე ზეა და მო კი დე ბუ ლი, ბუ ნებ რი ვი აირის

ბა ი ჯან ში, რო მელ საც ბუ ნებ რი ვი აირის სა-

მომ ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის წეს დე ბა. მომ ხ მა რე ბელ-

კუ თა რი რე სურ სე ბი აქვს, 2.03-დან 6.09 ევ-

თა სხვა დას ხ ვა ჯგუ ფი სათ ვის PSRC ტა რი ფებს

რო ცენ ტამ დე 1 კვტ.სთ-ზე12. ტა რი ფის ზრდა

სხვა დას ხ ვა ვა ლუ ტა ში ად გენს. მსხვი ლი მომ-

(როგორც ინ ვეს ტი ცი ის ერ თ -ერ თი ას პექ ტი)

ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის (რომლებიც შე მო ტა ნი ლი

ინ ვეს ტი ცი ე ბის ეკო ნო მი კურ რენ ტა ბე ლო ბას

ბუ ნებ რი ვი აირის მთე ლი მო ცუ ლო ბის და ახ ლო-

ზრდის. ამ ჟა მად თერ მო ე ლექ ტ რო სად გუ რე-

ე ბით 75%-ს მო იხ მა რენ) ტა რი ფი აშშ დო ლარ-

ბის მო დერ ნი ზა ცი ის პრო ექ ტებ ში ჩა დე ბუ ლი

ში დგინ დე ბა, რაც `გაზ პ რომ -არ მე ნი ა სათ ვის~

ინ ვეს ტი ცი ე ბის ამო ღე ბის პე რი ო დი 8-10-დან

(კომპანია, რო მელ საც გა ზი შე მო აქვს) ვა ლუ ტის

5-7 წლამ დე შემ ცირ და.

გაც ვ ლი თი კურ სის ცვლი ლე ბე ბით გა მოწ ვე ულ

რის კებს ამ ცი რებს.

ერ თი მხრივ, გე ნე რა ცი ის, გა და ცე მი სა და

დის ტ რი ბუ ცი ის მო დერ ნი ზა ცია ენერ გო ე ფექ-

2013 წელს ტა რი ფე ბი მცი რე მომ ხ მა რებ ლე-

ტუ რო ბის ზრდა სა და გა და ცე მის და ნა კარ-

ბის თ ვის 38%-ით უფ რო და ბა ლი იყო, ვიდ რე

გე ბის შემ ცი რე ბას შე უწყობ და ხელს, თუმ ცა,

მსხვი ლი მომ ხ მა რებ ლე ბის თ ვის. სი ნამ დ ვი-

მე ო რე მხრივ, ეს ტა რი ფე ბის ზრდას იწ ვევს.

ლე ში, მსხვი ლი მომ ხ მა რებ ლე ბის მომ სა ხუ-

ტა რი ფის მო სა ლოდ ნელ მა ზრდამ მო სახ ლე-

რე ბა უფ რო იაფი ჯდე ბა და მომ ხ მა რე ბელ თა

ო ბი სათ ვის გა და უ ლა ხა ვი ბა რი ე რე ბი რომ არ

ამ ორი ჯგუ ფის ტა რი ფებ ში ასე თი მნიშ ვ ნე-

შექ მ ნას, გე ნე რა ცი ის ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბის

ლო ვა ნი სხვაობა გა ზის ყო ველ თ ვი უ რი მოხ-

წარ მოქ მ ნის აუცი ლებ ლო ბა უნ და შემ ცირ დეს,

მა რე ბის მაჩ ვე ნებ ლე ბის ხე ლოვ ნურ ზრდას

ხო ლო არ სე ბუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რე ბის დატ-

იწ ვევს. ამას ფუ ლის და ზოგ ვის მიზ ნით ის

ვირ თ ვა უნ და გა ი ზარ დოს.

მომ ხ მა რებ ლე ბი აკე თე ბენ, ვი სი მოხ მა რე-

ბის დო ნე 10 ათა ს კვ.მ ზღვარ თან ახ ლო სა ა,

ტა რი ფე ბი ბუ ნებ რი ვი აირის გა დამ ცე მი და

მაგ რამ მას ზე მე ტი მა ინც არ არის. ასე თი

გა მა ნა წი ლე ბე ლი კომ პა ნი ე ბი სათ ვის, ასე ვე

რამ შე ნო ბებ ში გათ ბო ბის გა და სა ხა დის შემ-

გა ზის მი წო დე ბის სის ტე მი სა და სა ცა ლო მი-

ცი რე ბის მიზ ნით ხდე ბა და ამ ხერხს უფ რო

წო დე ბის ოპე რა ტო რე ბი სათ ვი საც დგინ დე ბა.

ხში რად მცი რე და სა შუ ა ლო კომ პა ნი ე ბი

კატეგორია

ერთეული

ტარიფი (დღგ-ის ჩათვლით)

ცხრი ლი 4.

01.01.2007

01.04.2008

01.04.2009

01.04.2010

07.07.2013

იმ პორ ტი რე ბუ ლი

ბუნებრივი აირის

აშშ დოლარი/

110 *

110.00

154.00

180.00

189.00

ბუ ნებ რი ვი აირის

შესყიდვის ფასი

1000 მ3

ფა სი და ტა რი-

საზღვარზე

ფე ბი საბოლოო

მომხმარებლები,

აშშ დოლარი/მ3

59.00

84.00

96.00

132.00

156.00

მომ ხ მა რებ ლე ბის

რომლებიც თვეში 10 ათას

ორი ჯგუ ფი სათ ვის

მ3-ზე ნაკლებს მოიხმარენ

აშშ დოლარი/მ3**

143.37

204.12

233.28

320.76

379.08

(2007-2013)

წყა რო: PSRC,

მომხმარებლები,

აშშ დოლარი/1000 მ3

101.25

153.26

215.00

243.13

276.98

რომლებიც თვეში 10 ათას

2014.

მ3-ზე მეტს მოიხმარენ

შე ნიშ ვ ნა: * სა ხელ მ წი ფო სუბ სი დი ა/ გა მო ყე ნე ბუ ლი მე ქა ნიზ მე ბი

** აშშ დო ლა რი სა და სომ ხუ რი დრა მის მუდ მივ გაც ვ ლით კურ სად აღე ბუ ლია 1/410

12 თანხები ევროში ყოველთვის 2014 წლის დეკემბრის საშუალო გაცვლითი კურსის საფუძველზეა მითითებული.

38 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

მი მარ თა ვენ13. არას წო რი ან გა რი შე ბის წარ-

წარ სუ ლის გაკ ვე თი ლე ბი ნა წი ლობ რივ აით-

დ გე ნა უნ და შე ჩერ დეს და ენერ გო ე ფექ ტუ-

ვი სა, და ბალ შე მო სავ ლი ა ნი ოჯა ხე ბი სათ ვის

რო ბის მი საღ წე ვად აუცი ლე ბე ლი ზო მე ბი

მიზ ნობ რი ვი სუბ სი დი ე ბი და ა წე სა. გა ზის სა-

უნ და გა ტარ დეს. ამ მიზ ნით კი ისე თი სის- ფა სუ რის ბო ლო მა ტე ბი სას სომ ხე თის მთავ-

ტე მა უნ და და ი ნერ გოს, რო მე ლიც აღ რიცხ-

რო ბამ ერ თობ ლივ სა წარ მო `არ მ რუს გაზ პ რომ-

ვი ა ნო ბა სა და გა დახ დას მო ა წეს რი გებს და

ში~ თა ვი სი 20%-იანი წი ლი რუს პარ ტ ნი ო რებს

მოხ მა რე ბის რე ა ლურ სუ რათს შექ მ ნის.

მიჰ ყი და, რა თა გა ზის ტა რი ფე ბი გარ კ ვე უ ლი

დრო ით მა ინც და ბალ ნიშ ნულ ზე შე ე ნარ ჩუ-

შე მო ტა ნი ლი ბუ ნებ რი ვი აირის ფა სის ზრდამ

ნე ბი ნა (სანამ ამის სა შუ ა ლე ბას გა ყიდ ვი დან

სომ ხე თის მყი ფე ეკო ნო მი კა სა და მო სახ ლე-

მი ღე ბუ ლი შე მო სავ ლე ბი მის ცემ და). მაგ რამ

ო ბა ზე საგ რ ძ ნო ბი ზე გავ ლე ნა იქო ნი ა. წარ-

გა მოც დი ლე ბა გვიჩ ვე ნებს, რომ ენერ გო ე ფექ-

სულ ში მთავ რო ბამ ამ ზე გავ ლე ნის შერ ბი ლე-

ტუ რო ბა ში ჩა დე ბუ ლი ინ ვეს ტი ცი ე ბი ფა სე ბის

ბა სცა და და გა ზის სა ფა სუ რის სუბ სი დი რე ბა

შემ დ გო მი ზრდი სა გან მომ ხ მა რებ ლე ბის დაც-

და იწყო. 2006 წელს სუბ სი დი ებ მა და ახ ლო-

ვის სა უ კე თე სო სა შუ ა ლე ბა იქ ნე ბო და. ამის

ე ბით 180 მი ლი ო ნი აშშ დო ლა რი შე ად გი ნა.

მა გა ლი თი იყო R2E2-ის პრო ექ ტი გლო ბა ლუ-

სუბ სი დი რე ბის შე დე გად დრო ე ბით წარ მოქ მ-

რი პარ ტ ნი ო რო ბა – შე დე გებ ზე და ფუძ ნე ბუ ლი

ნილ მა ხე ლოვ ნუ რად შემ ცი რე ბულ მა ფა სებ-

დახ მა რე ბი სათ ვის (GPOBA), რო მე ლიც იაპო ნი-

მა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა კენ მის წ რა ფე ბის

ის მთავ რო ბის დახ მა რე ბით 8300 და ბალ შე მო-

ყო ველ გ ვა რი სტი მუ ლი გა აქ რო და ბა ზარ ზე

სავ ლი ან ოჯახს ენერ გო ე ფექ ტურ გა მათ ბობ-

მოქ მედ ერ თე უ ლებს ცრუ სიგ ნა ლი გა უგ ზავ-

ლებს სთა ვა ზობ და.

ნა იმის თა ო ბა ზე, რომ მათ, გან სა კუთ რე ბით

მრეწ ვე ლო ბის ისეთ ენერ გო ტე ვად დარ გებს,

რო გო რი ცაა ცე მენ ტის წარ მო ე ბა, ენერ გი ის

ფლან გ ვის გაგ რ ძე ლე ბა შე ეძ ლოთ. გათ ვ ლებ-

მა ცხად ყო, რომ სუბ სი დი ე ბის სა ხით გა მო-

ყო ფი ლი 180 მი ლი ო ნი აშშ დო ლა რით 21911

მრა ვალ ბი ნი ან საცხოვ რე ბელ სახ ლ ში ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის ზრდის მი საღ წე ვად სა ჭი რო

ზო მე ბის გა სა ტა რებ ლად, ყო ველ ასეთ შე ნო-

ბას 8215 აშშ დო ლა რი უნდა მოხმარებოდა. იმ

დრო ი სათ ვის ეს სა დარ ბა ზო ე ბის შე სას ვ ლე ლი

კა რე ბი სა და სა ერ თო ფან ჯ რე ბის კლი მა ტუ რი

პი რო ბე ბი სა გან დაც ვის უზ რუნ ველ სა ყო ფად

საკ მა რი სი იქ ნე ბო და, ასე ვე შე საძ ლე ბე ლი

გახ დე ბო და უფ რო მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ზო მე ბის

გა ტა რე ბა ამ შე ნო ბებ ში მცხოვ რე ბი და ბალ-

შე მო სავ ლი ა ნი ოჯა ხე ბის და სახ მა რებ ლად, ამ

თან ხის ბრუნ ვად ფონ დ ში განთავსებით ზე-

მოქ მე დე ბის გაცილებით მაღალ დადებით

ეფექტს მივიღებდით14.

2010 წელს რუ სულ გაზ ზე ფა სის ზრდამ რი-

გი თი მომ ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის გა ზის სა ცა ლო

ფა სის თით ქ მის 40%-ით მა ტე ბა გა მო იწ ვი ა,

რის თ ვი საც ხალ ხი მო უმ ზა დე ბე ლი აღ მოჩ ნ და.

იმ დროს სომ ხე თის მთავ რო ბამ, რო მელ მაც

13 უკვე დიდი ხანია განიხილება ცენტრალიზებული გათბობის სისტემებისათვის საბითუმო ტარიფის დაწესების

საკითხი, თუმცა ამ განხილვებს შედეგი არ მოჰყოლია.

14 პასოიანი ა. და ღუკასიანი ა., 2007.

39 სომხეთი

2.4

mdgra di ener ge ti ku li

po li ti ka

2.4.1 ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბა

ენერ გი ის, ასე ვე ენერ გი ის სხვა გა ნახ ლე ბა-

დი წყა რო ე ბის მაქ სი მა ლუ რი გა მო ყე ნე ბი სა და

სომ ხე თის ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ამაღ ლე ბი-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მდგრა დი ზო მე ბის გა-

სათ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი შემ დე გი ელე მენ ტე ბი

ტა რე ბის გზით გათ ბო ბის სის ტე მის აღ დ გე ნის

რამ დე ნი მე ოფი ცი ა ლურ დო კუ მენ ტ შია15 ხაზ-

მნიშ ვ ნე ლო ბა, თუმ ცა ამ დო კუ მენ ტებ ში აღ ნიშ-

გას მით ნახ სე ნე ბი. ამ დო კუ მენ ტებს შო რის

ნუ ლი მიზ ნე ბის მიღ წე ვის კონ კ რე ტულ გზებ ზე

გან ს ხ ვა ვე ბა უმ ნიშ ვ ნე ლო ა. ერ თა დერ თი გან-

არა ფე რია ნათ ქ ვა მი.

ს ხ ვა ვე ბა ისა ა, რომ ზო გი მათ გა ნი ბირ თ ვულ

ენერ გი ას ანი ჭებს უპი რა ტე სო ბას, ზო გი კი –

ამ დრო ი სათ ვის მიღ წე ულ შე დე გებს შო რის

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

აღ სა ნიშ ნა ვია ისე თი პრო ექ ტე ბი, რო გო რი-

გი ის წყა რო ებს:

ცაა ერევ ნის კომ ბი ნი რე ბუ ლი ციკ ლის გა ზის

ელექ ტ რო სად გუ რის ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბი, 440

• ბირ თ ვუ ლი ენერ გე ტი კის გან ვი თა რე ბა;

მგვტ სიმ ძ ლავ რის ჰრაზ დან-5-ის კომ ბი ნი რე-

ბუ ლი ციკ ლის გა ზის ტურ ბი ნის მშე ნებ ლო ბა,

• ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი სა და ენერ-

სა ქარ თ ვე ლო სა და სომ ხეთს შო რის ხელ მო-

გო ე ფექ ტუ რო ბის გან ვი თა რე ბა და ენერ გი-

წე რი ლი სა ვაჭ რო ხელ შეკ რუ ლე ბე ბი ენერ გო-

ის და ზოგ ვი სა კენ მი მარ თუ ლი პროგ რა მე ბის

სის ტე მე ბის პა რა ლე ლუ რი ფუნ ქ ცი ო ნი რე ბი სა

გან ხორ ცი ე ლე ბა;

და სა გან გე ბო სი ტუ ა ცი ებ ში ენერ გი ის მი წო-

დე ბის შე სა ხებ, რაც ელექ ტ რო ე ნერ გი ით ვაჭ-

• ენერ გი ის ყვე ლა პირ ვე ლა დი წყა რო სა და მი წო-

რო ბის სა ფუძ ვ ლებს ქმნის, და კვლე ვე ბი, რო-

დე ბის მარ შ რუ ტე ბის დი ვერ სი ფი კა ცი ა;

მელ თა მი ზა ნი ორი ქვეყ ნის და მა კავ ში რე ბე ლი

გა დამ ცე მი ხა ზის მი ზან შე წო ნი ლო ბის შეს წავ-

• ქვეყ ნის ენერ გო სის ტე მის რე გი ო ნუ ლი

ლა ა. ზე მოხ სე ნე ბულ ხაზ ზე უნ და და იდ გას

ინ ტეგ რა ცი ა16.

1050 მგვტ-ის სიმ ძ ლავ რის - B2B კონ ვერ ტო-

რი. სხვა და გეგ მი ლი ღო ნის ძი ე ბე ბი ჯერ არ

ახა ლი ჰე სე ბი სა და ქა რის ტურ ბი ნე ბის მშე-

გან ხორ ცი ე ლე ბუ ლა.

ნებ ლო ბას თან ერ თად, ორი არ სე ბუ ლი თეს -ის

მო დერ ნი ზა ცი ა, სომ ხე თის ბირ თ ვულ ელექ ტ-

ამ ჟა მად შე მუ შა ვე ბის სტა დი ა ზეა ახა ლი ენერ-

რო სად გურ ში ორი ახა ლი ენერ გობ ლო კის მშე-

გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ა. მას ში სა უ ბა რია გეგ-

ნებ ლო ბა და ბუ ნებ რი ვი აირის მი წის ქ ვე შა რე-

მა ზე, რო მე ლიც მაქ სი მა ლუ რად და ბალ და-

ზერ ვუ ა რის აღ დ გე ნა ცაა და გეგ მი ლი.

ნა ხარ ჯებს ით ვა ლის წი ნებს. ამ დო კუ მენ ტ მა

უნ და გან საზღ ვ როს გან ვი თა რე ბის სტრა ტე გი ა,

ოფი ცი ა ლურ დო კუ მენ ტებ ში ხაზ გას მუ ლია

რო მე ლიც ენერ გო უ საფ რ თო ე ბას მაქ სი მა ლუ-

აგ რეთ ვე გე ო თერ მუ ლი ბი ო გა ზი სა და მზის

რად და ბა ლი და ნა ხარ ჯე ბით უზ რუნ ველ ყოფს.

15 მათ შორისაა ენერგეტიკის სექტორის სტრატეგია 2025 წლამდე, რომელიც 2005 წელს დამტკიცდა, და 2013

წლის 23 ოქტომბრის ენერგოუსაფრთხოების კონცეფცია.

16 სომხეთის ენერგოუსაფრთხოების კონცეფცია 2013 წლის 23 ოქტომბერს დამტკიცდა.

40 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

თუმ ცა მიმ დი ნა რე დის კუ სი ე ბი ცხად ყოფს,

და სა მოქ მე დო გეგ მა ში ა. 2003 წლის კა ნონ ში

რომ ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის კონ ცეფ ცი ის უმ-

ენერ გი ის და ზოგ ვი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

თავ რე სი ელე მენ ტე ბი არ შე იც ვ ლე ბა. ენერ-

დი წყა რო ე ბის შე სა ხებ სომ ხე თის ენერ გო ე ფექ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბა და ენერ გი ის გა-

ტუ რო ბის პო ლი ტი კის ძი რი თა დი მი მარ თუ ლე-

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა სომ ხე თის

ბე ბი და მე ქა ნიზ მე ბია გან ხი ლუ ლი. ესე ნი ა:

ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის პო ლი ტი კი სა და ენერ-

გე ტი კის სექ ტო რის შემ დ გო მი გან ვი თა რე ბის • მიზ ნობ რი ვი სა ხელ მ წი ფო პროგ რა მე ბი და

ქვა კუთხე დე ბა დაა მიჩ ნე უ ლი.

სომ ხე თის ეკო ნო მი კუ რი გან ვი თა რე ბის სა-

ხელ მ წი ფო პროგ რა მებ ში ენერ გი ის და ზოგ ვის

ენერ გი ის გე ნე რა ცი ა სა და ხარ ჯე ბის შემ ცი-

მოთხოვ ნის შე ტა ნა;

რე ბას თან ერ თად, სომ ხე თი სათ ვის ენერ გი ის

მი წო დე ბი სა და ეკო ნო მი კუ რი კონ კუ რენ ტუ- • სხვა დას ხ ვა პრო დუქ ცი ას თან და პრო ცეს თან

ნა რი ა ნო ბის ამაღ ლე ბის ერ თ -ერ თი აუცი-

მიმართებით ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მიღ წე ვის

ლე ბე ლი პი რო ბა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ცა ა.

მიზ ნით ენერ გი ის დამ ზო გა ვი ეროვ ნუ ლი სტან-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა უმე ტეს შემ თხ ვე ვა ში და-

დარ ტე ბის შე მო ღე ბა;

ნა ხარ ჯებს ამ ცი რებს, რაც იმას ნიშ ნავს, რომ

და სა ხუ ლი მიზ ნე ბის მიღ წე ვა ახა ლი სიმ ძ ლავ- • კვა ლი ფი კა ცი ის ამაღ ლე ბა და გა ნათ ლე ბა.

რე ე ბის შექ მ ნას თან ან ენერ გი ის იმ პორ ტ თან

ენერ გი ის და ზოგ ვის სა კითხი დაწყე ბი თი, სა-

შე და რე ბით ნაკ ლე ბი და ნა ხარ ჯე ბი თაა შე საძ-

შუ ა ლო, უმაღ ლე სი, და მა ტე ბი თი და უნი ვერ-

ლე ბე ლი, ხო ლო ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა შე იძ-

სი ტე ტის შემ დ გო მი სა გან მა ნათ ლებ ლო და-

ლე ბა ენერ გი ის წყა როდ გან ვი ხი ლოთ. მაგ-

წე სე ბუ ლე ბე ბის პროგ რა მებ ში უნ და იყოს

რამ, რო გორც უკ ვე აღი ნიშ ნა პუნ ქ ტ ში 2.2.2,

შე ტა ნი ლი. უნ და შე მუ შავ დეს აგ რეთ ვე ენერ-

იმ პი რო ბებ ში, რო ცა ახა ლი ბირ თ ვუ ლი ბლო-

გი ის და ზოგ ვის სას წავ ლო პროგ რა მე ბი სა ინ-

კის მშე ნებ ლო ბა უპირ ვე ლეს პრი ო რი ტე ტა დაა

ჟინ რო პერ სო ნა ლი სათ ვის;

მიჩ ნე უ ლი, გა ურ კ ვე ვე ლია, რამ დე ნად რე ა ლუ-

რი ა, რომ ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ამ ჟა მინ დელ • ინ ფორ მა ცი ის გავ რ ცე ლე ბა;

პო ლი ტი კა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა და ენერ გი-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა პრი ო- • აუდი ტე ბი ენერ გე ტი კის სფე რო ში. ზე მოხ სე ნე-

რი ტე ტუ ლი გახ დეს.

ბულ კა ნონ ში გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლია რამ დე ნი-

მე მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ფაქ ტო რი. მას ში ნახ სე ნე-

2.4.2 მდგრა დი ენერ გე ტი კის პო ლი ტი კა და

ბია აგ რეთ ვე სომ ხე თის ენერ გე ტი კის სფე რო ში

ინ ს ტ რუ მენ ტე ბი

აუდი ტის პრო ცე სი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ზო-

გი ერ თი წი ნა პი რო ბა, თუმ ცა, ჯერ ჯე რო ბით,

დის კუ სია იმის თა ო ბა ზე, თუ რა უნ და გა მოცხად-

არც მე თო დო ლო გია და არც ენერ გე ტი კის სა-

დეს პრი ო რი ტე ტად, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა და

პას პორ ტო ფორ მა ტი გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი არ

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი თუ ბირ თ ვუ-

არის;

ლი ენერ გი ა, სომ ხეთ ში ჯერ არ დამ თავ რე ბუ-

ლა. მი უ ხე და ვად ამი სა, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა • ფის კა ლუ რი წა მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბი;

და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში

სტრა ტე გი ის შე მუ შა ვე ბის თვალ საზ რი სით, სომ- • შესაბამისობის სერთიფიკატის მისაღებად

ხე თი სა ქარ თ ვე ლოს თან და აზერ ბა ი ჯან თან შე-

საჭირო პროცედურების განახლება.

და რე ბით წინ არის წა სუ ლი. ეს ალ ბათ არც არის

გა საკ ვი რი, რად გან ენერ გი ის წყა რო ე ბით ღა რიბ

მაგ რამ შეზღუდ ვე ბი და წა მა ხა ლი სე ბე ლი მე-

ქვე ყა ნა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ენერ გო უ საფ რ-

ქა ნიზ მე ბი კა ნო ნით გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი არ

თხო ე ბის პრა ტი კუ ლი პრობ ლე მე ბის გა დაწყ ვე-

არის, რის გა მოც მი სი დე ბუ ლე ბე ბი დეკ ლა-

ტის სა შუ ა ლე ბას იძ ლე ვა.

რა ცი უ ლი ხა სი ა თი სა ა. ამას გარ და, 2010 წლის

პირ ველ NEEAP-ს ყვე ლა ის სექ ტო რი უნ და მო-

2.4.2.1 ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა

ეც ვა, რო მელ თათ ვი საც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა

მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ა, მაგ რამ ეკო ნო მი კურ წა მა-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სა კითხ ზე სა უ ბა რი

ხა ლი სე ბელ მე ქა ნიზ მებს არც ის ით ვა ლის წი-

რამ დე ნი მე კა ნონ ში, ეროვ ნულ პროგ რა მა სა

ნებს. მე ო რე NEEAP-ში, რო მე ლიც 2015 წლის

41 სომხეთი

ცხრი ლი 5.

სცენარი

ენერგოეფექტურობის დადგენილი

ენერგიის საბოლოო მოხმარების

ზომების განხორციელების დონე

პოტენციურად მიღწევადი შემცირება

2020 წლამ დე ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო-

ბის გაუმჯობესების

პესიმისტური

30%

8%

მოდელირებული

სცენარები (2005 წლის

საშუალო

65%

17.4%

სა ბა ზი სო მაჩ ვე ნებ ლებ-

თან შე და რე ბით)

ოპტიმისტური

100%

26.7%

წყა რო: MARKAL- ით

დამუშავებული სცენარი

სომხეთისთვის, 2006.

გან მავ ლო ბა ში უნ და იქ ნას მი ღე ბუ ლი, არა მხო-

და ამის თა ო ბა ზე შე სა ბა მი სი ან გა რი შე ბი

ლოდ 2010-2012 წლებ ში პირ ვე ლი NEEAP-ით მო ამ ზა დოს.

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

გა უმ ჯო ბე სე ბის თ ვის გა ტა რე ბუ ლი ზო მე ბი

2006 წელს MARKAL-სომხეთის მო დე ლი რე-

უნ და შეფასდეს, არა მედ ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ბუ ლი სცე ნა რე ბის სა ფუძ ველ ზე გა ირ კ ვა, რომ

ბის მიზ ნე ბი 2015-2018 წლე ბის მოთხოვ ნებს

სომ ხეთს ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სათ ვის მნიშ ვ ნე-

უნ და მი ე სა და გოს და 2013-2015 წლე ბი სათ-

ლო ვა ნი პო ტენ ცი ა ლი აქვს (იხ. ცხრი ლი 5).

ვის დე ტა ლუ რი სა მოქ მე დო გეგ მა და ი სა ხოს,

რაც შე საძ ლე ბელს გახ დის მო ნი ტო რინგს ევ-

მსოფ ლიო ბან კის კვლე ვით (2008 წ.) დად გინ და,

რო კავ ში რის მი ერ დამ ტ კი ცე ბუ ლი მო ნი ტო-

რომ მთლი ა ნად სომ ხე თის ეკო ნო მი კა ში ენერ-

რინ გი სა და ვე რი ფი კა ცი ის მე თო დო ლო გი ე ბის

გო ე ფე ტუ რო ბის პო ტენ ცი ა ლი და ახ ლო ე ბით

გა მო ყე ნე ბით.

1ტვს ელექ ტ რო ე ნერ გია და 600 მი ლი ო ნი მ3 ბუ-

ნებ რი ვი აირი ა. ამ მო ცუ ლო ბის 97% შე იძ ლე-

2005 წელს სომ ხეთ ში R2E2-ის და არ სე ბა ენერ-

ბა მიღ წე ულ იქ ნას ეკო ნო მი კუ რად და ფი ნან-

გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

სუ რად ეფექ ტუ რი ინ ვეს ტი ცი ე ბის მეშ ვე ო ბით.

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის ინ ს ტი ტუ ცი უ რი ჩარ- კვლე ვის დას კ ვ ნა ში ნათ ქ ვა მი ა, რომ ენერ გო ე-

ჩო ე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბის თვალ საზ რი სით მნიშ-

ფექ ტუ რო ბი სათ ვის გა მიზ ნუ ლი ინ ვეს ტი ცი ე ბი

ვ ნე ლო ვა ნი მოვ ლე ნა იყო. ფონ დი ახორ ცი ე-

ყვე ლა ზე უფ რო პრო დუქ ტი უ ლი სა ხელ მ წი ფო

ლებს საგ რან ტო და საკ რე დი ტო პრო ექ ტებს,

სექ ტორ ში იქ ნე ბა, რა საც მოჰ ყ ვე ბა ინ ვეს ტი-

რო მელ თა მი ზა ნი სომ ხეთ ში ენერ გო ე ფექ ტუ-

ცი ე ბი მრეწ ვე ლო ბა ში, სა ო ჯა ხო მე ურ ნე ო ბებ-

რო ბის ამაღ ლე ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

სა და კო მუ ნა ლურ მომ სა ხუ რე ბა ში.

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის გაძ ლი ე რე ბას ისა ხავს

მიზ ნად.

ვი ნა ი დან სამ შე ნებ ლო სექ ტორს ენერ გო ე ფექ-

ტუ რო ბის თვალ საზ რი სით მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი პო-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ-

ტენ ცი ა ლი აქვს, სა ერ თა შო რი სო ორ გა ნი ზა ცი-

ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის ინ ს ტი ტუ-

ე ბის მხარ და ჭე რით მთავ რო ბამ ამ სექ ტორ ში

ცი უ რი ჩარ ჩო ე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბის მიზ ნით,

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ლი ტი კის შე მუ შა ვე-

ენერ გე ტი კი სა და ბუ ნებ რი ვი რე სურ სე ბის

ბა სცა და, თუმ ცა, მი სი გან ხორ ცი ე ლე ბა სამ-

სა მი ნის ტ რომ 2012 წელს და ა არ სა ენერ გო-

შე ნებ ლო სტან დარ ტებ სა და წე სებ ზე მთავ-

ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

რო ბის მხრივ არა საკ მა რი სი მეთ ვალ ყუ რე ო ბის

წყა რო ე ბის სა კონ სულ ტა ციო საბ ჭო, რო მელ-

გა მო ძა ლი ან ფერ ხ დე ბა, პრაქ ტი კა ში კი, რო-

შიც სხვა დას ხ ვა ორ გა ნი ზა ცი ის (მათ შო რის,

გორც წე სი, მოძ ვე ლე ბუ ლი სამ შე ნებ ლო სტან-

მთავ რო ბის, არა სამ თავ რო ბო ე ბის, EBRD-ის,

დარ ტე ბი გა მო ი ყე ნე ბა. არ არის შე მუ შა ვე ბუ ლი

ASE-ისა და სხვ.) წარ მო მად გენ ლე ბი შე დი ან.

სა ვალ დე ბუ ლო მოთხოვ ნე ბი მშე ნებ ლე ბის, სა-

საბ ჭომ უნ და გა ნი ხი ლოს ამ სფე რო ში მიმ დი-

წარ მო ე ბის მე ნე ჯე რე ბი სა და სა ბო ლოო მომ-

ნა რე მოვ ლე ნე ბი და მათ ზე სა კუ თა რი აზ რი

ხ მა რებ ლე ბი სათ ვის. სა ზო გა დო ტენ დენ ციაა

გა მო ხა ტოს, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ეროვ ნუ-

აგ რეთ ვე მშე ნებ ლო ბის ხარ ჯე ბის მი ნი მუ მამ-

ლი გეგ მე ბი სა და პროგ რა მე ბის გან ხორ ცი-

დე დაყ ვა ნა სა მო მავ ლო ხარ ჯე ბის გათ ვა ლის-

ე ლე ბა ში წინ ს ვ ლას მო ნი ტო რინ გი გა უ წი ოს

წი ნე ბის გა რე შე. ამას ისიც ემა ტე ბა, რომ, ერ თი

42 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

მხრივ, ენერ გი ის მომ ხ მა რებ ლებს ენერ გო ე ფექ-

კა ნონ მ დებ ლო ბა, რო მე ლიც სა ვალ დე ბუ ლოს

ტუ რო ბის შე სა ხებ ინ ფორ მა ცია არა აქვთ, და,

გახ დის აუდიტს ენერ გე ტი კის სფე რო ში, ენერ-

მე ო რე მხრივ, არ ქი ტექ ტო რებს, ენერ გე ტი კის

გე ტი კულ პას პორ ტი ზა ცი ას / სერ ტი ფი კა ცი ას

სფე როს მე ნე ჯე რებს, მშე ნებ ლებ სა და ინ ს პექ-

და შე ნო ბე ბის მარ კი რე ბას, ნა გე ბო ბე ბის ენერ-

ტო რებს ენერ გო ე ფექ ტუ რი გა დაწყ ვე ტი სათ ვის

გე ტი კუ ლი კო დე ბის შე მო ღე ბა სა და ახა ლი ნა-

ტექ ნი კუ რი სა შუ ა ლე ბე ბი არ მო ე პო ვე ბათ.

გე ბო ბე ბი სათ ვის მათ გა მო ყე ნე ბას, ასე ვე უკ ვე

არ სე ბულ ნა გე ბო ბებ თან მიმართებით მა თი

არცერთ და ინ ტე რე სე ბულ მხა რეს სა და ვოდ

გა მო ყე ნე ბის თან და თა ნო ბით დაწყე ბას ნა გე-

არ მი აჩ ნია ის, რომ სომ ხეთ მა უნ და შე ი მუ შა ოს

ბო ბებ ში ენერ გე ტი კუ ლი მა ხა სი ა თებ ლე ბის

შენობებში ენერგოეფექტურობის ამაღლების მიზნით გატარებული ზომების

პრაქტიკული გამოცდილება

განახლებადი რესურსებისა და ენერგოეფექტურობის ფონდის მიერ დაგროვილმა

გამოცდილებამ და ენერგოეფექტურობის გათვალისწინებით სახელმწიფო

შენობების მოდერნიზაციამ ცხადი გახადა, რომ ეს შენობები იმდენად მოუვლელი

და იმდენი ხნის გაურემონტებელი იყო, რომ მათი რეაბილიტაციისათვის საჭირო

მნიშვნელოვანი ინვესტიციების ამოღება მომავალში შეუძლებელი იქნებოდა.

მაგრამ ფონდის შეფასებები აგრეთვე გვიჩვენებს, რომ მცირე ინვესტიციებით,

დაახლოებით 17-20 აშშ დოლარი/მ2 (რაც ნაგებობების ფართომასშტაბიან

რეაბილიტაციაზე დახარჯული საშუალოდ 200 აშშ დოლარი/მ2-ის დაახლოებით

10 პროცენტია), გათბობისათვის გამოყენებული ბუნებრივი აირის ოდენობა

შეიძლება ორჯერ შემცირდეს, რაც სათბურის აირების ემისიას დაახლოებით

50%-ით შეამცირებს. ამგვარი ბირთვული ელექტროსადგურების მისაღწევად

შეიძლება გამოყენებულ იქნას ენერგოეფექტურობის ამაღლების ყოველმხრივი

პაკეტი, რომელიც გათბობის ენერგოეფექტური სისტემის დაინსტალირების

შემდეგ კედლების თბოიზოლაციას, კარებისა და ფანჯრების გამოცვლას,

ფანჯრების ამოშენებასა და სახურავის თბოიზოლაციასაც ითვალისწინებს.

R2E2-ს გახსნილი აქვს 8 მილიონი აშშ დოლარის საკრედიტო ხაზი, რომელიც

მხოლოდ ძალიან მკაცრი კრიტერიუმების დაკმაყოფილების შედეგად ხდება

ხელმისაწვდომი. ის ენერგოეფექტურობის ამაღლებისაკენ მიმართულ მხოლოდ

იმ ზომებს აფინანსებს, რომლებსაც მიმზიდველი ეკონომიკური ინდიკატორები

აქვს (დადებითი სუფთა დაყვანილი ღირებულება), და მხოლოდ იმ სახელმწიფო

ნაგებობებზე იღებს განაცხადებს, რომლებშიც კომფორტის დონე 50%-ზე

მაღალია. შესაბამისად, ენერგოეფექტურობის ამაღლებისაკენ მიმართული

ზომები, რომლებმაც შეიძლება საგრძნობლად შეარბილოს სათბურის აირის

ეფექტი, მაგრამ დაბალი რენტაბელობისაა ან მოთხოვნის შეზღუდული

პირობებისთვისაა შემოთავაზებული, არ ფინანსდება. ენერგიის დაზოგვის

დოკუმენტურად დადასტურებული დონე დაახლოებით 54 პროცენტია. 2014 წლის

ბოლოსათვის ენერგოეფექტურობის ამაღლებისაკენ მიმართული 100-ზე მეტი

პროექტი შეირჩა. მათგან პირველი ათი უკვე განხორციელების ეტაპზე იყო.

43 სომხეთი

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის რამ დე ნი მე პო ლი ტი-

კას რუ სე თიც ახორ ცი ე ლებს.

ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბა მრეწ ვე ლო ბა სა და სოფ-

ლის მე ურ ნე ო ბა ში უაღ რე სად არა ე ფექ ტუ რი ა.

თბომომარაგების სექტორი ენერგეტიკული

პოლიტიკის ყურადღების მიღმაა დარჩენილი,

Tbomomaragebis

თუმცა, გათბობის და კონდიცირების

სექტორში ენერგოეფექტურობის უზარმაზარი

seqtori energetikuli

პოტენციალი არსებობს.

politikis yuradRebis

პრაქ ტი კა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის გა უმ ჯო ბე სე-

ბა ჯერ მხო ლოდ მი წო დე ბის სფე რო ში აღი ნიშ-

miRmaa darCenili,

ნე ბა, რაც ძი რი თა დად ენერ გე ტი კის სექ ტო რის

მო დერ ნი ზა ცი ი სათ ვის გა მო ყო ფი ლი სა ერ თა-

Tumca, gaTbobis da

შო რი სო ინ ვეს ტი ცი ე ბის ხარ ჯ ზე ხდე ბა, თუმ ცა

არა ე ფექ ტუ რო ბა ამ სექ ტორ ში მა ინც დი დი

kondicirebis seqtorSi

პრობ ლე მა ა. უახ ლო ეს მო მა ვალ ში ენერ გო ე ფექ-

ტუ რო ბის ამაღ ლე ბი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

energoefeqturobis

გი ის გა მო ყე ნე ბის გა სა უმ ჯო ბე სებ ლად და გეგ-

მილ ღო ნის ძი ე ბებ ში სა ერ თა შო რი სო დახ მა რე ბა

uzarmazari potenciali

კვლა ვაც უმ ნიშ ვ ნე ლო ვა ნე სი ფაქ ტო რი იქ ნე ბა.

arsebobs”

• 2012 წელს სომ ხე თის მთავ რო ბამ ხე ლი მო ა წე-

რა (10.7 მი ლი ო ნი აშშ დო ლა რის ღი რე ბუ ლე ბის)

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პროგ რა მას, რო მელ საც

მსოფ ლიო ბან კი და ა ფი ნან სებს და R2E2 გა ნა-

ინ დი კა ტო რე ბის შე სა ხებ ევ რო კავ ში რის დი-

ხორ ცი ე ლებს. პროგ რა მის მი ზა ნი სა ხელ მ წი ფო

რექ ტი ვას თან ჰარ მო ნი ზა ცი ის მიზ ნით.

და წე სე ბუ ლე ბებ ში ენერ გი ის და ზოგ ვის მიზ ნით

ღო ნის ძი ე ბე ბის გა ტა რე ბა ა, რა მაც სო ცი ა ლურ

2014 წლის 25 დე კემ ბერს სომ ხე თის

და სხვა სა ჯა რო და წე სე ბუ ლე ბებ ში ენერ გი ის

მთავ რო ბამ მი ი ღო რე ზო ლუ ცია N 1504

მოხ მა რე ბის დო ნე უნ და შე ამ ცი როს (იხ. ზე მოთ

„სახელმწიფო ბი უ ჯე ტის სახ ს რე ბით და-

ტექ ს ტი ჩარ ჩო ში).

ფი ნან სე ბულ ახალ სამ შე ნებ ლო თუ სა რე-

კონ ს ტ რუქ ციო პრო ექ ტებ ში ენერ გო ე ფექ- • აღ მო სავ ლეთ ევ რო პის ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი-

ტუ რო ბის და ნერ გ ვის შე სა ხებ”, რო მე ლიც

სა და ეკო ლო გი ის პარ ტ ნი ო რო ბის წევ რო ბა

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ძა ლი ან მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი

ნე ბით სა ჯა რო სექ ტო რის სამ შე ნებ ლო/ სა-

პროგ რა მე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბის სა შუ ა ლე ბას

რე კონ ს ტ რუქ ციო პრო ექ ტებ ში ენერ გო ე ფექ-

იძ ლე ვა. სომ ხე თის ინ ვეს ტი ცია და ახ ლო ე ბით

ტუ რო ბი სა და რენ ტა ბე ლო ბის და ნერ გ ვას

1 მი ლი ო ნი ევ რო უნ და იყოს და ეს თან ხა რამ-

სა ვალ დე ბუ ლოს ხდის. ენერ გი ის და ზოგ ვი-

დე ნი მე ტრან შად უნ და გა მო ი ყოს. ამას გარ და,

სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში სა კა-

სომ ხე თი და მა ტე ბით მი ი ღებს და ახ ლო ე ბით 20

ნონ მ დებ ლო რე ფორ მის ფარ გ ლებ ში ქვე ყა ნა

მი ლი ონ ევ როს. მაგ რამ მას სა წევ რო გა და სა ხა-

ევ რო კავ ში რის სა უ კე თე სო გა მოც დი ლე ბის

დის პირ ვე ლი ნა წი ლი ჯერ არ გა და უხ დი ა, რაც

გათ ვა ლის წი ნე ბა სა და ევ რო კავ ში რის დი-

პრო ექ ტე ბის დაწყე ბის სა შუ ა ლე ბას არ იძ ლე ვა.

რექ ტი ვე ბის გად მო ტა ნას ცდი ლობს. პრაქ-

ტი კა ში ამას 2015 წლის იან ვარ ში რუ სე თის • 2014 წელს EBRD-მ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ასა-

ხელ მ ძღ ვა ნე ლო ბით შექ მ ნილ ევ რა ზი ულ სა-

მაღ ლებ ლად 1.84 მი ლი ო ნი ევ როს ინ ვეს ტი ცია გა-

ბა ჟო კავ შირ ში სომ ხე თის გა ერ თი ა ნე ბა ხელს

მო ყო. ახ ლა სომ ხეთ მა EBRD-სთან ხელ შეკ რუ ლე-

არ უშ ლის. ევ რო კავ შირ ში შე მუ შა ვე ბულ

ბას უნ და მო ა წე როს ხე ლი, რომ ეს თან ხა მი ი ღოს.

44 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

• გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის პროგ რა მა/GEF ახორ-

რომ ლე ბიც ისეთ მომ სა ხუ რე ბას ეწე ვა, რო გო-

ცი ე ლებს პრო ექტს, რომ ლის მი ზა ნიც შე ნო ბებ-

რი ცაა კლი მა ტუ რი პი რო ბე ბი სა გან დაც ვა, და-

ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბა ა. პრო ექ ტი

გეგ მ ვა და საქ ვა ბე ე ბის მოწყო ბა და მოვ ლა,

ით ვა ლის წი ნებს სომ ხე თის მთავ რო ბი სათ ვის

აგ რეთ ვე შე სა ბა მის სა კითხებ ზე ფარ თო კონ-

დი დი ოდე ნო ბით დახ მა რე ბის გა მო ყო ფას ნა-

სულ ტა ცი ე ბის გა წე ვა. მაგ რამ ისი ნი სა კუ თარ

გე ბო ბებ ში ენერ გე ტი კუ ლი მა ხა სი ა თებ ლე ბის

თავ ზე ჯე რაც ვერ იღე ბენ და ვერ უზ რუნ ველ-

ინ დი კა ტო რე ბის შე სა ხებ ევ რო კავ ში რის დი-

ყო ფენ იმ მო ცუ ლო ბის ენერ გი ის და ზოგ ვას,

რექ ტი ვის (EBRD) და სა ნერ გად. ამას გარ და,

რო გორც ეს თა ვი დან იყო ჩა ფიქ რე ბუ ლი, და

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლია კა ნონ ქ ვემ დე ბა რე აქ ტე-

არც პირ და პი რი ფი ნან სუ რი რის კე ბის გა წე-

ბის გა მო ცე მა ნა გე ბო ბებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ-

ვა შე უძ ლი ათ (განახლებადი რე სურ სე ბი სა და

რო ბის ასა მაღ ლებ ლად და ერევ ნის ავა ნის რა ი-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ფონ დი არის ის მთა ვა რი

ონ ში მრა ვალ ბი ნი ა ნი საცხოვ რე ბე ლი შე ნო ბი სა

ემკ, რო მე ლიც რის კებს ძი რი თა დად სა კუ თარ

და ქა ლა ქებ ში გო რის სა და ახუ რი ან ში სო ცი ა-

თავ ზე იღებს).

ლუ რი საცხოვ რებ ლის თერ მუ ლი მო დერ ნი ზა-

ცი ი სათ ვის და ფი ნან სე ბის გა მო ყო ფა.

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში გაცხა დე ბუ-

ლი პო ლი ტი კის გა ტა რე ბი სათ ვის ენერ გო ე ფექ-

სომ ხეთ ში თან და თა ნო ბით ინერ გე ბა ასე ვე ევ-

ტუ რო ბის სტან დარ ტე ბის მო დერ ნი ზა ცი ი სა და

რო პის მე რე ბის შე თან ხ მე ბა. ამ ჟა მად მას 9

და ნერ გ ვის, სამ შე ნებ ლო ნორ მე ბი სა და სტან-

ხელ მომ წე რი ჰყავს, რო მელ თა გან სამს უკ ვე

დარ ტე ბის კონ ტ რო ლი სა და და ნერ გ ვის უზ-

აქვს მდგრა დი ენერ გე ტი კის სა მოქ მე დო გეგ-

რუნ ველ სა ყო ფად ბევ რად უფ რო ძლი ე რი პო-

მე ბი (SEAP-ები).

ლი ტი კუ რი ნე ბა იქ ნე ბა სა ჭი რო. სა ჭი რო იქ ნე ბა

ასე ვე კერ ძო სექ ტორ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

IFC-ების (EBRD, IFC, KfW, აშ შ -ის სა ერ თა შო რი-

ამაღ ლე ბის მიზ ნით წა მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბის

სო გან ვი თა რე ბის სა ა გენ ტო, ADB და სხვა) ესა

შე მო ღე ბა.

და მრა ვა ლი სხვა ძა ლის ხ მე ვა სა ინ ვეს ტი ციო

ბა რი ე რე ბის მოხ ს ნი სა და შე და რე ბით ხელ მი-

2.4.2.2 ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი

საწ ვ დო მი სა ფი ნან სო და ტექ ნი კუ რი დახ მა რე-

ბის მდგრად ენერ გე ტი კა ში კრე დი ტე ბის სა ხით

სომ ხეთს ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

ჩა დე ბი სა კე ნაა მი მარ თუ ლი.

გან ვი თა რე ბის დი დი შე საძ ლებ ლო ბე ბი აქვს.

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის გან ვი თა-

ენერ გო მომ სა ხუ რე ბის კომ პა ნი ე ბი (ემკ-ები)

რე ბას სომ ხეთ ში ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის უზ-

სომ ხეთ ში მდგრა დი ენერ გე ტი კის გან ვი თა რე-

რუნ ველ ყო ფის, ხელ მი საწ ვ დო მი ტა რი ფე ბის

ბის საქ მე ში თან და თა ნო ბით ახა ლი და მნიშ ვ ნე-

და წე სე ბი სა და ეროვ ნუ ლი რე სურ სე ბი სა გან

ლო ვა ნი პარ ტ ნი ო რე ბი ხდე ბი ან. ეს კომ პა ნი ე ბი

მაქ სი მა ლუ რი სარ გებ ლის მი ღე ბის სურ ვი ლი

დო ნო რე ბის მი ერ და ფი ნან სე ბუ ლი რამ დე ნი-

უდევს სა ფუძ ვ ლად. 2011 წლის გა ნახ ლე ბა-

მე პროგ რა მის მეშ ვე ო ბით შე იქ მ ნა. ვი ნა ი დან

დი ენერგორესურსების სამოქმედო გეგმაში

გრან ტე ბით და ფი ნან სე ბულ ენერ გო ე ფექ-

გა ნი საზღ ვ რა გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის ტექ-

ტუ რო ბის ინ ვეს ტი ცი ებს დო ნო რე ბის სრუ ლი

ნი კურ -ე კო ნო მი კუ რი პო ტენ ცი ა ლი და შედ გა

მხარ და ჭე რა გა რან ტი რე ბუ ლი ჰქონ და, ემ კ -ებს

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის გან ვი თა რე ბის პირ-

ფი ნან სუ რი სა კითხე ბი კი არ და უ მუ შა ვე ბი ათ,

ვე ლი პრო ექ ტი 2020 წლამ დე. ცო ტა ხნის

არა მედ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პრო ექ ტე ბის შე-

წინ სომ ხე თის მთავრობამ განახლებადი

მუ შა ვე ბი სა და სა ინ ჟინ რო სა მუ შა ო ე ბის შეს-

ენერგორესურსების სამოქმედო გეგმაში მო ნა-

რუ ლე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი უნარ - ჩ ვე ვე ბის

ცე მებ ში შეს წო რე ბე ბი შე ი ტა ნა და გა ნახ ლე ბა-

შე ძე ნა ზე იზ რუ ნეს. გა ნახ ლე ბა დი რე სურ სე ბი-

დი ენერ გი ის სფე რო ში 2025 წლი სათ ვის უფ რო

სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ფონ დ მა სა ხელ მ-

ამ ბი ცი უ რი ამო ცა ნე ბი და ი სა ხა (ენერგეტიკული

წი ფო შე ნო ბებ ში ენერ გი ის და ზოგ ვის თ ვის გა-

უსაფ რ თხო ე ბის კონ ცეფ ცი ა, 2013 (იხ. ცხრი ლი

მიზ ნუ ლი ინ ვეს ტი ცი ე ბი სათ ვის კრე დი ტე ბის

6)).

გა მო ყო ფის სქე მა ჩა მო ა ყა ლი ბა. ამ მიზ ნით, ემ-

კ -ე ბის შუ ა მავ ლო ბით ენერ გი ის და ზოგ ვის თა-

მთავ რო ბის მი ერ დამ ტ კი ცე ბუ ლი ენერ -

ო ბა ზე ხელ შეკ რუ ლე ბე ბი და ი დო, რის შე დე გა-

გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის პო ლი ტი -

დაც ამ ჟა მად მოქ მე დებს 30-ზე მე ტი კომ პა ნი ა,

კის მიზ ნე ბი გა ნახ ლე ბა დი ენერ გე ტი კის

45 სომხეთი

დადგმული სიმძლავრე

გენერაცია (გვტ.სთ)

არსებული სიმძლავრეები

(მგვტ)

(მგვტ)

ელექტროენერგია

2020

2025

2020

2025

2013

მცირე

377

397

1,049

1,106

220

ელექტროსადგური

ქარის ენერგია

50

100

117

232

2.64

გეოთერმული ენერგია

50

100

373

745

მონაცემები არ არის

ფოტოვოლტაიკა

40

80

88

176

0.015

ცხრი ლი 6.

სულ

492

677

1,627

2,259

222.65

გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

გი ის მიზ ნე ბი 2020-

გათბობა

2020

2015

2020

2015

2013

2030 წლე ბი სათ-

ვის და არ სე ბუ ლი

გეოთერმული გათბობის

12

25

16

33

მონაცემები არ არის

სიმ ძ ლავ რე ე ბი

ტუმბოები

წყა რო: სომ ხე თის

მზის თერმული

10

20

13

25

მონაცემები არ არის

მთავ რო ბა, 2014, 3.

სისტემები

შემ დ გო მი გან ვი თა რე ბი სათ ვის მნიშ ვ ნე ლო - • ტრან ს პორ ტი: ბი ო მა სა და გათხე ვა დე ბუ ლი

ვა ნი სა ფე ხუ რი ა. თუ 2014 წლის ენერ გო უ -

ბი ო მა სა.

საფ რ თხო ე ბის სტრა ტე გი უ ლი სა მოქ მე დო

გეგ მა გან ხორ ცი ელ და, სომ ხე თის ენერ გო -

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის ზრდის პროგრამის

უ საფ რ თხო ე ბა გაძ ლი ერ დე ბა, ხო ლო ენერ -

კლი მა ტუ რი ინ ვეს ტი ცი ე ბის ფონ დი სათ ვის სა მი

გე ტი კის სექ ტო რის გავ ლე ნა გა რე მო ზე შემ -

სა ინ ვეს ტი ციო პრი ო რი ტე ტი გა ნი საზღ ვ რა: გე-

ცირ დე ბა. ამას თან, აუცი ლე ბე ლი გახ დე ბა

ო თერ მუ ლი ენერ გი ის გან ვი თა რე ბის დარ გ ში

კა ნონ ში „ენერგეტიკის შე სა ხებ” ცვლი ლე -

კვლე ვე ბის გაგ რ ძე ლე ბა; კო მუ ნა ლურ დო ნე ზე

ბე ბის შე ტა ნა იმ მიზ ნით, რომ გა ნახ ლე ბა დი

მზის ენერ გი ის (ფოტოვოლტაიკის) გან ვი თა რე-

ენერ გი ის გა რან ტი რე ბუ ლი შეს ყიდ ვის პი რო -

ბა და გა ნახ ლე ბა დი თბო მო მა რა გე ბა, ანუ გე ო-

ბე ბი გა უმ ჯო ბეს დეს.

თერ მუ ლი სით ბუ რი ტუმ ბო ე ბი და მზის თერ-

მუ ლი ტექ ნო ლო გი ე ბი (სომხეთის რეს პუბ ლი კა,

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის სხვა დას ხ ვა წყა როს გა- 14, 7).

მო ყე ნე ბის მიზ ნით მი ზან შე წო ნი ლად შემ დე გი

ტექ ნო ლო გი ე ბი იქ ნა მიჩ ნე უ ლი:

უკ ვე გა მო ი ყე ნე ბა გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი-

დან მი ღე ბუ ლი ენერ გი ის ელექ ტ როქ სე ლის-

• ელექ ტ რო ე ნერ გი ა: მცი რე ელექ ტ რო სად გუ რე-

თ ვის მი წო დე ბის ზო გი ერ თი ელე მენ ტა რუ ლი

ბის მი ერ (მჰეს-ები) გა მო მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გი ა,

წე სი. გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან ენერ გი ის

ქა რის ენერ გი ა, მზის ენერ გი ა, გე ო თერ მუ ლი

მწარ მო ებ ლებს გა რან ტი რე ბუ ლი აქვთ, რომ

ენერ გია და ბი ო მა სა. გან სა კუთ რე ბით სა ინ ტე-

მა თი ენერ გი ის ყო ვე ლი კი ლო ვა ტი გე ნე რა ცი-

რე სოა გე ო თერ მუ ლი ენერ გი ა, რად გან ის შე იძ-

ის დაწყე ბი დან 15 წლის გან მავ ლო ბა ში შეს ყი-

ლე ბა სა ბა ზი სო ენერ გი ად გა მოდ გეს;

დუ ლი იქ ნე ბა. დად გე ნი ლია ქა რი სა და მცი რე

ჰიდ რო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბის მი ერ გე ნე რი-

• გათ ბო ბა: გათ ბო ბის ტუმ ბო ე ბი, მზის კო ლექ-

რე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მი წო დე ბის ტა-

ტო რე ბი (ცხელი წყლი სათ ვის), გე ო თერ მუ ლი

რი ფე ბი (წყლის მი წო დე ბის სხვა დას ხ ვა ტი პი-

ენერ გია და ბი ო მა სა;

სათ ვის სხვა დას ხ ვა ტა რი ფი) (ცხრილი 7). მზის

46 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ფო ტო ვოლ ტა ი კა აქამ დე ნე ტო მი წო დე ბის

(მაგალითად, თევ ზე ბის მიგ რა ცი ის დაბ რ კო ლე-

ოდე ნო ბის სა ფუძ ველ ზე მუ შა ობს და ტა რი ფი

ბა, თუ მათ თ ვის სა თა ნა დო გზე ბი არ შე იქ მ ნა;

ჯერ დად გე ნი ლი არ არის.

ქა რის ენერ გი ის შემ თხ ვე ვა ში და ბა ლი სიხ ში რის

ხმა უ რი, ტურ ბი ნე ბის ფრთებ თან ფრინ ვე ლე ბის

თუმ ცა, 2014 წელს მი წო დე ბის ფაქ ტობ-

შე ჯა ხე ბის საფ რ თხე, ლან დ შაფ ტის ვი ზუ ა ლუ-

რი ვი ტა რი ფე ბი უფ რო და ბა ლი ა, ვიდ რე

რი და მა ხინ ჯე ბა და ა. შ.). სა და ვოა სა კუთ რე-

განახლებადი ენერგორესურსების სამოქმედო ბის სა კითხიც.

გეგმის მი ერ 2011 წლი სათ ვის შე თა ვა ზე ბუ ლი

ტა რი ფე ბი, გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის მხარ დამ-

ამის გათ ვა ლის წი ნე ბით, ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

ჭე რი ჩარ ჩოს წყა ლო ბით გა ნახ ლე ბა დი წყა რო-

დი წყა რო ე ბის გა მო სა ყე ნებ ლად, ერ თი მხრივ,

ე ბი დან მი ღე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მო ცუ-

რამ დე ნი მე სა კა ნონ მ დებ ლო და მა რე გუ ლი რე-

ლო ბა საგ რ ძ ნობ ლად გა ი ზარ და. ენერ გე ტი კის

ბე ლი, ხო ლო მე ო რე მხრივ, ბიზ ნეს თან და ტექ-

სა მი ნის ტ როს მო ნა ცე მე ბით, გა ნახ ლე ბა დი

ნი კურ სა კითხებ თან და კავ ში რე ბუ ლი პრობ ლე-

წყა რო ე ბი დან ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი-

მა უნ და გა და იჭ რას. გა და საჭ რე ლია ასე ვე სხვა

ამ 2013 წელს უკ ვე მთე ლი გე ნე რა ცი ის 10%

რამ დე ნი მე მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი სა კითხი, მა გა ლი-

შე ად გი ნა, რაც 740 გვტ.სთ-ის ეკ ვი ვა ლენ ტუ-

თად, მი წის სა კუთ რე ბას თან და კავ ში რე ბუ ლი

რი ა. დღეს სომ ხეთ ში ყვე ლა ზე უფ რო ჰიდ რო-

და ვე ბი, უარ ყო ფი თი გავ ლე ნა გა რე მო ზე, გან-

ე ნერ გე ტი კაა გან ვი თა რე ბუ ლი, რო გორც დი დი,

ს ხ ვა ვე ბე ბი მშე ნებ ლო ბის და გეგ მილ და რე ა-

ისე მცი რე ჰე სე ბი. 2005-2013 წლებ ში მცი რე

ლურ და ნა ხარ ჯებს შო რის და ჩი ნე თი დან მშე-

ჰიდ რო ე ლექ ტ რო სად გუ რებ ში 150 მი ლი ონ აშშ

ნებ ლო ბი სათ ვის შე მო ტა ნი ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის

დო ლარ ზე მე ტი ინ ვეს ტი ცია ჩა ი დო, რი სი წყა-

და ბა ლი ხა რის ხი და სა ი მე დო ო ბა (R2E2, 2011).

ლო ბი თაც ახა ლი მცი რე ჰე სე ბის სიმ ძ ლავ რე

სომ ხეთ ში წყლის სიმ ცი რე ა, რის გა მოც პრი-

და ახ ლო ე ბით 210 მგვტ-ით გა ი ზარ და. ყვე ლა

ო რი ტე ტი სას მელ წყალს მი ე ნი ჭა. მომ დევ ნო

ახა ლი მცი რე ჰე სი კერ ძო ა.

პრი ო რი ტე ტი სარ წყა ვი წყა ლი ა. ჰე სე ბის მშე-

ნებ ლო ბის დროს ამ პრობ ლე მე ბის გათ ვა ლის-

სომ ხე თის გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე-

წი ნე ბა აუცი ლე ბე ლი ა. არ სე ბუ ლი პრობ ლე მე-

ბის ათ ვი სე ბა ში დო ნო რებ მა მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი

ბის უმე ტე სო ბას ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბამ დე

რო ლი ითა მა შეს. ჩა ი დო ინ ვეს ტი ცი ე ბი და ქვე-

სტრა ტე გი უ ლი გა რე მოს დაც ვი თი შე ფა სე ბის

ყა ნას სა კა ნონ მ დებ ლო და მა რე გუ ლი რე ბე ლი

(სგშ) ჩა ტა რე ბა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა-

ჩარ ჩო ე ბის გა სა უმ ჯო ბე სებ ლად ტექ ნი კუ რი

რო ე ბის უპი რა ტე სო ბე ბი სა და ნაკ ლო ვა ნე ბე ბის

დახ მა რე ბაც გა ე წი ა. გან ხორ ცი ელ და აგ რეთ ვე

გამ ჭ ვირ ვა ლე შე ფა სე ბა გა დაჭ რი და.

რამ დე ნი მე პრო ექ ტი რე სურ სე ბის შე ფა სე ბი სა

და სტრატეგიების შედ გე ნის მიზ ნით. მცი რე

ზო გი ერ თი ტექ ნო ლო გი ის გა მო აუცი ლე ბე ლია

ჰე სე ბის მშე ნებ ლო ბის საქ მე უკ ვე საკ მა ოდ

ასე ვე მი წო დე ბის ამ ჟა მად არ სე ბუ ლი ტა რი-

წი ნაა წა სუ ლი. მათ მა მფლო ბე ლებ მა თა ვი ან-

ფე ბის გაზ რ და და ინ ფ ლა ცი ი სა და ვა ლუ ტის

თი ასო ცი ა ცი აც შექ მ ნეს და არის მო ნა ცე მე ბი,

გაც ვ ლი თი კურ სის ცვლი ლე ბე ბის გათ ვა ლის-

რომ ბევ რი მცი რე ჰე სი უკ ვე სა ბაზ რო წე სე ბით

წი ნე ბით მა თი უფ რო ხში რი გა და ხედ ვა. უწინ

მუ შა ობს.

მცი რე ჰე სე ბის სა მონ ტა ჟო ხარ ჯე ბი კი ლო ვატ

ენერ გი ა ზე 700-დან 1000 აშშ დო ლა რამ დე მერ-

მცი რე ჰე სებს 2020 წლამ დე და მა ტე ბით

ყე ობ და, ხო ლო ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი-

114.5 მგვტ-ის ან სა შუ ა ლოდ 264 გვტ.სთ-ის ის ხარ ჯე ბი კვტ.სთ-ზე 7 აშშ ცენ ტი იყო, მაგ-

გე ნე რა ცი ის პო ტენ ცი ა ლი აქვს (R2E2, 2011).

რამ მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ მო მა ვალ ში მცი რე

მი უ ხე და ვად ამი სა, სომ ხეთ ში ენერ გი ის გა-

ჰე სე ბის თ ვის მე ტი კა პი ტალ და ბან დე ბა იქ ნე ბა

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის თა ო ბა ზე

სა ჭი რო (კილოვატზე 1200-დან 1500 აშშ დო-

ამ ჟა მად რთუ ლი სა ჯა რო გან ხილ ვა იმარ თე-

ლა რამ დე), რა თა უფ რო და ბა ლი სიმ ძ ლავ რის

ბა, მათ შო რის, ად გი ლობ რივ დო ნე ზეც. გან-

და ნარ ჩენ სად გუ რებ ზე უფ რო ძლი ე რი და სა-

ხილ ვის სა გა ნია უარ ყო ფი თი ეკო ლო გი უ რი შე-

ი მე დო ტურ ბი ნე ბი და მონ ტაჟ დეს (R2E2, 2011).

დე გე ბი, რომ ლე ბიც შე იძ ლე ბა მოჰ ყ ვეს ახა ლი

ქარს საკ მა ოდ მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ოდე ნო ბის ენერ-

სად გუ რე ბის მშე ნებ ლო ბას და ოპე რი რე ბას

გი ის მო ცე მა შე უძ ლი ა, თუმ ცა, ეს ენერ გია ჯერ

47 სომხეთი

განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგია

დადგენილი

შეთავაზებული მიწოდების ტარიფი**

მიწოდების

ტარიფი *

2014

2011

2015

2020

ქარი

2.25 – 5.05

10.3

10.8

11.9

მცირე ჰესები

×

3.6

5.9

7.4

ცხრი ლი 7.

მზის ფოტოვოლტაიკა

×

47.4

38.0

24.0

გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

გი ის მი წო დე ბის

ტა რი ფე ბი სხვა დას-

იაფი გეოთერმული ენერგია

×

×

×

3.6

ხ ვა ტექ ნო ლო გი ის

გა მო ყე ნე ბით

ძვირი გეოთერმული ენერგია

×

×

×

6.8

(აშშ ცენ ტი/კვტ.სთ).

წყარო: * www.psrc.am აშშ დოლარისა და სომხური დრამის გაცვლითი კურსი 0.0024;

**სომხეთის განახლებადი ენერგორესურსების სამოქმედო გეგმა, 2011.

კი დევ ძვი რი ჯდე ბა (Republic of Armenia, 2014, სა სოფ ლო- სა მე ურ ნეო ბი ო გა ზი სა და მცი რე

30), რის გა მოც ქა რის ენერ გე ტი კის გან ვი-

ჰე სე ბის გა მო ყე ნე ბას ით ვა ლის წი ნებს.

თა რე ბა ბევ რად უფ რო ნე ლი იქ ნე ბა. და მა ტე-

ბით პრობ ლე მებს ისიც ქმნის, რომ სამ თავ რო-

სომ ხეთს რა ო დე ნობ რი ვი ვალ დე ბუ ლე ბე ბი

ბო ორ გა ნო ე ბი შე უ თან ხ მებ ლად მუ შა ო ბენ და

სათ ბუ რის გა ზის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბის თა ო-

ხელ შეკ რუ ლე ბე ბი ენერ გი ის შეს ყიდ ვის თა ო ბა-

ბა ზე არ აუღი ა, თუმ ცა, მთავ რო ბას მა ინც მი უ-

ზე მხო ლოდ ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მშე ნებ ლო-

თი თე ბენ, რომ კან კუნ სა და დურ ბან ში მი ღე ბუ-

ბის დამ თავ რე ბის შემ დეგ იდე ბა.

ლი გა დაწყ ვე ტი ლე ბე ბის გან სა ხორ ცი ე ლებ ლად

და მა ტე ბი თი ზო მე ბია მი სა ღე ბი, კერ ძოდ, უნ და

2.4.2.3 კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის

შე მუ შავ დეს დაბალემისიანი განვითარების

ზე გავ ლე ნის შერ ბი ლე ბა

სტრატეგია. მთავ რო ბამ რამ დე ნი მე კა ნო ნი მი-

ი ღო, ამ ჟა მად კი ახორ ცი ე ლებს გან ვი თა რე ბის

სომ ხეთ მა UNFCCC-ის რა ტი ფი კა ცია 1993

ეროვ ნულ და სექ ტო რულ პროგ რა მებს, რომ-

წელს მო ახ დი ნა, თუმ ცა კი ო ტოს პრო ტო კო-

ლე ბიც სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის შემ ცი რე-

ლის B და ნარ თ ზე ხე ლი მო წე რი ლი არა აქვს17. ბას უწყობს ხელს. მთავ რო ბას ასე ვე სურ ვი ლი

გა რე მოს დაც ვის სა მი ნის ტ რო ეროვ ნუ ლი

აქვს, ნე ბა ყოფ ლო ბით გა ა ტა როს კლი მა ტუ რი

დო ნის სა ხე ლი სუფ ლე ბო ორ გა ნო ა, რო მელ-

ცვლი ლე ბე ბის ზე გავ ლე ნის შე მარ ბი ლე ბე ლი

მაც სუფ თა გან ვი თა რე ბის მე ქა ნიზ მი (CDM)

ზო მე ბი, თუ კი გან ვი თა რე ბუ ლი ქვეყ ნე ბი ამ

უნ და გა ნა ხორ ცი ე ლოს. ეროვ ნულ დო ნე ზე

მიზ ნით დახ მა რე ბას გა უ წე ვენ18.

CDM-ის პრო ექ ტის და სამ ტ კი ცებ ლად სა ჭი-

რო ყვე ლა პრო ცე დუ რა გავ ლი ლი ა, თუმ ცა,

შე მუ შავ და ეროვ ნუ ლი ან გა რი ში სათ ბუ რის აირე-

ამ მე ქა ნიზ მის ფარ გ ლებ ში წარ მა ტე ბუ ლი გა-

ბის შე სა ხებ, რო მე ლიც პირ ვე ლად შე ი ცავ და ინ-

მოდ გა მხო ლოდ რამ დე ნი მე ინი ცი ა ტი ვა, რო- ფორ მა ცი ას ფტო რი რე ბუ ლი გა ზე ბის შე სა ხებ.

მე ლიც მუ ნი ცი პა ლუ რი ნარ ჩე ნე ბის გა ზის,

ამას გარ და, მი ღე ბულ იქ ნა UNFCCC-ის ფარ გ-

ლებ ში აღე ბუ ლი ვალ დე ბუ ლე ბე ბის შეს რუ ლე ბის

17 ეს იმას ნიშნავს, რომ ქვეყანას სათბურის აირის გამოყოფის შემცირების თვალსაზრისით რაოდენობრივი

ვალდებულებები არ აუღია.

18 სომხეთმა უკვე განაცხადა, რომ ნებაყოფლობით იღებს პოლიტიკურ ვალდებულებას, შეამციროს სათბურის

აირის გამოყოფა UNFCCC-ის კოპენჰაგენის შეთანხმების შესაბამისად და სათბურის აირის ეფექტის შერბილების

პრიორიტეტებიც დასახა.

48 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ხუთ წ ლი ა ნი სა მოქ მე დო გეგ მა, რომ ლის თა ნახ მა-

დაც 2015 წლის ბო ლომ დე უნ და შე მუ შავ დეს და

დამ ტ კიც დეს NAMA-ს პროგ რა მა.

გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის პროგ რა მის მხარ და ჭე რით

გა რე მოს დაც ვის სა მი ნის ტ რო ამ ჟა მად სომ ხეთ-

ში ნახ შირ ბა დის და ბა ლი შემ ც ვე ლო ბის უზ რუნ-

ველ ყო ფი სა და NAMA-ების შე მუ შა ვე ბი სათ ვის ამ-

ar se bu li prob le me bis

ზა დებს სა ფუძ ვ ლებს. ამას თან, 2015 წლი სათ ვის

GIZ-მა შე იძ ლე ბა NAMA-ს კონ ცეპ ტუ ა ლუ რი ჩარ-

ume te so bas in ves ti ci e bis

ჩო ე ბის ჩა მო ყა ლი ბე ბას შე უწყოს ხე ლი.

Ca de bam de stra te gi u li

მი უ ხე და ვად სა კა ნონ მ დებ ლო ზო მე ბი სა, რომ -

ლე ბიც სათ ბუ რის აირის ეფექ ტის შერ ბი ლე -

ga re mos dac vi Ti Se fa

ბის ჩარ ჩო ებ ში და კლი მა ტურ ცვლი ლე ბებ თან

ადაპ ტა ცი ის მიზ ნით რამ დე ნი მე სფე რო ში იქ ნა

se bis (sgS) Ca ta re ba da

მი ღე ბუ ლი, ეფექ ტის შერ ბი ლე ბის პო ლი ტი კის

შე მუ შა ვე ბი სა და სა თა ნა დო ღო ნის ძი ე ბე ბის

ener gi is ga nax le ba di

გან ხორ ცი ე ლე ბის დროს გლო ბა ლუ რი გა რე -

მოს დაც ვი თი კონ ვენ ცი ე ბის შე სა ბა მი სად ერ -

wya ro e bis upi ra te so be

თობ ლი ვი ძა ლის ხ მე ვის აუცი ლებ ლო ბა არ არის

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი. არ ხდე ბა კლი მა ტურ

bi sa da nak lo va ne be bis

ცვლი ლე ბებ თან და კავ ში რე ბულ პრო ცე სებ სა

და ეკო ნო მი კურ და სო ცი ა ლურ გან ვი თა რე ბას

gam W vir va le Se fa se ba

შო რის არ სე ბუ ლი კავ ში რე ბის მხედ ვე ლო ბა ში

ga daW ri da”

მი ღე ბა. და ბა ლე მი სი უ რი გან ვი თა რე ბის სტრა -

ტე გი ა, რო მე ლიც ამ ჟა მად მუ შავ დე ბა, პირ ვე ლი

ნა ბი ჯი ა კლი მა ტის ცვლი ლე ბის შერ ბი ლე ბას-

თან და კავ ში რე ბუ ლი გეგ მე ბის შე სას რუ ლებ-

ლად. სტრა ტე გი ამ მიზ ნის მი საღ წე ვად სა ჭი რო

პროგ რა მა მიზ ნად ევ რო პუ ლი დი რექ ტი ვე ბის

გო ნივ რუ ლი გზე ბი და კლი მა ტის ცვლი ლე ბის

გად მო ღე ბას ისა ხავ და. ზო გი მათ გა ნი ამ ჟა-

პრობ ლე მას თან გა სამ კ ლა ვებ ლად სხვა დას ხ ვა

მა დაც ძა ლა ში ა, მა გა ლი თად, ევ რო კავ ში რის

სფე რო ე ბის კო ორ დი ნა ცი ის და თა ნამ შ რომ-

დი რექ ტი ვა შე ნო ბებ ში ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბის

ლო ბის შე საძ ლებ ლო ბე ბი უნ და გა მოკ ვე თოს.

შე სა ხებ. სომ ხე თი ენერ გე ტი კის სა ერ თა შო რი-

მათ ში გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი უნ და იყოს არა

სო გა ერ თი ა ნე ბა ში დამ კ ვირ ვებ ლის სტა ტუსს

მხო ლოდ სა კა ნონ მ დებ ლო და მა რე გუ ლი რე -

ინარ ჩუ ნებს და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

ბე ლი ჩარ ჩო ე ბი, არა მედ ფი ნან სუ რი სქე მე ბი,

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის შე სა ბა მის

პო ტენ ცი ა ლის გან ვი თა რე ბი სა კენ მი მარ თუ ლი

სპე ცი ა ლურ და სა კო ორ დი ნა ციო ჯგუ ფებ შიც

ძა ლის ხ მე ვა, ინ ფორ მა ცი ის გავ რ ცე ლე ბა, მო -

მო ნა წი ლე ობს. მე ო რე მხრივ, სომ ხე თის მთავ-

სახ ლე ო ბას თან ურ თი ერ თო ბა, ტექ ნო ლო გი ე -

რო ბამ მი ი ღო პო ლი ტი კუ რი გა დაწყ ვე ტი ლე ბა

ბის გან ვი თა რე ბა და ა. შ.

ასო ცი რე ბუ ლი წევ რო ბის შე სა ხებ ხელ შეკ რუ-

ლე ბი სათ ვის ხე ლი არ მო ე წე რა. ამის მა გივ რად,

რე გი ო ნუ ლი ინ ტეგ რა ცია მდგრა დი ენერ გე ტი- ქვე ყა ნამ ევ რა ზი უ ლი სა ბა ჟო კავ ში რის ტრაქ-

კის პო ლი ტი კის გაღ რ მა ვე ბის კი დევ ერ თი შე-

ტატს მო ა წე რა ხე ლი. სა ბა ჟო კავ ში რის ფარ გ-

საძ ლებ ლო ბა ა. ერ თ -ერ თი პო ლი ტი კუ რი პლატ-

ლებ ში სომ ხე თი რამ დე ნი მე შე თან ხ მე ბას უნ და

ფორ მა, რო მელ საც რე გი ო ნუ ლი ინ ტეგ რა ცი ის

მი უ ერ თ დეს, რა თა მის თ ვის იმ ბუ ნებ რი ვი მო-

დაჩ ქა რე ბა შე უძ ლი ა, ევ რა ზი უ ლი სა ბა ჟო კავ-

ნო პო ლი ე ბის მომ სა ხუ რე ბა გახ დეს ხელ მი საწ ვ-

ში რი ა. სომ ხე თი ევ რო კავ შირ ში ასო ცი რე ბუ-

დო მი, რომ ლე ბიც ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გა და ცე-

ლი წევ რო ბი სათ ვის წლე ბის გან მავ ლო ბა ში ემ-

მი სა და გა ზის ტრან ს პორ ტი რე ბის სის ტე მებ ში

ზა დე ბო და და ბევ რი პო ლი ტი კუ რი გეგ მა და

მოქ მე დებს.

49 სომხეთი

2.5

energetikis mdgradi ganviTarebis

strategiuli prioritetebi

სომ ხე თის მდგრა დი გან ვი თა რე ბის პროგ რა მა ში,

შე დე გა დაც რამდენიმე წე ლი წად ში ქვე ყა ნამ ადა-

რო მე ლიც 2008 წელს იქ ნა მი ღე ბუ ლი, კლი მა ტის

მი ა ნის გან ვი თა რე ბის სა შუ ა ლო დო ნის მქო ნე ქვეყ-

ცვლი ლე ბე ბის ეფექ ტის შერ ბი ლე ბა სა და სათ ბუ-

ნე ბის ჯგუ ფი დან მა ღა ლი გან ვი თა რე ბის ჯგუფ ში

რის აირის გა მო ყო ფის თა ო ბა ზე კონ კ რე ტუ ლად

უნ და გა და ი ნაც ვ ლოს.

არა ფე რია ნათ ქ ვა მი. 2012 წლის ნო ემ ბერ ში პროგ-

რა მა გა და ი ხე და (მთავრობის რე ზო ლუ ცია # 442,

რე გი ო ნე ბის გან ვი თა რე ბის დო ნე ებს შო რის გან-

•

27 მარ ტი, 2014). შეს წო რე ბულ პროგ რა მა ში ამ

ს ხ ვა ვე ბე ბის შემ ცი რე ბა და, სა თა ნა დო რე გი ო ნუ-

მხრივ სა გან მა ნათ ლებ ლო, კულ ტუ რულ და სა სა-

ლი პო ლი ტი კის შე მუ შა ვე ბი სა და გან ხორ ცი ე ლე ბის

მარ თ ლო ე ბის შე ნო ბებ ში პი რო ბე ბის გა უმ ჯო ბე სე-

გზით, და ბალ გან ვი თა რე ბუ ლი რე გი ო ნე ბის ეკო ნო-

ბის მნიშ ვ ნე ლო ბაა ხაზ გას მუ ლი.

მი კუ რი ზრდის დაჩ ქა რე ბა.

სომ ხე თის რეს პუბ ლი კის რი ო+ 2 0 -ის ან გა რიშ ში

უც ნა უ რი ა, რომ უშუ ა ლოდ მდგრა დი ენერ გე ტი კის

(2012) ზო გა და დაა მი მო ხი ლუ ლი ზე მოხ სე ნე ბუ ლი

გან ვი თა რე ბა ზე არცერთ ამ პრი ო რი ტეტ თან და-

2014-2025 პროგ რა მის ძი რი თა დი მი მარ თუ ლე ბე-

კავ ში რე ბით ყუ რადღე ბა გა მახ ვი ლე ბუ ლი არ არის.

ბი და ზო გი ერ თი პრი ო რი ტე ტი, მათ შო რის, ურ-

მდგრა დი გან ვი თა რე ბის პროგ რა მის ეკო ნო მი კუ რი

ბა ნუ ლი გან ვი თა რე ბის გა მო დე და ქა ლაქ ერე ვან ში

პრი ო რი ტე ტე ბი კონ ცენ ტ რი რე ბუ ლია გან ვი თა რე-

1997-1998 წლე ბის შემ დეგ წარ მოქ მ ნი ლი პრობ-

ბის ხა რის ხ ზე, რო მე ლიც დაჩ ქა რე ბუ ლი, მდგრა დი

ლე მე ბი. ამ წლებ ში ერე ვან ში მრა ვალ სარ თუ ლი ა-

და ღა რიბ ფე ნებ ზე ორი ენ ტი რე ბუ ლი ეკო ნო მი კუ რი

ნი ნა გე ბო ბე ბის მშე ნებ ლო ბა და იწყო, რაც ხში რად

ზრდის მეშ ვე ო ბით უნ და იქ ნას მიღ წე უ ლი. უმ ნიშ ვ-

გამ წ ვა ნე ბუ ლი ზო ნე ბის, სა თა მა შო მო ედ ნე ბი სა

ნე ლო ვა ნე სად ორი ტი პის პო ლი ტი კაა მიჩ ნე უ ლი:

და სხვა სა ჯა რო სივ რ ცე ე ბის ხარ ჯ ზე ხდე ბო და.

ამას შე დე გად მოჰ ყ ვა უპ რე ცე დენ ტო სიმ ჭიდ რო- • ზრდი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი პი რო ბე ბის შექ მ ნა,

ვე, გამ წ ვა ნე ბუ ლი ზო ნე ბის ფარ თო ბის შემ ცი რე ბა,

რო მე ლიც ცოდ ნა ზე დამ ყა რე ბუ ლი ეკო ნო მი-

კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბი და სე ის მუ რი რის კე ბის

კი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ელე მენ ტე ბი სა და ინ ს-

ზრდა, გან სა კუთ რე ბით ქა ლა ქის ცენ ტ რ ში, რაც

ტი ტუ ცი ე ბის და გეგ მ ვა სა და შე მო ღე ბას, ასე ვე

ხელს უშ ლის მდგრად ურ ბა ნულ გან ვი თა რე ბას და

ქვეყ ნის ინ ს ტი ტუ ცი ურ მო დერ ნი ზა ცი ას გუ ლის-

არ ღ ვევს კონ ვენ ცი ას ევ რო პის ლან დ შაფ ტე ბის შე-

ხ მობს. ეს უკა ნას კ ნე ლიც შე იძ ლე ბა გან ვი ხი-

სა ხებ, რო მელ ზეც სომ ხეთს ხე ლი აქვს მო წე რი ლი.

ლოთ, რო გორც გა რე მო, რო მელ შიც ეკო ნო მი-

კუ რი ზრდა ხდე ბა.

სომ ხე თის 2014-2025 წწ. მდგრა დი გან ვი თა რე ბის

პროგ რა მა სამ უმ თავ რეს მი ზანს ისა ხავს:

• ისე თი პო ლი ტი კის წარ მო ე ბა, რომ ლის ძი რი თა დი

პრი ო რი ტე ტი ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის სექ ტორ ში სა-

• სი ღა რი ბის შემ ცი რე ბა 2008-2021 წლებ ში იმ დო-

ხელ მ წი ფო ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბა ა.

ნემ დე, რომ სი ღა რი ბე ეკო ნო მი კის გან ვი თა რე ბას

ხელს აღარ უშ ლი დეს. უკი დუ რე სი სი ღა რი ბე სრუ-

სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბა UNFCCC-

ლი ად უნ და აღ მო იფხ ვ რას, რომ მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი

ის ფარ გ ლებ ში აღე ბუ ლი ვალ დე ბუ ლე ბე ბის შე სა-

სო ცი ა ლუ რი ფაქ ტო რი აღარ იყოს.

ბა მი სად ჯე რაც შე სას რუ ლე ბელ ამო ცა ნად რჩე ბა,

თუმ ცა, სომ ხე თის ენერ გო და მო უ კი დებ ლო ბა სა

• სი ღა რი ბის აღ მოფხ ვ რა და ადა მი ა ნის დაჩ ქა- და ენერ გი ის გე ნე რა ცი ის ხარ ჯე ბის შემ ცი რე ბას

რე ბუ ლი გან ვი თა რე ბის უზ რუნ ველ ყო ფა, რის

უფ რო დი დი სტრა ტე გი უ ლი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს.

50 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

2.6

rekomendaciebi

51 სომხეთი

სომ ხე თი ჯერ კი დევ გა ნაგ რ ძობს ევ რო კავ- სა ჯა რო გან ხილ ვა, რა თა ყვე ლა და დე ბი თი და

ში რის ზო გი ერ თი დი რექ ტი ვის გად მო ღე-

უარ ყო ფი თი მხა რე გამ ჭ ვირ ვა ლე გახ დეს.

ბას. მე ო რე მხრივ, სომ ხე თის მთავ რო ბამ

არ ჩე ვა ნი გა ა კე თა, ევ რო კავ შირ თან ასო- • ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ამაღ ლე ბი სა და ენერ გე-

ცი რე ბის ხელ შეკ რუ ლე ბას ხე ლი არ მო ა წე რა და

ტი კის მდგრა დო ბის შე სა ნარ ჩუ ნებ ლად, ენერ გო-

ამის სა ნაც ვ ლოდ შე უ ერ თ და ევ რა ზი ის სა ბა ჟო

და მო უ კი დებ ლო ბის გა მოწ ვე ვის შე საძ ლებ ლო-

კავ შირს, რო მე ლიც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

ბად გა დაქ ცე ვა უნ და მო ხერ ხ დეს, რის თ ვი საც

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე-

დარ გ ში რა ი მე სერიოზულ პი რო ბებს არ სთა ვა-

ბა დი წყა რო ე ბის მე ტად გან ვი თა რე ბაა სა ჭი რო.

ზობს. მი უ ხე და ვად ამი სა, სა ერ თა შო რი სო გა-

მოც დი ლე ბის გათ ვა ლის წი ნე ბა ნე ბის მი ერ შემ-

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში

თხ ვე ვა ში მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი იქ ნე ბა, რა თა ქვე ყა ნამ

და სა ხუ ლი მიზ ნე ბის მი საღ წე ვად აუცი ლე ბე-

გან ვი თა რე ბის და სა ხუ ლი გეგ მე ბი და პრი ო რი ტე-

ლია კა ნონ მ დებ ლო ბი სა და ეკო ნო მი კუ რი

ტე ბი შე ას რუ ლოს და ენერ გე ტი კის სექ ტო რის

სი ტუ ა ცი ის გა უმ ჯო ბე სე ბა. მცი რე ჰე სე ბის

გან ვი თა რე ბი სათ ვის გა მიზ ნუ ლი სა მო მავ ლო გა-

შემ თხ ვე ვა ში სა ერ თა შო რი სო წე სე ბის შე-

დაწყ ვე ტი ლე ბე ბი მო ამ ზა დოს.

სა ბა მი სად, ჯერ კი დევ გა მო უ ყე ნე ბე ლი პო-

ტენ ცი ა ლის ათ ვი სე ბა ში სტრა ტე გი უ ლი

მოკ ლე ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

გა რე მოს დაც ვი თი შე ფა სე ბის გან ხორ ცი ე ლე-

ბას გა დამ წყ ვე ტი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს. მდგო-

• ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის ახა ლი სიმ-

მა რე ო ბის ანა ლი ზის შე დე გებ ზე მსჯე ლო-

ძ ლავ რე ე ბის მშე ნებ ლო ბის თა ო ბა ზე გა-

ბა ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი სა და

დაწყ ვე ტი ლე ბე ბის მი ღე ბი სას არ ჩე ვა ნი

მიმ დი ნა რე სა ინ ვეს ტი ციო გეგ მე ბის სა ჯა რო

მაქ სი მა ლუ რად და ბალ და ნა ხარ ჯე ბი ან გა-

გან ხილ ვი სას უნ და გა ი მარ თოს. ენერ გი ის ე.

დაწყ ვე ტა ზე უნ და შე ჩერ დეს. ელექ ტ რო ე-

წ. ახალი ალ ტერ ნა ტი უ ლი წყა რო ე ბის, მა გა-

ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის მოძ ვე ლე ბუ ლი სიმ ძ ლავ-

ლი თად, ქა რის ენერ გი ის, ფო ტო ვოლ ტა ი კი-

რე ე ბის შეც ვ ლა სომ ხე თის თ ვის ერ თ დ რო უ ლად

სა და გე ო თერ მუ ლი ენერ გი ის შემ თხ ვე ვა ში

პრობ ლე მა ცაა და მდგრა დი ენერ გე ტი კის გან-

უნ და გა და ი ხე დოს ან დად გინ დეს მი წო დე ბის

ვი თა რე ბის კარ გი შე საძ ლებ ლო ბაც. აქ არა-

ტა რი ფე ბი და მო ზი დულ იქ ნას დახ მა რე ბა

ნაკ ლებ სამ შე კითხ ვა ზეა პა სუ ხი გა სა ცე მი:

უცხო ე ლი დო ნო რე ბი სა გან.

რა ოდე ნო ბი საა სიმ ძ ლავ რე ე ბის ნაკ ლე ბო ბა?

რა რო ლი უნ და ითა მა შოს ენერ გო ე ფექ ტუ- • და სად გე ნია ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ოფი ცი ა ლუ-

რო ბამ და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად მა წყა რო ებ-

რი მიზ ნე ბი, რომ ლე ბიც უნ და დამ ტ კიც დეს და

მა ამ და ნაკ ლი სის შე სავ სე ბად? და მა ტე ბით რა

დრო თა გან მავ ლო ბა ში და ზუს ტ დეს. აქამ დე ძი-

ტი პის და ზო მის ჩვე უ ლებ რი ვი ახა ლი სად გუ რი

რი თა დი ყუ რადღე ბა მხო ლოდ შე ნო ბე ბის ენერ-

(გაზის თუ ბირ თ ვუ ლი) უნ და აშენ დეს? ქვე ყა ნა-

გო ე ფექ ტუ რო ბას ეთ მო ბო და. ვი ნა ი დან მშე ნებ-

ში, სა დაც ენერ გი ის ტა რი ფებს უდი დე სი სო ცი-

ლო ბის ახა ლი კო დექ სის შე მუ შა ვე ბის პრო ცე სი

ა ლუ რი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს, გა დაწყ ვე ტი ლე ბის

უკ ვე საკ მა ო დაა წინ წა სუ ლი, მის შე სა ხებ ინ ფორ-

მი ღე ბი სას კრი ტე რი უ მე ბი და ბა ლი და ნა ხარ ჯე-

მა ცია მცხოვ რებ ლებ სა და შე ნო ბე ბის მფლო ბე-

ბის აუცი ლებ ლო ბას უნ და ეყ რ დ ნო ბო დეს, რაც

ლებს, ასე ვე არ ქი ტექ ტო რებ სა და სამ შე ნებ ლო

ტა რი ფებ ზე მაქ სი მა ლუ რად უმ ნიშ ვ ნე ლო გავ- კომ პა ნი ებს შო რის უნ და გავ რ ცელ დეს. აუცი ლე-

ლე ნას მო ახ დენს, პი კურ პე რი ო დებ ში მოთხოვ-

ბე ლია ასე ვე ხე ლოს ნე ბის გა დამ ზა დე ბა, რა თა

ნა დაკ მა ყო ფილ დე ბა და მი წო დე ბის დი ვერ სი-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ახა ლი სტან დარ ტე ბის და-

ფი კა ცი აც შე ნარ ჩუ ნე ბუ ლი იქ ნე ბა19. ეროვ ნულ

ნერ გ ვა შე საძ ლე ბე ლი გახ დეს. ზო გა დად ენერ გო-

დო ნე ზე, სიღ რ მი სე უ ლი ა ნა ლი ზის უკ ვე ხელ-

ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში მიზ ნე ბის მიღ წე ვა სხვა

მი საწ ვ დო მი შე დე გე ბი უნ და გა ნი ხი ლე ბო დეს

სექ ტო რებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სა თა ნა დო

და უზ რუნ ველ ყო ფი ლი იქ ნეს ამ შე დე გე ბის

პო ლი ტი კის შე მუ შა ვე ბა საც შე უწყობს ხელს.

19 მსოფლიო ბანკმა (2011, 20) ახალი 550 მვტ-იანი გაზის თბოელექტროსადგური, განახლებადი წყაროებიდან

მიღებულ 168 მვტ-თან და ენერგოეფექტურობის წყალობით მიღებულ 110 მვტ-თან ერთად, ყველაზე რენტაბელურ

გადაწყვეტად მიიჩნია.

52 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

• უნ და შე ფას დეს იმ სიმ ძ ლავ რე ე ბის კონ კუ რენ-

უნ და გა მოვ ლინ დეს და წარ მო ჩინ დეს ენერ-

ტუ ნა რი ა ნო ბა, რომ ლე ბიც სა ექ ს პორ ტო დაა

გო ე ფექ ტუ რო ბის გავ ლე ნა ეკო ნო მი კის

გა მიზ ნუ ლი. იმ ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბის მნიშ ვ ნე-

ზრდა ზე და სო ცი ა ლურ და ეკო ლო გი ურ გან-

ლო ვა ნი ნა წი ლი, რომ ლე ბიც გეგ მის მი ხედ ვით

ვი თა რე ბა ზე. ასე ვე უნ და გა უმ ჯო ბეს დეს ამ-

უნ და აშენ დეს, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის-

ჟა მად და გეგ მ ვის თ ვის გა მო ყე ნე ბუ ლი მო-

თ ვის უნ და იყოს გა მო ყე ნე ბუ ლი. ელექ ტ რო ე ნერ-

დე ლი. უმ ჯო ბე სია გა მო ყე ნე ბუ ლი იქ ნას

გი ით ვაჭ რო ბა სომ ხე თის თ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნია

მო დე ლი, რო მელ საც მაკ რო ე კო ნო მი კუ რი

და შე იძ ლე ბა შე დე გი ა ნიც აღ მოჩ ნ დეს, თუ ის სე-

გან ზო მი ლე ბა გა აჩ ნი ა.

ზო ნურ ჰიდ რო რე სურ სებს და ეყ რ დ ნო ბა. ვი ნა ი-

დან ქვე ყა ნას ენერ გი ის სხვა წყა რო ე ბი შე მო აქვს, • გათ ბო ბის სფე რო ში უნ და გან ვი თარ დეს

გა ზი სა და ბირ თ ვუ ლი რე აქ ტო რის მი ერ გა მო მუ-

ახა ლი მიდ გო მე ბი. ერ თი მხრივ, უნ და შედ გეს

შა ვე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის კონ კუ რენ ტუ ნა-

მზის ენერ გი ი სა და ცხე ლი წყლის გა მო ყე ნე-

რი ა ნო ბა ყუ რადღე ბით უნ და იქ ნას შეს წავ ლი ლი,

ბის მხარ დამ ჭე რი სრულ ყო ფი ლი პროგ რა მა,

რომ მდგრა დი შე მო სავ ლე ბი ხან გ რ ძ ლი ვი ვა დით

ხო ლო, მე ო რე მხრივ, შე ნო ბე ბი ენერ გო ე ფექ-

იყოს უზ რუნ ველ ყო ფი ლი.

ტუ რო ბის წე სე ბის შე სა ბა მი სად უნ და გა და-

კეთ დეს და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ახა ლი ამ-

• ნახ შირ ბა დის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბის მიზ ნით

ბი ცი უ რი სტან დარ ტე ბი უნ და შე მუ შავ დეს. ეს

და მა ტე ბი თი სა ერ თა შო რი სო ფი ნან სუ რი დახ-

ზო მე ბი ძა ლი ან მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ა, რად გან რო-

მა რე ბის მო სა პო ვებ ლად გა მო ყე ნე ბულ უნ და

გორც გათ ბო ბის გა ნად გუ რე ბუ ლი სის ტე მა, ისე

იქ ნას გა ე რო-ს 21-ე კონ ფე რენ ცია კლი მა ტუ რი

საცხოვ რე ბე ლი ფარ თე ბის გათ ბო ბა და კონ დი-

ცვლი ლე ბე ბის სა კითხებ ზე. გან ვი თა რე ბის გაგ-

ცი რე ბა ელექ ტ რო ე ნერ გი ა ზე მოთხოვ ნის ზრდის

რ ძე ლე ბა ერთ სულ მო სახ ლე ზე ნახ შირ ბა დის გა-

მა მოძ რა ვე ბე ლი ფაქ ტო რე ბი ა.

მო ყო ფის და ბა ლი დო ნით და ბა ლი შე მო სავ ლე ბის

მქო ნე ქვე ყა ნა ში შე იძ ლე ბა შე ფას დეს, რო გორც • ეკო ნო მი კუ რი სტი მუ ლი რე ბის სა ფუძ ველ ზე უნ და

სომ ხე თის მხრი დან სა ერ თა შო რი სო თა ნა მე გობ-

შე მუ შავ დეს და და ი ნერ გოს ტყე ე ბის მარ თ ვის

რო ბი სათ ვის დახ მა რე ბის გა წე ვა. NAMA და INDC

მდგრა დი სის ტე მა (მაგალითად, ტყის გა დარ ჩე-

ამ მიზ ნის კენ გა დად გ მუ ლი პირ ვე ლი ნა ბი ჯე ბი ა.

ნის მიდ გო მა20) და ტყე ე ბის აღ დ გე ნის მდგრა დი

შესაძლოა ეროვ ნულ დო ნე ზე გან საზღ ვ რუ ლი

კონ ცეფ ცი ა.

წვლი ლის (INDC) უფ რო ფარ თო ვა რი ან ტის შე-

მუ შა ვე ბაც არ იყოს ცუ დი.

გრძელ ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

სა შუ ა ლო ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

• უნ და გან ვი თარ დეს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის რე-

გი ო ნუ ლი ბა ზა რი. სა ქარ თ ვე ლოს თან კავ ში რი

• ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მიზ ნის შეს რუ ლე ბას,

უნ და გა ნი ხი ლე ბო დეს, რო გორც პირ ვე ლი ნა ბი-

რაც სომ ხე თის ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის სა ფუძ-

ჯი ამ მი მარ თუ ლე ბით, რო მელ საც მო მა ვალ ში

ვე ლი უნ და გახ დეს, უნ და მოჰ ყ ვეს ენერ გო ე-

თურ ქე თი და ირა ნი შე იძ ლე ბა და ე მა ტოს, ვი ნა-

ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში ფარ თო მას შ ტა ბი ა ნი

ი დან ამ ქვეყ ნებ ში ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ნაკ ლე-

პო ლი ტი კუ რი ჩარ ჩო ე ბის შექ მ ნა, მათ შო რის,

ბო ბა ა. ამას გარ და, ფარ თო მას შ ტა ბი ა ნი კონ კუ-

ევ რო კავ ში რის გა რე მოს დაც ვი თი და გეგ მ ვის

რენ ტუ ლი რე გი ო ნუ ლი ბაზ რის ჩა მო ყა ლი ბე ბა

დი რექ ტი ვის შე სა ბა მი სი ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის მი საღ წე ვად აუცი ლე ბე-

ბის მი ნი მა ლუ რი სტან დარ ტე ბის, ეკო ნო მი კუ-

ლი ხარ ჯე ბის შემ ცი რე ბა ში თა ვის წვლილს შე ი-

რი და ფი ნან სუ რი წა მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბი სა

ტანს და სომ ხეთს საწ ვა ვის მიმ წო დე ბელ თა მო-

და ინ ფორ მა ცი ის გავ რ ცე ლე ბი სა და მო სახ ლე-

ნო პო ლი ე ბი სა გან და ი ცავს.

ო ბის ინ ფორ მი რე ბის ღო ნის ძი ე ბე ბის შე მო ღე-

ბა და დამ კ ვიდ რე ბა.

20 შესაძლებელია შემდეგი წამახალისებელი ზომის გამოყენება: მათ, ვინც მიწის გაუკაცრიელებულ ნაკვეთს იჯარით

იღებს, უხსნიან ანგარიშს, რომელზეც ერთ ჰექტარ მიწაზე გარკვეული თანხა ირიცხება. თანხის გამოყენება მხოლოდ

რამდენიმე წლის შემდეგ იქნება შესაძლებელი: <http://www.giz.de/en/downloads/giz2012-en-savings-book-approach.pdf>.

53 სომხეთი

3.

a z e r b ai j a ni

54 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

3.

a z e r b ai j a ni

55 სტეფანო ბოლონინის ფოტო ალბომიდან `აზერბაიჯანი, ბაქო~,

Flickr, ლიცენზიის ნომერი: CC BY-SA 2.0.

3.1

ekonomikuri ganviTarebis mokle

mimoxilva

90-იანების შუა წლე ბი დან აზერ ბა ი- შემ ცირ და ასე ვე სათ ბუ რის გა ზის გა მო ყო-

ჯა ნის ეკო ნო მი კა ძა ლი ან დი ნა მი-

ფა. გან სა კუთ რე ბით აღ სა ნიშ ნა ვია და მა ტე ბი-

კუ რად ვი თარ დე ბო და, რაც დიდ-

თი საგრძნობი შემ ცი რე ბა 2006 წლის შემ დეგ

წი ლად ქვე ყა ნა ში ნავ თო ბი სა და

(იხ. გრა ფი კი 13). ამის მთა ვა რი მი ზე ზი ისა ა,

გა ზის მო პო ვე ბი სა და, შე სა ბა მი სად, ექ ს პორ ტის

რომ ენერ გი ის გე ნე რა ცი ა ში ქვე ყა ნა ნავ თო ბი-

ზრდის შე დე გი ა. ექ ს პორ ტის წი ლი ქვეყ ნის მშპ-ში

დან გაზ ზე გა და ვი და (იხ. გრა ფი კი 16), ამას გარ-

50%-ს შე ად გენს. ამას გარ და, მო სახ ლე ო ბის ყო-

და, ნავ თო ბი სა და გა ზის ეროვ ნუ ლი კომ პა ნი ა,

ველ წ ლი უ რი ზრდა 2013 წელს და ახ ლო ე ბით

SOCAR, დი დი მო ცუ ლო ბის მე თა ნის და ჭე რას

1.3% იყო (მსოფლიო ბან კი, 2014). ნავ თო ბი სა და ახ დენს, რაც ემი სი ე ბის ოდე ნო ბას მნიშ ვ ნე ლო ვ-

გა ზი სა გან მი ღე ბუ ლი შე მო სავ ლე ბის წყა ლო ბით

ნად ამ ცი რებს. აზერ ბა ი ჯან ში ენერ გი ის და ზოგ-

აზერ ბა ი ჯა ნის სწრაფ ეკო ნო მი კურ ზრდა ში წვლი-

ვას ხე ლი შე უწყო სხვა და მა ტე ბით მა ზო მებ მაც,

ლი სამ შე ნებ ლო, სა ბან კო და უძ რა ვი ქო ნე ბის სექ-

მა გა ლი თად, ელექ ტ რო სად გუ რე ბი სა და საქ ვა-

ტო რებ მაც შე ი ტა ნა. მი უ ხე და ვად ამი სა, მთა ვარ

ბე ე ბის რე ა ბი ლი ტა ცი ამ, ასე ვე ელექ ტ რო ე ნერ-

მა მოძ რა ვე ბელ ფაქ ტო რად მა ინც ნავ თო ბის ექ ს-

გი ის ტა რი ფე ბის საგ რ ძ ნობ მა ზრდამ 2007 წელს

პორ ტი რჩე ბა. იმი სათ ვის, რომ ნავ თო ბის შემ დ გომ

(ენერგეტიკული ქარტიის სამდივნო, 2013, 29) და

პე რი ოდ ში აზერ ბა ი ჯან მა თა ნა მედ რო ვე და გან ვი-

გამ რიცხ ვე ლი ა ნე ბამ, რა საც შე დე გად სათ ბუ რის

თა რე ბუ ლი კერ ძო სექ ტო რით შე ა ბი ჯოს, ეკო ნო მი-

აირის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბა მოჰ ყ ვა. მოხ მა რე-

კის დი ვერ სი ფი კა ცი ას გა დამ წყ ვე ტი მნიშ ვ ნე ლო ბა

ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სა ფა სუ რის 90%-ის

ენი ჭე ბა. ნედ ლი ნავ თო ბის ფა სის დი დი მერ ყე ო ბის

ამო ღე ბა სწო რედ გამ რიცხ ვე ლი ა ნო ბის წყა ლო-

გა მო ნავ თო ბის ექ ს პორ ტით მი ღე ბუ ლი შე მო სავ-

ბით ხდე ბა.

ლე ბის ოდე ნო ბაც მერ ყე ობს. ამას გარ და, 2018

წლი დან მთელ მსოფ ლი ო ში ნავ თო ბის ექ ს პორ ტის

ნახ შირ ბა დის გა მო ყო ფა ერთ სულ მო სახ ლე ზე

შემ ცი რე ბაა მო სა ლოდ ნე ლი (EIA, 2014). ამ დე ნად,

შემ ცირ და 3.46 ტ CO /ესმ-დან (2000 წ.) 3.15 ტ

2

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის უკ ვე არ სე ბუ ლი პო ტენ ცი ა-

CO /ესმ-მდე (2012 წ.) და ეს მა შინ, რო ცა ქვეყ ნის

2

ლი კი დევ უფ რო უნ და გან ვი თარ დეს, ხო ლო ენერ-

მო სახ ლე ო ბა იმა ვე პერიოდში და ახ ლო ე ბით 1.25

გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა პო ლი-

მი ლი ო ნით გა ი ზარ და (IEA, 2014).

ტი კურ პრი ო რი ტე ტად უნ და იქ ცეს.

2020 წლამ დე ქვეყ ნის სტრა ტე გი ა ში21 ეკო ნო მი-

90-იანების შუა წლე ბის გარ და მა ვალ პე რი ოდ- კუ რი ზრდის ამ ბი ცი უ რი მი ზა ნია და სა ხუ ლი. მშპ

ში გან ვ ლი ლი ეკო ნო მი კუ რი კრი ზი სის შემ დეგ,

ერთ სულ მო სახ ლე ზე 13000 აშშ დო ლა რამ დე

ენერ გი ის მოხ მა რე ბა რე კორ დუ ლად 1999 წელს

უნ და გა ი ზარ დოს, ხო ლო ეკო ნო მი კის დი ვერ სი-

და ე ცა და შემ დ გომ ში მხო ლოდ უმ ნიშ ვ ნე ლოდ გა-

ფი კა ცია ნავ თო ბი სა და გა ზის სექ ტო რის გარ და

ი ზარ და. ზო გა დად, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა, რო მე-

სხვა დარ გე ბის გან ვი თა რე ბის სა ფუძ ველ ზე უნ და

ლიც ქვე მოთ ენერ გი ის მოხ მა რე ბი სა და მშპ-ში

მოხ დეს, კერ ძოდ, მშპ-ის წლი უ რი ზრდა სხვა სექ-

მი სი წი ლის სა ხით არის ნაჩ ვე ნე ბი, საგ რ ძ ნობ ლად

ტო რებ ში 7% უნ და იყოს, ხო ლო მშპ-ში ენერ გო-

გა ი ზარ და მას შემ დეგ, რაც ეკო ნო მი კუ რი ზრდა

ტე ვა დო ბი სა და ნახ შირ ბა დის გა მო ყო ფის წი ლი

ენერ გი ის მოხ მა რე ბა ზე აღა რაა და მო კი დე ბუ ლი.

OECD-ის ქვეყ ნე ბის დო ნემ დე უნ და შემ ცირ დეს.

21 აზერბაიჯანი 2020 – სამომავლო განვითარების კონცეფცია.

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

56 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

250

მშპ (მუპ-ის მიხედვით) (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

200

ენერგომოხმარება (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

150

გრა ფი კი 12.

ეკო ნო მი კუ რი ზრდა

100

და ენერ გი ის მოხ მა-

რე ბა აზერ ბა ი ჯან ში

(1990=100)

50

წყა რო: მსოფ ლიო

ბან კი, 2014 (მუპ აშშ

დო ლა რებ ში, 2011 წ.).

0

1992

1999

2006

2013

80,000

გაფრქვეული სათბურის გაზების საერთო მოცულობა

70,000

CO2

გრა ფი კი 13. 60,000

აზერბაიჯანში

2012 წლამდე 50,000

გაფრქვეული

სათბურის გაზები 40,000

(CO ეკ. გტ-ში)

2

წყა რო: მეორე 30,000

ეროვნული

შეტყობინება, 2010 20,000

და აზერბაიჯანის

სტატისტიკის 10,000

ეროვნული

სამსახური, 2014.

0

90

94

03

04

05

06

19

19

2000

2001

2002

20

20

20

20

2007

2010

2011

2012

2013

57 აზერბაიჯანი

3.2

energiis erovnuli bazrebis

ganviTareba da samomavlo

tendenciebi

3.2.1 ენერ გი ის მი წო დე ბა და მოთხოვ ნა

აღ მო ჩე ნი ლი ბუ ნებ რი ვი გა ზის მა რა გი და ახ-

ლო ე ბით 991086 მილიარდ მ3-ად არის შე ფა სე-

აზერ ბა ი ჯა ნის ნედ ლი ნავ თო ბის უკ ვე აღ მო-

ბუ ლი (EIA, 2014)23. შაჰ დე ნი ზის გა ზის სა ბა დო

ჩე ნი ლი მა რა გი და ახ ლო ე ბით 7 მილიონ ბა-

უდი დე სია აზერ ბა ი ჯან ში. მი სი ათ ვი სე ბა ამ ჟა-

რე ლა დაა შე ფა სე ბუ ლი (EIA, 2014). ქვეყ ნის

მად ორ ფა ზად ხდე ბა. 1-ლი ფა ზა უკ ვე ამოქ-

ნახ შირ წყალ ბა დე ბის ძი რი თა დი სა ბა დო ე ბი,

მე დე ბუ ლი ა. მას შემ დეგ, რაც ტრან ს პორ ტი-

გან სა კუთ რე ბით კი აზე რი ჩი რაგ გუ ნეშ ლის

რე ბის სა კითხი გა დაწყ დე ბა (უნდა შე ირ ჩეს

სა ბა დო ე ბი, კას პი ის ზღვის სიღ რ მე ში ა. ნედ ლი

გაზ სა დე ნის მარ შ რუ ტი ევ რო კავ ში რი სა და

ნავ თო ბის ექ ს პორ ტ მა პიკს მი აღ წია 2010

თურ ქე თის მი მარ თუ ლე ბით), 2017 წელს მე-2

წელს, რო ცა და ახ ლო ე ბით 908000 ბრლ/დ

ფა ზა და იწყე ბა. მი სი მი ზა ნი 2019 წლი სათ ვის

შეადგინა, მას შემ დეგ კი ნავ თო ბის ექ ს პორ-

ევ რო პი სა და თურ ქე თის ბაზ რე ბის მო მა რა გე-

ტი ყო ველ წ ლი უ რად ეცე მა22. ქვეყ ნის უკ ვე

ბა იქ ნე ბა.

ნედლი ნავთობი — 41,4%

გრა ფი კი 14.

ბუნებრივი აირი — 56,6%

აზერ ბა ი ჯა ნის პირ ვე-

ლა დი ენერ გო რე სურ-

სე ბი (2011)

ჰიდროენერგია — 1,4%

წყა რო: ენერგეტიკული

ქარტიის სამდივნო

2013.

ენერგიის განახლებადი წყაროები — 0,6%

22 < http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=aj>.

23 35 ტრილიონი კუბური ფუტი; <http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=AJ>.

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

58 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

11,000

არაენერგეტიკული მიზნებისთვის მოხმარება

სოფლის/სატყეო მეურნეობა საყოფაცხოვრებო

10,000

ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროები ტრანსპორტი

მრეწველობა სხვა

9,000

8075

8,000

7564

7792

7,000

6917

6531

6,000

5,000

4,000

გრა ფი კი 15. 3,000

ენერ გი ის სა ბო-

ლოო მოხ მა რე ბა 2,000

(ატნე)24

წყა რო: IEA-ს 1,000

სტატისტიკური

მონაცემები, 2014.

0

2000

2005

2010

2011

2012

გა საკ ვი რი არ არის, რომ ნავ თობ სა და ბუ ნებ-

LEAP-ის პრო ექ ტის25 ფარ გ ლებ ში ჩა ტა რე-

რივ აირს (რომელშიც ძი რი თა დად ნავ თო ბის

ბუ ლი სა მო დე ლო ექ ს პე რი მენ ტე ბის შე დე-

მო პო ვე ბის შე დე გად მი ღე ბუ ლი გა ზი იგუ-

გე ბი მხო ლოდ 2015 წლის აპ რი ლის ბო ლოს

ლის ხ მე ბა) ამ ჟა მად აზერ ბა ი ჯა ნის პირ ვე ლა-

გა მოქ ვეყ ნ და.

დი ენერ გო რე სურ სე ბის სტრუქ ტუ რა ში დო მი-

ნან ტუ რი ად გი ლი უჭი რავს (იხ. გრა ფი კი 14).

3.2.2 ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია და

მოთხოვ ნა

ქვე ყა ნა ში მოხ მა რე ბუ ლი ენერ გი ის უდი დე-

სი ნა წი ლი საცხოვ რე ბელ სექ ტორ ზე მო დის,

ქვე ყა ნას აქვს 7310 მგვტ-ის დადგმული სიმ ძ-

თუმ ცა, 2000 წლი დან ენერ გი ის მოხ მა რე ბა

ლავ რე, რო მე ლიც ძი რი თა დად ბუ ნებ რივ აირს

ძი რი თა დად ტრან ს პორ ტის სექ ტორ ში იზ რ დე-

(85.2%) და ჰიდ რო ე ნერ გი ას (14.8%) ეყ რ დ ნო-

ბა, ხო ლო მრეწ ვე ლო ბის სექ ტორ ში მცირ დე ბა.

ბა (აზერბაიჯანის სტა ტის ტი კის სა ხელ მ წი ფო

მრეწ ვე ლო ბა ში ენერ გი ის მოხ მა რე ბის შემ ცი-

სამ სა ხუ რი, 2014). 2000 წლის შემ დეგ ელექ ტ-

რე ბა ძვე ლი სა წარ მო ე ბის და ხურ ვის შე დე გია

რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია და მოხ მა რე ბა გა ნუხ-

და არა არ სე ბულ სა წარ მო ებ ში ენერ გო ე ფექ-

რე ლად იზ რ დე ბა. მკვეთ რი შემ ცი რე ბა, რო მე-

ტუ რო ბის ზო მე ბის გა ტა რე ბის.

ლიც 2010 წელს მოხ და (იხ. გრა ფი კი 16), 2007

წელს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბის ცვლის

მო მა ვალ ში ენერ გი ის სა ვა რა უ დო მოხ მა რე ბის

შე დე გი ა. ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი რი-

შე სა ხებ სარ წ მუ ნო მო ნა ცე მე ბი არ მო ი პო ვე ბა.

გი თი მო ქა ლა ქე ე ბი სათ ვის თა ვი დან ძა ლი ან

24 ენერგეტიკული ქარტიის (2013 წ.) მონაცემებით, რომლებიც ქვეყნის მიერ მიწოდებულ ინფორმაციას

ეყრდნობა, მოხმარების დონე ოდნავ უფრო მაღალია, მაგრამ ქარტია 2012 წლის მონაცემებს არ

ითვალისწინებს, რის გამოც ჩვენ IEA-ის მონაცემებს ვიყენებთ.

25 ენერგეტიკის სფეროში ალტერნატივების გრძელვადიანი დაგეგმვის სისტემის (LEAP-ის) პროექტს ADB

აფინანსებს და Abt Associates (აშშ) ახორციელებს.

59 აზერბაიჯანი

40,000

განახლებადი წყაროები

ჰიდროენერგია

35,000

ნავთობი/მაზუთი

ბუნებრივი აირი

30,000

28,070

29,070

25,000

24,543

22,988

23,330

20,000

18,669

19,016

20,294

გრა ფი კი 16.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე- 15,000

რა ცია წყა რო ე ბის მი ხედ-

ვით (გვტ.სთ) 10,000

წყა რო: EIA, 2014 და

მსოფლიო ენერგეტიკის 5,000

მიმოხილვა (World Energy

Outlook) 2010.

0

2000

2006

2010

2011

2012

2015

2020

2030

და ბა ლი იყო, თუმ ცა, შემ დეგ თით ქ მის გა სამ- სთ 2012 წელს). რუ სეთ ში ექ ს პორ ტი ფაქ ტობ-

მაგ და. ამას გარ და, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ფა სი რი ვად დატ ვირ თ ვის და სა ბა ლან სებ ლა დაა სა-

მრეწ ვე ლო ბი სა და სა ბი თუ მო შეს ყიდ ვე ბი სათ- ჭი რო, ხო ლო ენერ გი ით ვაჭ რო ბა თურ ქეთ თან

ვის იმა ვე პე რი ოდ ში რა დი კა ლუ რად გა ი ზარ და და ირან თან ძი რი თა დად გაც ვ ლის სა ფუძ-

((ფიჩტნერი, 2014, 7).

ველ ზე ხორ ცი ელ დე ბა, რაც ნა ხი ჩე ვა ნის თ ვის

ენერ გი ის მი წო დე ბის და სა ბა ლან სებ ლა დაა

2000 წლამ დე აზერ ბა ი ჯა ნი ელექ ტ რო ე ნერ გი- სა ჭი რო. გეგ მის მი ხედ ვით, ელექ ტ რო ე ნერ-

ის ნე ტო იმ პორ ტი ო რი იყო, თუმ ცა, მოგ ვი ა- გი ის გე ნე რა ცია 2035 წლამ დე საგ რ ძ ნობ ლად

ნე ბით ნე ტო ექ ს პორ ტი ო რი გახ და (539 გვტ. უნ და გა ი ზარ დოს, რად გან ქვე ყა ნა ნავ თობ ზე

აზერბაიჯანი

ბუნებრივი პოტენციალი

ტექნიკურ-ეკონომიკური

არსებული სიმძლავრეები

პოტენციალი

ქარის ენერგია

×

9100-10700 მგვტ

62,4 მგვტ

დიდი ჰესები

40000 გვტ.სთ

7000 გვტ.სთ

1042 მგვტ

(20 მვ-ზე მეტი)

მცირე ჰესები (20 მგვტ-

5000 გვტ.სთ

3200 გვტ.სთ

47,5 მგვტ

ზე ნაკლები)

ფოტოვოლტაიკა

მონაცემები არ

>5000 გვტ.სთ

1,8 მგვტ

ცხრი ლი 8.

არსებობს

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

მზის თერმოენერგია

მონაცემები არ

>5000 მგვტ.სთ

1,3 მგვტ

დი წყა რო ე ბის პო ტენ-

არსებობს

ცი ა ლი და ამ ჟა მინ დე ლი

გეოთერმული ენერგია

მონაცემები არ

მონაცემები არ

>800 მგვტ.სთ

მდგო მა რე ო ბა

არსებობს

არსებობს

წყა რო: EIA, 2014 და

მსოფლიო ენერგეტიკის

ბიომასა

6,9 მლნ. მ3

4.9 მლნ. მ3

35 მგვტ

მიმოხილვა (World Energy

მონაცემები არ

მონაცემები არ

Outlook) 2010.

ბიოგაზები

1 მგვტ

არსებობს

არსებობს

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

60 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

24,000

სოფლის/სატყეო მეურნეობა

ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროები

22,000

საყოფაცხოვრებო

ტრანსპორტი

მრეწველობა

20,000

18,031

18,000

16,000

15,394

14,445

14,000

13,267

12,235

12,000

10,000

8,000

6,000

გრა ფი კი 17.

მოთხოვ ნა ელექ ტ- 4,000

რო ე ნერ გი ა ზე სექ-

ტო რე ბის მი ხედ- 2,000

ვით (გვტ.სთ)

წყა რო: EIA, 2014.

0

2000

2005

2010

2011

2012

და მო კი დე ბუ ლე ბის შემ ცი რე ბას ცდი ლობს.

შთამ ბეჭ და ვი პო ტენ ცი ა ლი აქვს. ამ ჟა მად გა-

გე ნე რა ცი ის სა ვა რა უ დო სიმ ძ ლავ რე ე ბი გეგ-

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან ენერ გი ის გე ნე რა-

მის მი ხედ ვით 2014 წელს 350 მგვტ-მდე უნ და ცი ის სხვა დას ხ ვა ტექ ნო ლო გი ის პრაქ ტი კა-

გა ი ზარ დოს, 2015 წელს კი – 700 მგვტ-მდე. ში გა მოც და ხდე ბა. მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია აზერ ბა ი ჯან ში

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის ასათ ვი-

სა ბო ლო ოდ, უპირ ვე ლეს ყოვ ლი სა, ბუ ნებ რივ

სებ ლად სა ერ თა შო რი სო დახ მა რე ბა გა მო ყო-

აირ ზე იქ ნე ბა და მო კი დე ბუ ლი, ხო ლო ჰიდ რო-

ფი ლი ა, უზარ მა ზა რი ტექ ნი კურ -ე კო ნო მი კუ-

ე ნერ გე ტი კი სა და გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის სხვა

რი პო ტენ ცი ა ლი ჯერ კი დევ გა მო უ ყე ნე ბე ლი

წყა რო ე ბის წი ლი უმ ნიშ ვ ნე ლოდ გა იზ რ დე ბა.

რჩე ბა.

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის ტექ ნი კუ-

2010 წელს კლე ბის შემ დეგ ელექ ტ რო ე ნერ გი-

რი და ეკო ნო მი კუ რი პო ტენ ცი ა ლის შე ფა სე ბე-

ის მოხ მა რე ბა გა ი ზარ და (იხ. გრა ფი კი 17) და

ბის გათ ვა ლის წი ნე ბით, მა თი წი ლი ელექ ტ რო-

მოთხოვ ნის ად რინ დელ, 2005 წლის პროგ ნო-

ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის და გეგ მილ ოდე ნო ბა ში

ზებ საც კი გა და ა ჭარ ბა (PREGA, 2005). ელექ-

ამ პო ტენ ცი ა ლი სა გან ძა ლი ან შორ სა ა. ცხრი-

ტ რო ე ნერ გი ის მოთხოვ ნის ბო ლო წლე ბის

ლი 8 გვიჩ ვე ნებს, რომ აზერ ბა ი ჯანს ენერ-

სხვა პროგ ნო ზე ბიც26 2025 წლამ დე მოთხოვ-

გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის

ნის მუდ მივ ზრდას წი ნას წარ მეტყ ვე ლებს.

26 ეს კვლევები ჩაატარეს AzerEnergy-მ 2009 წელს, Mercados-მა – 2010 წელს და JICA/TEPSCO-მ – 2013 წელს.

დაზუსტებული მონაცემები 2013 წელს Fichtner-მა წარმოადგინა.

61 აზერბაიჯანი

ეკო ნო მი კუ რი ზრდის პროგ ნო ზე ბის თა ნახ-

ხდე ბა, მაგ რამ მთავ რო ბას მო დერ ნი ზა ცი ის

მად, 2025 წლამ დე ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ-

შემ დეგ მი წო დე ბუ ლი სით ბოს ფა სე ბის ზრდა

მა რე ბის ზრდის პროგ ნო ზე ბი 31.4 ტვს-დან

აკ რ ძა ლუ ლი აქვს. ამ დე ნად, გათ ბო ბის სის ტე-

(დაბალი ზრდა) 44.8 ტვს-მდე (მაღალი ზრდა)

მა ში მო დერ ნი ზა ცი ის პრო ცე სი ძი რი თა დად

მერ ყე ობს (ფიჩტნერი, 2013, 16). ამ დე ნად, მო-

სა ხელ მ წი ფო ბი უ ჯე ტის შე საძ ლებ ლო ბებ ზეა

სა ლოდ ნე ლი ა, რომ მოთხოვ ნა ელექ ტ რო ე ნერ-

და მო კი დე ბუ ლი.

გი ა ზე 2012 წლის მო ნა ცე მებ თან შე და რე ბით,

მი ნი მუმ, გა ორ მაგ დე ბა. 2050 წლი სათ ვის მო-

ახალ შე ნო ბებ ში გათ ბო ბის საქ მეს კერ ძო კომ-

სა ლოდ ნე ლია მო სახ ლე ო ბის რიცხ ვის და ახ-

პა ნი ე ბი უძღ ვე ბი ან. გათ ბო ბას შე ნო ბებს ისი ნი

ლო ე ბით 17.5%-იანი ზრდა27 (რაც ელექ ტ-

გაზ ზე მო მუ შა ვე მცი რე საქ ვა ბე ე ბის მეშ ვე ო-

რო ე ნერ გი ა ზე მო თხოვ ნის ზრდის ერ თ -ერ თი

ბით აწ ვ დი ან. გათ ბო ბის სექ ტორ ში მე სა მე

ფაქ ტო რი იქ ნე ბა), თუმ ცა მთლი ა ნად ზრდის

ტი პის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი მო თა მა შე ე ბი არი ან

პერ ს პექ ტი ვა მა ინც გა ზი სა და ნავ თო ბის ექ-

SOCAR-ის მსგავ სი დი დი კომ პა ნი ე ბი, რომ-

ს პორ ტ ზე დი დად და მო კი დე ბუ ლი დარ ჩე ბა.

ლე ბიც საცხოვ რებ ლით თა ვი ანთ თა ნამ შ რომ-

აზერ ბა ი ჯა ნის ეკო ნო მი კუ რი ზრდის პროგ ნო-

ლებს თვი თონ უზ რუნ ველ ყო ფენ (რაც დი დი

ზებ ში ბო ლო დრო ის შემ ცი რე ბას თუ გა ვით ვა- კომ პა ნი ე ბი სათ ვის საბ ჭო თა პე რი ოდ ში ჩვე-

ლის წი ნებთ,28 რაც ნედ ლი ნავ თო ბის და ბა ლი

უ ლებ რი ვი მოვ ლე ნა იყო). ეს კომ პა ნი ე ბი თა-

ფა სე ბი სა და ქვე ყა ნა ში ნავ თო ბის მო პო ვე-

ვი ანთ ად მი ნის ტ რა ცი ულ შე ნო ბებ საც თვი-

ბის სტაგ ნა ცი ის შე დე გი ა, მოთხოვ ნა შე იძ ლე-

თონ ვე აწ ვ დი ან გათ ბო ბას, რის თ ვი საც გაზ ზე

ბა უფ რო და ბა ლი იყოს, ვიდ რე პროგ ნო ზებ ში

მო მუ შა ვე საქ ვა ბე ებს აშე ნე ბენ. სოფ ლად მო-

გა მოთ ქ მუ ლი შე ფა სე ბე ბი.

სახ ლე ო ბა შე ნო ბებ ში გათ ბო ბის ინ დი ვი დუ ა-

ლურ სის ტე მებს იყე ნებს. გაზ გა მა ნა წი ლე ბე ლი

3.2.3 სით ბოს გე ნე რა ცია

ქსე ლე ბი ამ რე გი ო ნებ ში ფარ თო დაა გავ რ ცე-

ლე ბუ ლი. მთე ლი ქვეყ ნის გა ზი ფი კა ცია მთავ-

რო გორც ყვე ლა ყო ფილ საბ ჭო თა რეს პუბ ლი-

რო ბის ზო გა დი სტრა ტე გიაა (და მხო ლოდ მი-

კა ში, აზერ ბა ი ჯან შიც რა ი ო ნუ ლი გათ ბო ბის

უწ ვ დო მელ მთი ან რე გი ო ნებს არ ეხე ბა).

(რგ) სის ტე მა იყო გავ რ ცე ლე ბუ ლი, მაგ რამ

90-იან წლებ ში გათ ბო ბის ხა რის ხი გა უ ა რეს-

გათ ბო ბას თან ერ თად ენერ გი ა ზე მოთხოვ ნის

და და რგ-ის ბევ რ მა კომ პა ნი ამ მუ შა ო ბა შეწყ-

ზრდას კონ დი ცი რე ბაც უწყობს ხელს. ახა ლი

ვი ტა. 2005 წელს და არ ს და სა ხელ მ წი ფო სა-

ნა გე ბო ბე ბის მშე ნებ ლო ბის ტემ პი ქვე ყა ნა ში

აქ ციო კომ პა ნია Azerhearsupply, რო მელ საც

გა სა ო ცა რი ა, მაგ რამ ცენ ტ რა ლი ზე ბუ ლი და

ქვე ყა ნა ში სით ბოს მი წო დე ბის საქ მე უნ და მო ე-

ინო ვა ცი უ რი კონ დი ცი რე ბის სის ტე მე ბი ჯერ

წეს რი გე ბი ნა. ეს კომ პა ნია რამ დე ნი მე ქა ლაქ ში

არ და ნერ გი ლა. სა მა გი ე როდ, ფარ თოდ გა-

რგ-ის კომ პა ნი ებს ფლობს და კერ ძო სახ ლე ბი-

მო ი ყე ნე ბა ელექ ტ რო ნუ ლი კონ დი ცი ო ნე რე ბი.

სა და სა ხელ მ წი ფო შე ნო ბე ბის გათ ბო ბას უზ-

შე ნო ბებ ში კონ დი ცი რე ბის სის ტე მე ბი სათ ვის

რუნ ველ ყოფს. 2011 წელს რგ-ის კომ პა ნი ე ბი

რენ ტა ბე ლუ რი და ინო ვა ცი უ რი ტექ ნი კუ რი

3424 შე ნო ბას აწ ვ დიდ ნენ სით ბოს (მათი 91%

გა დაწყ ვე ტე ბი რომ დაინერგოს, აუცი ლე ბე-

ბა ქო ში ა, ხო ლო და ნარ ჩე ნი 9% – რე გი ო ნებ ში).

ლია ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ზე ორი ენ ტი რე ბუ ლი

ბო ლო წლე ბის გან მავ ლო ბა ში იყო რე გი ო ნებ ში

ახა ლი სამ შე ნებ ლო სტან დარ ტე ბის შე მო ღე-

მო მუ შა ვე რგ-ის კომ პა ნი ე ბის ხე ლახ ლა შექ მ-

ბა. ასე თი სტან დარ ტე ბი ენერ გი ა ზე მოთხოვ-

ნი სა და მო დერ ნი ზა ცი ის მცდე ლო ბე ბი. ამ ჟა-

ნა საც შე ამ ცი რებ და და სათ ბუ რის აირე ბის

მად სით ბოს მი წო დე ბის სის ტე მე ბის ხე ლახ ლა

გა მო ყო ფა საც.

მშე ნებ ლო ბა ან რე მონ ტი მრა ვალ ად გი ლას

27 < http://en.trend.az/azerbaijan/politics/2126653.html>.

28 მსოფლიოს ეკონომიკური მიმოხილვა, IMF (2014) და გლობალური ეკონომიკური პერსპექტივები, მსოფლიო

ბანკი (2015).

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

62 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

3.3

energetikis seqtoris

in s ti tu ci u ri Car Co e bi

3.3.1 ბაზ რის სტრუქ ტუ რა და ბა ზარ ზე

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სექ ტორ ში მთა ვა რი მო თა-

დაშვების რე გუ ლა ცი ე ბი

მა შე სა ხელ მ წი ფო კომ პა ნია `აზე რე ნერ ჯი ა~. ეს

კომ პა ნია ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სექ ტორ ში გან-

გათ ბო ბის კარ გად გან ტოტ ვილ სექ ტორს თუ არ

ვი თა რე ბის სა ხელ მ წი ფო გეგ მას ახორ ცი ე ლებს

ჩავ თ ვ ლით, ენერ გე ტი კუ ლი ბაზ რე ბი აზერ ბა ი-

და სა ხელ მ წი ფოს სა ხე ლით ინ ვეს ტი ცი ებს დებს.

ჯან ში ზედ მე ტად რე გუ ლი რე ბუ ლია. იქ ვერ ტი-

ამას გარ და, ის ქვეყ ნის ენერ გი ის უდი დე სი მწარ-

კა ლუ რად ინ ტეგ რი რე ბუ ლი სა ხელ მ წი ფო მო ნო-

მო ე ბე ლი ა, რო მე ლიც იმავ დ რო უ ლად გა და ცე მი-

პო ლი ე ბია გა ბა ტო ნე ბუ ლი.

სა და დის ტ რი ბუ ცი ის ყვე ლა ქსე ლის მე სა კუთ რე

და ოპე რა ტო რია, ორი გა მო ნაკ ლი სის გარ და: გა-

SOCAR-იც ვერ ტი კა ლუ რად ინ ტეგ რი რე ბუ ლი

დამ ცე მი ხა ზე ბი ბა ქო ში, რომ ლის მე სა კუთ რე და

სა ხელ მ წი ფო ჰოლ დინ გუ რი კომ პა ნი ა ა, რო მე-

ოპე რა ტო რი ბა ქოს ელექ ტ როქ სე ლი ა, და ელექ-

ლიც ნავ თო ბი სა და გა ზის სექ ტორ ში მუ შა ობს. ეს

ტ რო ე ნერ გი ის სის ტე მა ნა ხი ჩე ვან ში, რომ ლის მე-

კომ პა ნია აწარ მო ებს ასე ვე ნავ თო ბი სა და გა ზის

სა კუთ რე და მფლო ბე ლი ნა ხი ჩე ვა ნის ავ ტო ნო მი-

სა ბა დო ე ბის კვლე ვას, წი ა ღი სე უ ლის მო პო ვე ბას,

უ რი რეს პუბ ლი კის სა ხელ მ წი ფო ენერ გე ტი კუ ლი

გა და მუ შა ვე ბა სა და ტრან ს პორ ტი რე ბას. ამას

კომ პა ნი ა ა.

გარ და, კომ პა ნია სა ში ნაო და სა გა რეო ბაზ რებ ზე

გა ზის კონ დენ სა ტის გა და მუ შა ვე ბა სა და ნავ თო-

ავ ტო ნო მი უ რი ელექ ტ რო სის ტე მის მქო ნე ნა ხი-

ბის / ნავ თობ ქი მი უ რი პრო დუქ ტე ბის მარ კე ტინ გ სა

ჩე ვა ნი სა და `აზე რე ნერ ჯის~ გარ და, არის კი დევ

და მი წო დე ბას ახ დენს. SOCAR-ის სა კუთ რე ბა შია

ოთხი კომ პა ნი ა, რომ ლე ბიც ელექ ტ რო ე ნერ გი ას

აგ რეთ ვე აზერ ბა ი ჯა ნის გა ზის გა მა ნა წი ლე ბე ლი

აწარ მო ებს:

სა დე ნე ბის ქსე ლი. კომ პა ნია აწარ მო ებს ქვეყ ნის

ნავ თობ პ რო დუქ ტე ბის 20%-ს (EIA, 2014) და ქვე- • SOCAR, რო მე ლიც გაზ ზე მო მუ შა ვე 77 მგვტ

ყა ნა ში სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის ძი რი თა დი

სიმ ძ ლავ რის ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მე სა კუთ რე ა;

წყა რო ა.

• SAARES, რო მელ საც და ახ ლო ე ბით 146.8 მგვტ

აზერ ბა ი ჯა ნის სა ერ თა შო რი სო სა ო პე რა ციო

ალ ტერ ნა ტი უ ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბი აქვს;

კომ პა ნია (AIOC) (რომელიც აზერ ბა ი ჯა ნის ნავ-

თო ბის და ახ ლო ე ბით 80%-ს მო ი პო ვებს) PSA-ის • `აზერ სა ნი~, საკ ვებ გა და მა მუ შა ვე ბე ლი ჰოლ დინ-

ფარ გ ლებ ში უცხო ურ კომ პა ნი ებ თან თა ნამ შ რომ-

გი, რო მელ საც 45 მგვტ გე ნე რა ცი ის სიმ ძ ლავ რე

ლო ბის მიზ ნით შე იქ მ ნა. კომ პა ნი ამ მნიშ ვ ნე ლო-

აქვს;

ვა ნი პირ და პი რი ინ ვეს ტი ცი ე ბი გა ნა ხორ ცი ე ლა

გა ზი სა და ნავ თო ბის სა ბა დო ე ბის ექ ს პ ლუ ა ტა- • მცი რე ჰე სე ბის ორი კერ ძო მფლო ბე ლი.

ცი ა ში, ასე ვე სამ ხ რეთ კავ კა სი ის ნავ თობ სა დე-

ნი სა (SCP) და ბა ქო- თ ბი ლი სი- ჯე ი ჰა ნის (BTC)

ამ გ ვა რად, გა ზი სა და ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სექ-

ნავ თობ სა დე ნის მშე ნებ ლო ბა ში. მაგ რამ უცხო უ-

ტო რებ ში არა ვი თა რი კონ კუ რენ ცია არ არის.

რი ნავ თობ კომ პა ნი ე ბი აზერ ბა ი ჯა ნის ეროვ ნულ

ელექ ტ რო ე ნერ გი ი სა და გა ზის სექ ტო რებ ში არც

ბა ზარს პრო დუქ ცი ას არ აწ ვ დი ან და, შე სა ბა მი-

გე ნე რა ცი ის, გა და ცე მი სა და გა ნა წი ლე ბის ფუნ-

სად, ვერც ქვე ყა ნა ში სა ბაზ რო კონ კუ რენ ცი ის

ქ ცი ე ბია გა ყო ფი ლი, რაც აუცი ლე ბე ლი ა. ფუნ-

გან ვი თა რე ბას უწყო ბენ ხელს.

ქ ცი უ რი და /ან მმარ თ ვე ლო ბი თი და ყო ფა და

63 აზერბაიჯანი

აღ რიცხ ვა ჯერ ჯე რო ბით არათუ მიღ წე უ ლი, და-

3.3.2 ტა რი ფე ბის რე გუ ლი რე ბა

გეგ მი ლიც კი არ არის. მი უ ხე და ვად ამი სა, პრი-

ვა ტი ზე ბუ ლია რამ დე ნი მე მცი რე ჰე სი და შექ-

სა ბი თუ მო და სა ცა ლო ფა სებს ელექ ტ რო ე ნერ გი-

მ ნი ლია ერ თი და მო უ კი დე ბე ლი რე გი ო ნუ ლი

ა ზე, გა ზის ფა სებს სა ბო ლოო მომ ხ მა რებ ლე ბი-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სა დის ტ რი ბუ ციო კომ პა ნი ა.

სათ ვის და ცენ ტ რა ლუ რი გათ ბო ბის ტა რი ფებს

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ წია ღი სე უ ლი სა და ენერ-

2005 წელს შექ მ ნი ლი ტა რი ფე ბის საბ ჭო აწე-

გე ტი კის სექ ტო რის გან ვი თა რე ბის სა ხელ მ წი ფო

სებს. ყვე ლა ეს ტა რი ფი ხარ ჯე ბი სა და მო გე ბის

პროგ რა მა 2005-2015 წლე ბი სათ ვის ელექ ტ რო ე-

მე თო დო ლო გი ის სა ფუძ ველ ზე დგინ დე ბა. მხედ-

ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის სფე რო ში კერ ძო სექ ტო რის

ვე ლო ბა ში მი ი ღე ბა გე ნე რა ცი ა ში მო ნა წი ლე მხა-

გან ვი თა რე ბას ით ვა ლის წი ნებ და, ელექ ტ რო ე ნერ-

რე ე ბის ან გა რი შე ბი და ნა ხარ ჯე ბის შე სა ხებ და

გი ის სექ ტორ ში შე მა ვა ლი მე სა მე მხა რის წარ მო-

გან საზღ ვ რულ დო ნემ დე მო გე ბის მი ღე ბის სა შუ-

მად გე ნე ლი ახა ლი მო თა მა შე ე ბის შე სა ხებ გამ ჭ-

ა ლე ბა. თუმ ცა, ამ ჟა მინ დე ლი ტა რი ფი ასე ვე შე ი-

ვირ ვა ლე მო ნა ცე მე ბი არ არ სე ბობს. სექ ტო რის

ცავს სუბ სი დი ებს, რო მელ თა ოდე ნო ბას მთავ რო-

ხელ მი საწ ვ დო მო ბის ყვე ლა ას პექ ტი ინ ვეს ტორ-

ბა გან საზღ ვ რავს და არა ტა რი ფე ბის საბ ჭო. აქ

სა და მთავ რო ბას შო რის უნ და იყოს შე თან ხ მე-

იგუ ლის ხ მე ბა დი დი ოდე ნო ბის სუბ სი დი ე ბი აზე-

ბუ ლი, რაც კერ ძო ინ ვეს ტო რებს დიდ ბა რი ე რებს

რე ნერ ჯის თ ვის, რად გან მის მი ერ მი წო დე ბუ ლი

უქ მ ნის. ეს გან სა კუთ რე ბით ეხე ბა მცი რე ინ ვეს-

საწ ვა ვის ფა სე ბი SOCAR-ის მი ერ ჩვე უ ლებ რივ

ტო რებს, რომ ლებ საც შესაძლოა ენერ გი ის გა-

ღია ბა ზარ ზე მი ღე ბულ ფა სებ ზე უფ რო და ბა ლია

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბა ში მო უნ დეთ

(ენერგეტიკული ქარტიის სამდივნო, 2013, 50)29.

ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბა.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ი სა და ბუ ნებ რი ვი აირის ტა რი-

ცენ ტ რა ლუ რი გათ ბო ბის მი წო დე ბას სა ხელ-

ფე ბი აზერ ბა ი ჯან ში, რო გორც წე სი, უფ რო და ბა-

მ წი ფო კომ პა ნია Azerheatsupply აწარ მო ებს.

ლი ა, ვიდ რე სომ ხეთ სა და სა ქარ თ ვე ლო ში. ევ რო-

ქა ლაქ ბა ქო სა და მიმ დე ბა რე რა ი ო ნებ ში კი სით-

ში თუ გა და ვიყ ვანთ, მომ ხ მა რებ ლე ბის ტი პე ბის

ბოს გე ნე რა ცი ა ზე, გა და ცე მა ზე, გა ნა წი ლე-

გათ ვა ლის წი ნე ბით, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე-

ბა სა და გა ყიდ ვა ზე სა აქ ციო კომ პა ნია ბა ქოს

ბი კვტ.სთ-ზე 0.02-სა და 0.06 აზერ ბა ი ჯა ნულ მა-

თბო მო მა რა გე ბაა პა სუ ხის მ გე ბე ლი. ამას გარ-

ნათს შო რის (კვტ.სთ-ზე და ახ ლო ე ბით 2-სა და 6

და, ეს კომ პა ნია ანა ლო გი ურ მომ სა ხუ რე ბას

ევ რო ცენტს შო რის) მერ ყე ობს30.

უწევს კერ ძო სახ ლებ სა და სა ხელ მ წი ფო ნა გე-

ბო ბებს (საგანმანათლებლო და წე სე ბუ ლე ბებს,

ჯან დაც ვის ობი ექ ტებ სა და სხვა სო ცი ა ლურ

ინ ს ტი ტუ ცი ებს).

ელექტროენერგია

ცენტრალური

ბუნებრივი აირი

ცხელი წყალი

(ეროვნ. ვალუტა/

გათბობა (ეროვნ.

(ეროვნ. ვალუტა/

(ეროვნ. ვალუტა/

კვტ.სთ)

ვალუტა/tj)

მჯ)

მ3)

კერძო შენობები

0.06

716.4

2.61

0.4

ცხრი ლი 9.

ელექტროენერგიის

მრეწველობა

0.02* – 0.042 **

716.4

1.10

1.5

ტა რი ფე ბი

აზერ ბა ი ჯან ში (2014)

სახელმწიფო სექტორი

0.02

716.4

2.61

არა

წყა რო: აზერბაიჯანის

რესპუბლიკის

კომერციული სექტორი

0.06

716.4

2.61

არა

სატარიფო საბჭოს

რეზოლუცია (2007 და

* ღამით

2013); JICA (2013).

* დღისით

29 ამ სუბსიდიების მოცულობა ADB-ის ფრთხილი შეფასებითაც კი წელიწადში 650 მილიონი აშშ დოლარია:

<http://www.adb.org/sites/default/files/linked-documents/cps-aze-2014-2018-ssa-02.pdf>.

30 მანათისა და ევროს გაცვლითი კურსით 1.016.

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

64 განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

3.4

mdgra di ener ge ti ku li

po li ti ka

3.4.1 ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის პრობ ლე მა

და მო მა ვალ თა ო ბებს შე მო სავ ლის მუდ მი ვი

წყა რო ჰქონ დეთ. ამას გარ და, ფონ დი სტრა ტე-

სა ხელ მ წი ფოს და მო უ კი დებ ლო ბის მო პო ვე ბის

გი უ ლად მნიშ ვ ნე ლო ვან ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რულ

შემ დეგ, ენერ გო და მო უ კი დებ ლო ბა აზერ ბა ი-

და სო ცი ა ლურ პრო ექ ტებ საც აფი ნან სებს.

ჯა ნის თ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი სა კითხი ა. შე მუ-

შავ და ნავ თო ბის მო პო ვე ბის გრძელ ვა დი ა ნი

ამის გა მო, ბევ რი იმ ქვეყ ნის გან გან ს ხ ვა ვე-

სტრა ტე გი ა, რომ ქვე ყა ნას ეკო ნო მი კუ რი და

ბით, რომ ლე ბიც ენერ გი ის იმ პორტს ეწე ვი ან,

სო ცი ა ლუ რი გან ვი თა რე ბი სათ ვის ნავ თო ბის

აზერ ბა ი ჯა ნი სათ ვის ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

მდი და რი სა ბა დო ე ბის უფ რო ეფექ ტუ რად გა-

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბი სა და ენერ გო ე ფექ-

მო ყე ნე ბის შე საძ ლებ ლო ბა მი ე ცეს. უცხო ელ-

ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის მას ტ იმუ ლი რე ბე ლი არც

მა დო ნო რებ მა გან ვი თა რე ბის სტრა ტე გი ას

ენერ გო და მო უ კი დებ ლო ბაა და არც ენერ გი ის

ფი ნან სუ რად და ტექ ნი კუ რად და უ ჭი რეს მხა-

მი წო დე ბის დი ვერ სი ფი კა ცი ა. თუმ ცა, ნავ თო-

რი. ქვე ყა ნა ში ნავ თო ბის მოთხოვ ნის დაკ მა ყო-

ბი სა და გა ზის სა ექ ს პორ ტო ფა სე ბი უფ რო

ფი ლე ბის თვალ საზ რი სით აზერ ბა ი ჯა ნი 1998

მა ღა ლი ა, ვიდ რე ანა ლო გი უ რი ფა სე ბი აზერ-

წლი დან თვით კ მა რი ა. 2007 წლი დან იგი ვე

ბა ი ჯან ში, რაც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ-

მდგო მა რე ო ბა შე იქ მ ნა გა ზის მოთხოვ ნას თან

ლე ბა სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

და კავ ში რე ბი თაც. ნავ თო ბი სა და გა ზის ექ ს-

გა მო ყე ნე ბა ში ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბის თ ვის

პორ ტი ეკო ნო მი კურ გან ვი თა რე ბა საც უწყობს

მას ტი მუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რი ა. ამას გარ-

ხელს. ის ქვეყ ნე ბი, რომ ლე ბიც გა ზი სა და ნავ-

და, პროგ ნო ზე ბის თა ნახ მად, ნავ თო ბის ექ ს-

თო ბის იმ პორტს აწარ მო ე ბენ, გან სა კუთ რე ბით

პორ ტის პი კი 2017 წელს იქ ნე ბა (იხ. 3.1), რაც

ევ რო კავ ში რის წევ რი სა ხელ მ წი ფო ე ბი, ნავ- კი დევ ერ თი მი ზე ზია იმი სათ ვის, რომ ენერ-

თო ბი სა და გა ზის მი წო დე ბის სტა ბი ლუ რო ბას

გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბი სა და ენერ გი ის

დიდ მნიშ ვ ნე ლო ბას ანი ჭე ბენ. ევ რო კავ შირ სა

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბი სა კენ

და აზერ ბა ი ჯანს შო რის სტრა ტე გი უ ლი პარ-

მი მარ თუ ლი ზო მე ბი უფ რო სწრა ფად იქ ნას

ტ ნი ო რო ბა ენერ გე ტი კის სფე რო ში, რო მე ლიც

მი ღე ბუ ლი. სამ წუ ხა როდ, რე ა ლუ რად წინ ს ვ-

სა თა ვეს 2005 წლი დან იღებს, ამ მი ზე ზით

ლა ამ სა კითხებ ში რთუ ლია და პო ლი ტი კუ რად

კი დევ უფ რო გან მ ტ კიც და. და მა ტე ბი თი ნა ბი-

პრი ო რი ტე ტუ ლი არ არის.

ჯე ბი გა და იდ გა გა ზის სამ ხ რე თის კო რი დო რის

მშე ნებ ლო ბი სათ ვის, რა მაც ევ რო პის ენერ გო-

ქვე ყა ნას არა აქვს ნათ ლად ჩა მო ყა ლი ბე ბუ ლი

უ საფ რ თხო ე ბა უნ და გა აძ ლი ე როს.

ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ა, რო მე ლიც სა მო-

მავ ლო გან ვი თა რე ბა ზე იქ ნე ბო და გათ ვ ლი ლი.

ნავ თო ბით მდი და რი ბევ რი სხვა ქვეყ ნის

მი უ ხე და ვად ამი სა, გან ვი თა რე ბის კონ ცეფ ცია

მსგავ სად, აზერ ბა ი ჯან მა 1999 წლის დე კემ- „აზერბაიჯანი 2020 – მო მავ ლის ხედ ვა” ქვეყ-

ბერ ში ნავ თო ბის სა ხელ მ წი ფო ფონ დი და ა არ-

ნის ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ის ზო გი ერთ

სა. ფონ დ ში გროვ დე ბა ნავ თო ბის ექ ს პორ ტით

უმ თავ რეს ას პექტს მო ი ცავს და ამ კონ ცეფ-

მი ღე ბუ ლი შე მო სავ ლე ბის ნა წი ლი, რომ ლე ბიც

ცი ის ფარ გ ლებ ში სხვა დას ხ ვა სა მი ნის ტ რო ამ-

ფი ნან სურ სახ ს რე ბად გარ და იქ მ ნე ბა, რა თა ამ

ჟა მად სა მოქ მე დო გეგ მას ამ ზა დებს.

65 აზერბაიჯანი

3.4.2 მდგრა დი ენერ გე ტი კის პო ლი ტი კა

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა). ამ პროგ რა მე ბის

მი ზა ნი ა:

3.4.2.1 ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა

• 2015 წლის ბო ლო სათ ვის ელექ ტ რო ე ნერ გი-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბი სათ ვის აუცი- ის გე ნე რა ცი ის ენერ გო ტე ვა დო ბა შემ ცირ დეს

ლე ბე ლი სა კა ნონ მ დებ ლო და ინ ს ტი ტუ ცი უ რი

20%-ით (პირობითი საწ ვა ვის 313 გრ/კვტ.

ჩარ ჩო ე ბი ჯე რაც ძა ლი ან სუს ტი ა. ენერ გო ე-

სთ-დან 2011 წელს 260 გრ-მდე) იმი სათ ვის,

ფექ ტუ რო ბის დარ გ ში არც სპე ცი ა ლუ რი კა-

რომ შემ ცირ დეს სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფა

ნო ნი არ სე ბობს და არც რა ი მე კა ნონ ქ ვემ- ენერ გე ტი კის სექ ტორ ში (2013 წელს ელექ ტ-

დე ბა რე აქ ტი, თუმ ცა, 1996 წელს მი ღე ბულ

რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის ენერ გო ტე ვა დო ბა

კა ნონ ში ენერ გო რე სურ სე ბის გა მო ყე ნე ბის

304 გრ/კვტ.სთ იყო) (SAARES, 2014);

შე სა ხებ აღ წე რი ლია ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

წა მა ხა ლი სე ბე ლი ზო გი ერ თი მნიშ ვ ნე ლო ვა- • 2015 წლის ბო ლო სათ ვის მიღ წე ულ იქ ნას ჩამ-

ნი ად მი ნის ტ რა ცი უ ლი და სა ინ ვეს ტი ციო ღო-

დი ნა რე წყლე ბის სრუ ლი გაწ მენ და;

ნის ძი ე ბა, რო მელ თა შო რი საა ენერ გო ტე ვა დი

მოწყო ბი ლო ბის სა ვალ დე ბუ ლი სა ხელ მ წი ფო • 2015 წლის ბო ლო სათ ვის მიღ წე ულ იქ ნას დიდ

სერ ტი ფი კა ცი ა; ენერ გო რე სურ სე ბის რა ცი ო- ქა ლა ქებ ში სა ყო ფაცხოვ რე ბო ნარ ჩე ნე ბის

ნა ლუ რი გა მო ყე ნე ბის სა ხელ მ წი ფო ფონ დის

80%-ის გა და მუ შა ვე ბა;

მი ერ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის დარ გ ში შე მუ-

შა ვე ბუ ლი ღო ნის ძი ე ბე ბის გა ტა რე ბი სათ ვის • შემ ცირ დეს ენერ გო ტე ვა დო ბა და ნახ შირ ბა-

(ასევე ამ დარ გ ში კვლე ვე ბი სა და გან ვი თა რე-

დის გა მო ყო ფა მშპ-ის ერ თე ულ ზე OECD-ის

ბი სათ ვის) სუბ სი დი ე ბის გა მო ყო ფა და სხვა-

მი ერ დაშ ვე ბულ დო ნემ დე.

დას ხ ვა ტექ ნო ლო გი ი სა და რე სურ სი სათ ვის

ეფექ ტუ რი გა მო ყე ნე ბის სტან დარ ტე ბის შე- თუმ ცა, ამ მიზ ნე ბის მი საღ წე ვად არა ვი თა რი

მო ღე ბა. მაგ რამ ენერ გო რე სურ სე ბის რა ცი-

მას ტი მუ ლი რე ბე ლი სქე მე ბი და ინ ს ტ რუ მენ-

ო ნა ლუ რი გა მო ყე ნე ბის სა ხელ მ წი ფო ფონდს

ტე ბი არ არ სე ბობს. ამას გარ და, ენერ გო ტე-

მა რე გუ ლი რე ბე ლი აქ ტე ბი არ გა მო უ ცი ა, რის

ვა დო ბის ზო გა დი მაჩ ვე ნებ ლე ბი სექ ტო რე ბის

გა მოც ბევ რი და გეგ მი ლი ღო ნის ძი ე ბა არ

მი ხედ ვით და ყო ფი ლი არ არის და არც მშპ-

გან ხორ ცი ე ლე ბუ ლა.

სთან მიმართებით ნახ შირ ბა დის გა მო ყო ფის

სა სურ ვე ლი დო ნეა გან საზღ ვ რუ ლი. ამას გარ-

არის ასე ვე რამ დე ნი მე სა ხელ მ წი ფო პროგ-

და, ჯე რაც არ არის და ზუს ტე ბუ ლი ზო გა დი

რა მა, მა გა ლი თად, ეკო ლო გი უ რად მდგრა დი

მაკ რო ე კო ნო მი კუ რი მი ზა ნი. მი წო დე ბის სფე-

სო ცი ა ლუ რი და ეკო ნო მი კუ რი გან ვი თა რე ბის

რო ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მიღ წე ვი სათ ვის

ეროვ ნუ ლი პროგ რა მა 2003-2010; წი ა ღი სე უ- აუცი ლე ბე ლი ღო ნის ძი ე ბე ბის და ნერ გ ვა არ

ლის და ენერ გე ტი კის სექ ტო რე ბის გან ვი თა-

გა ნი ხი ლე ბა. მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ აშ კა რა-

რე ბის სა ხელ მ წი ფო პროგ რა მა 2005-2015;

დაა გა მოკ ვე თი ლი ენერ გი ა ზე მოთხოვ ნი სა და

აზერ ბა ი ჯა ნის რეს პუბ ლი კა ში სი ღა რი ბის

სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის ორი ძი რი თა დი

შემ ცი რე ბი სა და ეკო ნო მი კის გან ვი თა რე ბის

მა მოძ რა ვე ბე ლი ძა ლა – სწრა ფად მზარ დი მშე-

სა ხელ მ წი ფო პროგ რა მა 2008-2015 და სხვა,

ნებ ლო ბის სექ ტო რი და საგ ზაო ტრან ს პორ ტის

მათ შო რის, გეგ მე ბი, რომ ლე ბიც ძი რი თა დად

სწრა ფი რა ო დე ნობ რი ვი ზრდა31 – ამ სფე რო-

მი წო დე ბის დო ნე ზე ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

ებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ასა მაღ ლებ ლად

ამაღ ლე ბი სა კე ნაა მი მარ თუ ლი (მაგალითად,

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი ზო მე ბი არ ც თუ მრა ვალ-

ელექ ტ რო სად გუ რე ბის რე ა ბი ლი ტა ცია და მო-

რიცხო ვა ნი ა. ვი ნა ი დან ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რა და

დერ ნი ზა ცი ა, ნავ თო ბი სა და გა ზის მო პო ვე ბა

შე ნო ბე ბი დიდ ხანს ძლებს, შე დე გე ბი გრძელ-

და გა და მუ შა ვე ბა, სატ რან ს პორ ტო და ნა ხარ-

ვა დი ა ნი იქ ნე ბა და მო მა ვალ ში ამ სტრუქ ტუ-

ჯე ბის შემ ცი რე ბა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

რე ბის ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ასა მაღ ლებ ლად

31 აზერბაიჯანის გზებზე ავტომანქანების რაოდენობა 1993-დან 2011 წლამდე დაახლოებით 3-ჯერ გაიზარდა,

ხოლო სამგზავრო ავტომობილების რაოდენობა 1000 ადამიანზე 1995-დან 2010 წლამდე 2.6-ჯერ – 35-დან 91-მდე;

ალიევა, 2012, გვ. 8.

66 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

უფ რო მე ტი ინ ვეს ტი ცია გახ დე ბა სა ჭი რო.

აზერ ბა ი ჯა ნე ლი მშე ნებ ლე ბი სათ ვის ენერ გო-

ე ფექ ტუ რო ბის პრობ ლე მე ბი ცნო ბი ლი ა, მაგ-

რამ მა თი გათ ვა ლის წი ნე ბა, რო გორც წე სი,

არ ხდე ბა, რად გან ეს პრო ექ ტე ბის ხარ ჯებს

ამაღ ლებს (ენერგეტიკული ქარტიის სამდივნო,

2013, 56). 2012 წელს შე მო ღე ბულ იქ ნა ავ ტო-

მან ქა ნე ბის კლა სი ფი კა ცია ჰა ე რის და ბინ ძუ-

bev ri im qvey nis gan gan s x va

რე ბის დო ნის (მათ შო რის, CO -ის გა მო ყო ფის)

2

გათ ვა ლის წი ნე ბით, რის შემ დე გაც შეწყ და იმ

ve biT, rom le bic ener gi is

ავ ტო მან ქა ნე ბის იმ პორ ტი, რომ ლე ბიც ამ

სტან დარ ტებს არ აკ მა ყო ფი ლებ და. ეს ღო-

im ports ewe vi an, azer

ნის ძი ე ბა იმა ზეც მი ა ნიშ ნებს, რომ მთავ რო ბას

პრობ ლე მის არ სი რა ღაც დო ნე ზე ეს მის. 2014

ba i ja ni saT vis ener gi is

წლი დან ძა ლა ში შე ვი და სათ ბო ბის სტან დარ-

ga nax le ba di wya ro e bis

ტე ბი, რა მაც სათ ბო ბით გა მოწ ვე უ ლი ჰა ე რის

და ბინ ძუ რე ბა თან და თა ნო ბით შე ამ ცი რა32.

ga mo ye ne bi sa da ener go2011 წელს შე მუ შავ და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

e feq tu ro bis amaR le bis

გან ვი თა რე ბის, ტექ ნი კუ რი რე გუ ლი რე ბი სა

და სტან დარ ტი ზა ცი ის სა ხელ მ წი ფო პროგ რა-

mas t imu li re be li arc

მა, რო მე ლიც ჯერ არ და უმ ტ კი ცე ბი ათ. ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში აქამ დე გან ხორ-

ener go da mo u ki deb lo baa

ცი ე ლე ბუ ლი ღო ნის ძი ე ბე ბი EBRD-ის, ADB-ის,

KfW-ისა და აშ შ -ის სა ერ თა შო რი სო გან ვი თა-

da arc ener gi is mi wo de bis

რე ბის სა ა გენ ტოს სა ინ ვეს ტი ციო სეს ხე ბით ან

სა ხელ მ წი ფო ბი უ ჯე ტი დან მი ღე ბუ ლი ინ ვეს-

di ver si fi ka ci a. Tum ca, nav

ტი ცი ე ბით ფი ნან ს დე ბო და.

To bi sa da ga zis sa eq s por

ამ მხრივ SOCAR ერ თ გ ვა რად კარ გი მა გა-

to fa se bi uf ro ma Ra li a,

ლი თი ა. ამ კომ პა ნი ამ გა ა ტა რა კლი მა ტუ-

რი ცვლი ლე ბე ბის სა წი ნა აღ მ დე გო სა კუ თა-

vid re ana lo gi u ri fa se bi

რი სტრა ტე გი ა, რო მე ლიც ით ვა ლის წი ნებს:

1) ნახ შირ ბა დის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბას სა-

azer ba i jan Si, rac ener go

კუ თარ ბიზ ნეს ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ღო-

ნის ძი ე ბე ბის გა ტა რე ბის გზით; 2) სა ნავ თო ბო

e feq tu ro bis amaR le ba sa

გა ზის აალე ბის შემ ცი რე ბას; 3) ენერ გი ის გა-

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბას. სათ ბუ-

da ener gi is ga nax le ba di

რის აირის გა მო ყო ფის დო ნის შე ფა სე ბი სა და

კომ პა ნი ის ქვე და ნა ყო ფე ბის მუ შა ო ბის ანა ლი-

wya ro e bis ga mo ye ne ba Si

ზის სა ფუძ ველ ზე და მა ტე ბი თი სა მოქ მე დო

გეგ მა შე მუ შავ და (SOCAR, 2013). კომ პა ნი ამ

in ves ti ci e bis Ca de bis

სხვა მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ღო ნის ძი ე ბე ბიც გა ა ტა-

რა, მათ შო რის, ახა ლი საქ ვა ბე ე ბით შეც ვა ლა

T vis mas ti mu li re be li

ნავ თობ ზე მო მუ შა ვე გათ ბო ბის საქ ვა ბე ე ბი

faq to ri a

(რამაც სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფა 25%-ით

”

32 < http://www.1news.az/economy/20140328112909826.html>.

67 აზერბაიჯანი

შე ამ ცი რა), და სა კუ თარ ტე რი ტო რი ა ზე ენერ-

და სა ხუ ლი მიზ ნის თა ნახ მად, ქვე ყა ნამ 2020

გო ე ფექ ტუ რო ბის ასა მაღ ლე ბე ლი ზო მე ბი შე-

წლი სათ ვის ელექ ტ რო ე ნერ გი ის 20% გა ნახ ლე-

ი მუ შა ვა. მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ ამ კომ პა-

ბა დი წყა რო ე ბი დან უნ და მი ი ღოს. 2013 წელს

ნი ის მფლო ბე ლი სა ხელ მ წი ფო ა, მას კარ გად

ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი და გა ნახ ლე ბა დი

ჰქონ და გაც ნო ბი ე რე ბუ ლი, რომ ეს პო ლი ტი კა

წყა რო ე ბის სა ხელ მ წი ფო სა ა გენ ტოს (SAARES)

ყვე ლა სათ ვის მომ გე ბი ა ნი ა, რად გან ნავ თო ბი-

და არ სე ბა ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

სა და გა ზის ნე ბის მი ე რი ოდე ნო ბით და ზოგ ვა,

გა მო ყე ნე ბა ზე ინ ს ტი ტუ ცი უ რი პა სუ ხის მ გებ-

ექ ს პორ ტის ზრდი სა და კომ პა ნი ი სათ ვის და მა-

ლო ბის და წე სე ბის თვალ საზ რი სით მნიშ ვ ნე-

ტე ბი თი მო გე ბის მო ტა ნის სა შუ ა ლე ბა ა.

ლო ვა ნი წინ გა დად გ მუ ლი ნა ბი ჯი იყო. სა ა გენ-

ტოს მო ვა ლე ო ბა ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი და

ეროვ ნულ დო ნე ზე აქამ დე გა ტა რე ბუ ლი ფრაგ-

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის დარ გ ში სა ხელ მ წი ფო

მენ ტუ ლი ზო მე ბი ქვეყ ნის ენერ გო ე ფექ ტუ-

პო ლი ტი კის შე მუ შა ვე ბა, გან ხორ ცი ე ლე ბა და

რო ბის მა ღა ლი პო ტენ ცი ა ლის მნიშ ვ ნე ლო ვან

რე გუ ლი რე ბა ა.

გა მო ყე ნე ბას ვერც მი წო დე ბის სფე რო ში უზ-

რუნ ველ ყოფს და ვერც მოთხოვ ნის სფე რო ში

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი-

(შენობები, სოფ ლის მე ურ ნე ო ბა, ნარ ჩე ნე ბის

თა რე ბი სათ ვის სა ხელ მ წი ფო ბი უ ჯეტ ში 60

გა და მუ შა ვე ბა და ა. შ.). ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა

მი ლი ო ნი აშშ დოლარია გა მო ყო ფი ლი. ამას

ნამ დ ვილ პო ლი ტი კურ პრი ო რი ტე ტად უნ და

გარ და, სა ერ თა შო რი სო დო ნო რე ბი მხარს უჭე-

იქ ცეს, რაც გან სა კუთ რე ბით მნიშ ვ ნე ლო ვა ნია

რენ სა ა გენ ტოს პროგ რა მებ სა და სა პი ლო ტე

ისე თი ქვეყ ნი სათ ვის, რო მე ლიც ძი რი თა დად

პრო ექ ტებს, რო მელ თა მი ზა ნი ენერ გი ის გა-

ზე მო დან ქვე მოთ ვერ ტი კა ლუ რად იმარ თე ბა.

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბა ა. 2010

საწყის ეტაპ ზე უნ და გა ტარ დეს უკ ვე მი ღე-

წელს ევ რო კავ შირ მა ქვე ყა ნა ში ენერ გე ტი კის

ბუ ლი წე სე ბი. რა ი ო ნუ ლი გათ ბო ბის სის ტე მის

სექ ტო რის რე ფორ მი რე ბის პრო ექ ტი წა მო-

რე ა ბი ლი ტა ცი ას თან ერ თად მი სა ღე ბია აშ შ -ის

იწყო .ო რი წლის შემ დეგ და იწყო ამ პრო ექ ტის

გან ვი თა რე ბის სა ა გენ ტოს რა ი ო ნუ ლი გათ ბო-

მე ო რე ფა ზა, რო მე ლიც სხვა ღო ნის ძი ე ბებ თან

ბის სტრა ტე გი ა33, რაც გათ ბო ბის მი წო დე ბა ში

ერ თად, აზერ ბა ი ჯან ში ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

არ სე ბულ უზარ მა ზარ და ნა კარ გებს შე ამ ცი-

წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბის სა მოქ მე დო გეგ მის

რებს. გა დამ წყ ვე ტი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს აგ-

შე მუ შა ვე ბა საც ით ვა ლის წი ნებ და. სა მოქ მე დო

რეთ ვე კონ დი ცი რე ბის ეფექ ტუ რი სის ტე მე ბის

გეგ მით გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი ა:

შე მო ღე ბა სა და დამ კ ვიდ რე ბას, გან სა კუთ რე-

ბით იმ შემ თხ ვე ვებ ში, რო ცა საქ მე ახ ლა და შე- • სა ბაზ რო ეკო ნო მი კის პრინ ცი პებ ზე დაყ რ დ-

ნე ბულ საცხოვ რე ბელ თუ სა ო ფი სე შე ნო ბებს

ნო ბით ენერ გე ტი კის სექ ტო რის გან ვი თა რე-

ეხე ბა. კონ დი ცი რე ბა გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის

ბის სრულ ყო ფი ლი სტრა ტე გი ის გან ვი თა რე ბა;

პროგ რა მის მი ერ აზერ ბა ი ჯა ნი სათ ვის შე მუ შა-

ვე ბულ სამ შე ნებ ლო კო დექ ს ში ერ თ -ერ თი უმ- • ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბი სა და ენერ გი ის

ნიშ ვ ნე ლო ვა ნე სი სა კითხი უნ და იყოს.

ალ ტერ ნა ტი უ ლი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბი სათ ვის

აუცი ლე ბე ლი ზო მე ბის მომ ზა დე ბა და გა ტა რე ბა;

3.4.2.2 ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი

• აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გე ტი კუ ლი კა ნონ მ-

იმის გათ ვა ლის წი ნე ბით, რომ ენერ გი ის გა ნახ-

დებ ლო ბის ჰარ მო ნი ზა ცია ევ რო კავ ში რის

ლე ბად წყა რო ებს ქვეყ ნის სა მო მავ ლო გან ვი-

დი რექ ტი ვებ თან;

თა რე ბა ში დი დი რო ლის თა მა ში შე უძ ლი ა, 2004

წელს ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი და გა ნახ ლე ბა- • SAARES-ის ორგანიზაციული და საოპერაციო

დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის სა ხელ მ წი ფო პროგ-

სტრუქტურის ევროპულ სტანდარტებთან

რა მა (2005-2013) დამ ტ კიც და. პროგ რა მა ში

შესაბამისობაში მოყვანა.

33 სტრატეგიის პროექტით გათვალისწინებულია გათბობის უფრო მეტი საქვაბის მშენებლობა და დიდ

მანძილებზე სითბოს გადაცემისას დანაკარგების შემცირება; Energy Charter Secretariat, 2013, p.57.

68 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ცხრი ლი 10.

ენერგიის

მზის

მზის

გეოთერმული

მცირე ჰესები

ქარი

ბიომასა

განახლებადი ენერგიის

განახლებადი ფოტოვოლტაიკა

თერმული

ენერგია

წყაროს ტიპი

ენერგია

რეკომენდებული

დადგმული სიმძლავრე

მგვტ

600

2500

150

500

1000

250

2013-2020 წლებისთვის

წყა რო: SAARES, 2014.

ევ რო კავ ში რი სა და ნორ ვე გი ის მთავ რო ბის ფი-

ეკო ე ნერ გე ტი კულ მა აკა დე მი ამ გა ნა ხორ ცი-

ნან სუ რი მხარ და ჭე რით (შესაბამისად, და ახ ლო-

ე ლა პრო ექ ტი, სა ხელ წო დე ბით „ენერგიის

ე ბით 500000 ევ რო და 790000 აშშ დო ლა რი), გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი სა და ენერ გო ე ფექ-

SAARES-სთან ერ თად აზერ ბა ი ჯან ში ენერ გი-

ტუ რო ბის შე სა ხებ აზერ ბა ი ჯა ნის კა ნონ მ-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბა ში

დებ ლო ბის გა უმ ჯო ბე სე ბა და ევ რო კავ ში რის

წვლი ლი გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის პროგ რა მა საც

კა ნონ მ დებ ლო ბას თან მი სი ჰარ მო ნი ზა ცი ა”.

შე აქვს. პროგ რა მის მი ზა ნი იყო, ერ თი მხრივ,

პრო ექ ტის ფარ გ ლებ ში მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ძა-

მცი რე ჰე სის მშე ნებ ლო ბა იმის საჩ ვე ნებ ლად,

ლის ხ მე ვა მოხ მარ და სა თა ნა დო კა ნონ მ დებ-

რომ მსგავ სი პრო ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბა

ლო ბი სა და იმ კა ნონ პ რო ექ ტე ბი სა და სტან-

აზერ ბა ი ჯან ში მარ თე ბუ ლი ა და, მე ო რე მხრივ,

დარ ტე ბის შე მუ შა ვე ბას, რომ ლე ბიც ენერ გი ის

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის პო ტენ ცი-

არატ რა დი ცი უ ლი გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

ა ლის შე ფა სე ბა, გან სა კუთ რე ბით ძნე ლად მი-

გან ვი თა რე ბას არე გუ ლი რებს და ენერ გი ის

სად გომ რე გი ო ნებ ში და სოფ ლად.

და ზოგ ვას უწყობს ხელს. პრო ექ ტის ინი ცი ა-

ტი ვებს შო რი საა კა ნონ პ რო ექ ტე ბი „ენერგიის

SAARES-მა მო ამ ზა და პრო ექ ტი, რო მე ლიც

და ზოგ ვი სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ-

მო ი ცავ და ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი წყა-

ლე ბის შე სა ხებ” და „ენერგიის გა ნახ ლე ბა-

რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის ეროვ ნულ სტრა ტე გი ას

დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის შე სა ხებ”, რა საც

2012-2020 წლე ბი სათ ვის. პრო ექ ტი მი ნის ტ-

ემა ტე ბა ამ კა ნო ნე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბი სათ ვის

რ თა კა ბი ნეტს და სამ ტ კი ცებ ლად წა რედ გი ნა,

აუცი ლე ბე ლი 21 კა ნონ ქ ვემ დე ბა რე აქ ტი. ამას

თუმ ცა დამ ტ კი ცე ბუ ლი ჯე რაც არ არის. სტრა-

გარ და, მომ ზად და და აზერ ბა ი ჯა ნის მთავ-

ტე გი ის პრო ექ ტი ევ რო კავ ში რის მი ერ 2020

რო ბას წა რედ გი ნა უკ ვე არ სე ბულ 17 კა ნონ-

წლი სათ ვის და სა ხუ ლი მიზ ნე ბის შე სა ბა მი სია

ში შე სა ტა ნი ცვლი ლე ბე ბის პა კე ტი. ყვე ლა ეს

და იმა ვე წლი სათ ვის შემ დე გი მაჩ ვე ნებ ლე ბის

წი ნა და დე ბა მთავ რო ბას ჯერ კი დევ და სამ ტ-

მიღ წე ვას ისა ხავს მიზ ნად: სათ ბუ რის აირის

კი ცე ბე ლი აქვს.

გა მო ყო ფის 20%-იანი შემ ცი რე ბა, ენერ გი-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის წი ლის 20%-მდე

ზე მოხ სე ნე ბუ ლი ფაქ ტო რე ბის გა მო, ენერ გი ის

გაზ რ და და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის 20%-იანი

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბის მხარ-

მა ტე ბა. სტრა ტე გი ით ასე ვე გათ ვა ლის წი ნე ბუ-

დამ ჭე რი სა კა ნონ მ დებ ლო ბა ზა არ არ სე ბობს.

ლია ქა რი სა და მზის ენერ გი ის გან ვი თა რე ბა,

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან ენერ გი ის გე ნე რა-

ასე ვე ბი ო მა სის, მყა რი ნარ ჩე ნე ბი სა და მზის

ცი ას აქამ დე წი ა ღი სე უ ლი საწ ვა ვი დან გე ნე-

თერ მუ ლი ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბა და მცი რე ჰე-

რი რე ბულ ენერ გი ას თან უწევს კონ კუ რენ ცი ა,

სე ბის რა ო დე ნო ბის ზრდა. 2013-2020 წლე ბი-

ქა რი სა და მზის ენერ გია კი ჯერ ჯე რო ბით კონ-

სათ ვის შე მო თა ვა ზე ბუ ლია ენერ გი ის გა ნახ-

კუ რენ ტუ ნა რი ა ნი არ არის. ენერ გი ის გა ნახ ლე-

ლე ბა დი წყა რო ე ბის შემ დე გი სიმ ძ ლავ რე ე ბის

ბა დი წყა რო ე ბი სათ ვის ეს უმ თავ რე სი წი ნა აღ მ-

და ყე ნე ბა (იხ. ცხრი ლი 10).

დე გო ბა ა, ვი ნა ი დან ამ ჟა მად ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ტა რი ფე ბი ძა ლი ან და ბა ლია (მომხმარებელთა

ამ გეგ მის გან ხორ ცი ე ლე ბის შე დე გად 1.290 მი-

სხვა დას ხ ვა ჯგუ ფი სათ ვის კვტ.სთ-ზე 2-დან

ლი ო ნი ტო ნა წი ა ღი სე უ ლი საწ ვა ვის ეკ ვი ვა ლენ-

6 ევ რო ცენ ტამ დე). კონ კუ რენ ტუ ნა რი ა ნი მხო-

ტის და ზოგ ვაა და გეგ მი ლი (SAARES, 2014).

ლოდ ჰიდ რო ე ნერ გი ა ა. აქე დან გა მომ დი ნა რე,

ქა რი სა და მზის ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბის რამ დე-

2010-2011 წლებ ში შე სა ბა მი სი კა ნონ მ დებ-

ნი მე სა პი ლო ტე პროგ რა მას თუ არ გა ვით ვა-

ლო ბის მომ ზა დე ბის მიზ ნით, სა ერ თა შო რი სო

ლის წი ნებთ, ჰიდ რო ე ნერ გია ჯე რაც ენერ გი ის

69 აზერბაიჯანი

ყვე ლა ზე მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი გა ნახ ლე ბა დი წყა რო-

3.4.2.3 კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის ზე გავ-

ა. `აზერ ნერ ჯის~ მი ერ მომ ზა დე ბუ ლი ჰიდ რო-

ლე ნის შერ ბი ლე ბა

ე ნერ გე ტი კის გან ვი თა რე ბის პროგ რა მის თა-

ნახ მად, ქვე ყა ნას ჰიდ რო რე სურ სე ბის 1.3 გვ-ის

1995 წელს აზერ ბა ი ჯან მა UNFCCC-ის რა ტი-

სიმ ძ ლავ რის, მათ შო რის, მცი რე ჰე სე ბის გა მო-

ფი კა ცია მო ახ დი ნა, ხო ლო 1997 წელს კლი მა-

ყე ნე ბა შე უძ ლი ა.

ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის სა ხელ მ წი ფო კო მი ტე ტი

შექ მ ნა. ქვე ყა ნა კი ო ტოს პრო ტო კო ლის ხელ-

SAARES-მ შე ი მუ შა ვა ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

მომ წე რია და CDM-ის მე ქა ნიზმს აქ ტი უ რად

დი წყა რო ე ბის მას ტი მუ ლი რე ბე ლი ზო მე ბი,

იყე ნებს.

რომ ლე ბიც ბუ ნებ რი ვი გა ზის ექ ს პორ ტის შე-

მო სავ ლებ ში ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე-

აზერ ბა ი ჯა ნი და SOCAR გა ზის აალე ბის

ბის გა მო ყე ნე ბის წყა ლო ბით და ზო გი ლი გა ზის

შემ ცი რე ბის გლო ბა ლუ რი პარ ტ ნი ო რო ბის

სა ექ ს პორ ტოდ გა ტა ნას და მი ღე ბულ შე მოს ვ-

(GGFRP) წევ რე ბი არი ან. ეფექ ტუ რი რე გუ-

ლებს შო რის სხვა ო ბის გა მო ყე ნე ბას ეყ რ დ ნო-

ლა ცი ე ბის შე მო ღე ბი სა და გა ზის გა მო ყე ნე-

ბა, თუმ ცა, ეს წი ნა და დე ბა ჯერ მთავ რო ბამ

ბა ში არ სე ბუ ლი შეზღუდ ვე ბის, მა გა ლი თად,

უნ და და ამ ტ კი ცოს.

არა სა კ მა რი სი ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რი სა და ად გი-

ლობ რივ და სა ერ თა შორისო ბაზ რებ ზე წვდო-

აზერ ბა ი ჯა ნი ამ ჟა მად კლი მა ტის სა კითხებ-

მის ხე ლის შემ შ ლე ლი ფაქ ტო რე ბის მოხ ს ნის

ზე სა ერ თა შო რი სო მო ლა პა რა კე ბე ბი სათ ვის

გზით პარ ტ ნი ო რო ბა მხარს უჭერს სა ხელ მ წი-

(UNFCCC-ის მხა რე თა კონ ფე რენ ცი ის თ ვის)

ფო ე ბის ძა ლის ხ მე ვას, გამოიყენონ ნავ თო ბის

ეროვ ნულ დო ნე ზე გან საზღ ვ რულ წვლილს ამ-

მო პო ვე ბის დროს უკ ვე აალე ბუ ლი გა ზი. პარ-

ზა დებს. დო კუ მენ ტ ში და სა ხუ ლი სა ვა რა უ დო

ტ ნი ო რო ბა გა მოც დი ლე ბი თა და ტექ ნი კუ რი

მი ზა ნი 2030 წლი სათ ვის მოხ მა რე ბუ ლი ენერ-

მხარ და ჭე რით და ეხ მა რა SOCAR-ს, შე ემ ცი-

გი ის მთელ ოდე ნო ბა ში გა ნახ ლე ბა დი წყა რო-

რე ბი ნა აალე ბის შემ თხ ვე ვე ბი ნავ თო ბის მო-

ე ბი დან მი ღე ბუ ლი ენერ გი ის წი ლის 30%-მდე

პო ვე ბის პრო ცეს ში. 2010-2012 წლებ ში კომ-

გაზ რ დაა (ალიევი, 2014), რა მაც ენერ გი ის გა-

პა ნი ამ სათ ბუ რის აირის მთლი ა ნი გა მო ყო ფა

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბა ში გარ-

20%-ით შე ამ ცი რა (SOCAR, 2013, p. 58). ვი-

კ ვე უ ლი და ინ ტე რე სე ბა უნ და გა ა ჩი ნოს, თუ

ნა ი დან ნავ თობ ზე პი კუ რი მოთხოვ ნა 2017

აზერ ბა ი ჯა ნის INDC დამ ტ კიც და34. მაგ რამ ამ-

წელ საა მო სა ლოდ ნე ლი, ნავ თო ბის მო პო ვე ბის

გ ვა რი მიზ ნე ბის მიღ წე ვა შე უძ ლე ბე ლი იქ ნე ბა,

დროს გა ზის უკონ ტ რო ლო გა მო ყო ფის შემ ცი-

თუ არ შე იქ მ ნა ზო გა დი სტა ბი ლუ რი ჩარ ჩო ე-

რე ბა ამის შემ დეგ უნ და და იწყოს. ამას გარ და,

ბი, რომ ლე ბიც ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად წყა რო-

მთავ რო ბამ და SOCAR-მა ბო ლო ათ წ ლე უ ლის

ებ ში გრძელ ვა დი ა ნი ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბას

გან მავ ლო ბა ში ტყე ე ბი უკ ვე 103000 ჰექ ტარ ზე

შე უწყობს ხელს და პო ტენ ცი ურ ინ ვეს ტო რებს

აღად გი ნეს (ალიევი, 2014).

გამ ჭ ვირ ვა ლე ბიზ ნეს გა რე მოს შეს თა ვა ზებს.

SAARES-ის მი ერ შე მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გი ის

ასე ვე, შე მუ შავ და INDC-ის პრო ექ ტი კლი მა ტუ-

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბის ეროვ-

რი ცვლი ლე ბე ბის შე სა ხებ 2015 წლის სა ერ-

ნუ ლი სტრა ტე გია აუცი ლე ბე ლი ჩარ ჩო ე ბის

თა შო რი სო მო ლა პა რა კე ბე ბი სათ ვის და სა მი

შე მო ღე ბის საქ მე ში შესაძლოა პირ ვე ლი წინ-

NAMA ენერ გე ტი კის სექ ტორ ში.

გა დად გ მუ ლი ნა ბი ჯი აღ მოჩ ნ დეს.

34 2012 წელს განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილი ენერგიის მთლიან პირველად მიწოდებაში

1.8% იყო, ენერგიის მთლიან საბოლოო მოხმარებაში – 3.3%, ელექტროენერგიის მთლიან გენერაციაში – 7.9% და

ელექტროენერგიის საბოლოო მოხმარებაში – დაახლოებით 12% (IEA). პემმ-ში 30%-იანი წილის მიღწევა მეტისმეტად

ამბიციური მიზანია, ამდენად, ის შეიძლება ელექტროენერგიის საბოლოოო მოხმარებას გულისხმობდეს. ედგწ-ების

დამტკიცება მთავრობას 2015 წლის მაისისთვის აქვს დაგეგმილი.

70 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

3.5

energetikis mdgradi ganviTarebis

strategiuli prioritetebi

აზერ ბა ი ჯა ნის მთა ვა რი სტრა ტე გი-•ქვეყ ნის მთელ ტე რი ტო რი ა ზე ტყი ა ნი მა სი ვე-

უ ლი პრი ო რი ტე ტე ბი კონ ცეფ ცი ა ში

ბის წი ლის 12.5%-ით ზრდა 2015 წლი სათ ვის

„აზერბაიჯანი 2020 – მო მავ ლის ხედ-

(2007 წელს ეს წი ლი 11.5% იყო);

ვა” ჩა მო ყა ლი ბე ბუ ლი ეკო ნო მი კის გან-

ვი თა რე ბის მიზ ნე ბი ა, რომ ლე ბიც 3.1 თავ შია • 2015 წლი სათ ვის ჩამ დი ნა რე წყლე ბის სრუ ლი

აღ წე რი ლი. აზერ ბა ი ჯა ნის რეს პუბ ლი კა ში სი-

გაწ მენ და (2006 წელს 57.9% იწ მინ დე ბო და);

ღა რი ბის შემ ცი რე ბი სა და მდგრა დი გან ვი-

თა რე ბის სა ხელ მ წი ფო პროგ რა მა 2008-2015 • ქვეყ ნის დიდ ქა ლა ქებ ში 2015 წლი სათ ვის

წლე ბი სათ ვის ენერ გე ტი კის სექ ტორ ში გან-

მყა რი ნარ ჩე ნე ბის 80%-ის გა და მუ შა ვე ბა და

ვი თა რე ბი სა და მდგრა დო ბის თვალ საზ რი სით

გა ნად გუ რე ბა (აზერბაიჯანული წყა რო ე ბის თა-

შემ დეგ მიზ ნებს ისა ხავს:

ნახ მად, 2006 წელს ეს მაჩ ვე ნე ბე ლი 10.9% იყო).

• ცენ ტ რა ლი ზე ბუ ლი გაზ მო მა რა გე ბის სის ტე მის

მდგრად ენერ გე ტი კას თან და კავ ში რე ბულ სხვა-

მეშ ვე ო ბით კერ ძო სახ ლე ბი სათ ვის ბუ ნებ რი ვი

დას ხ ვა პროგ რა მა ში და სა ხუ ლი პრი ო რი ტე ტე ბი

აირის მი წო დე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბა (2007 წელს

ძი რი თა დად მი წო დე ბა ზეა კონ ცენ ტ რი რე ბუ-

სის ტე მის წი ლი 81.2% იყო, ხო ლო 2013 წელს ლი და ახა ლი ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მშე ნებ-

83.4%-მდე გა ი ზარ და);

ლო ბას, ელექ ტ რო სად გუ რე ბი სა და გა დამ ცე მი

ქსე ლე ბის გა ნახ ლე ბის გაგ რ ძე ლე ბას, ენერ გი ის

• 2015 წლი სათ ვის საცხოვ რე ბე ლი და არა- ალ ტერ ნა ტი უ ლი და გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

საცხოვ რე ბე ლი შე ნო ბე ბი სათ ვის გათ ბო ბის

გა მო ყე ნე ბას, ენერ გი ის გე ნე რა ცი ა სა და გა და-

უზ რუნ ველ ყო ფის გა უმ ჯო ბე სე ბა 2006 წლის

ცე მა ში ტექ ნი კუ რი და ნა კარ გე ბის შემ ცი რე ბას

22.7%-თან შე და რე ბით;

და კერ ძო ბიზ ნე სი სათ ვის ენერ გე ტი კის სექ ტო-

რის გახ ს ნას გუ ლის ხ მობს. ენერ გი ის მი წო დე ბის

• ენერ გი ა ზე ქვეყ ნის მოთხოვ ნის სრუ ლად

გან ვი თა რე ბა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის რო ლის

დაკ მა ყო ფი ლე ბა ეროვ ნუ ლი რე სურ სე ბი-

ზრდა ენერ გი ით სა ერ თა შო რი სო ვაჭ რო ბა ში

დან და 2015 წლი სათ ვის ყო ვე ლი ოჯა ხი სათ-

აზერ ბა ი ჯა ნის პო ზი ცი ე ბის უშუ ა ლო გაძ ლი ე რე-

ვის ელექ ტ რო ე ნერ გი ის უწყ ვე ტი მი წო დე ბის

ბას თა ვის თა ვად გუ ლის ხ მობს. ეს უკა ნას კ ნე ლი

უზ რუნ ველ ყო ფა;

პრი ო რი ტე ტულ მიზ ნა დაც მი იჩ ნე ვა. ამ დე ნად,

ქვეყ ნის მი ზა ნი ა:

• ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ა ში სათ ბო ბის

წი ლის (კვტ.სთ-ზე) 20%-ით შემ ცი რე ბა იმ • კას პი ის რე გი ონ ში მო პო ვე ბუ ლი ნახ შირ წყ ლე-

მიზ ნით, რომ ენერ გე ტი კის სექ ტორ ში სათ ბუ-

ბის ექ ს პორ ტ ში ქვეყ ნის სატ რან ზი ტო პო ტენ-

რის აირე ბის გა მო ყო ფა 2015 წლი სათ ვის შემ-

ცი ა ლის გაძ ლი ე რე ბა;

ცირ დეს (2006 წელს, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე-

ნე რა ცი ის ენერ გო ტე ვა დო ბა კვტ.სთ-ზე 386 • ნავ თო ბი სა და გა ზის ექ ს პორ ტის ამ ჟა-

გრ სტან დარ ტუ ლი საწ ვა ვი იყო, ხო ლო 2013

მად არ სე ბუ ლი მარ შ რუ ტე ბის მაქ სი მა ლუ რი

წელს 310გრ/კვტ.სთ-ს მი აღ წი ა);

დი ვერ სი ფი კა ცი ა;

71 აზერბაიჯანი

• კას პი ის რე გი ო ნის სხვა მომ პო ვე ბე ლი სა ხელ მ- ზე მოთ მოყ ვა ნი ლი შე ფა სე ბე ბი გვიჩ ვე ნებს,

წი ფო ე ბის მო ნა წი ლე ო ბით ახა ლი ტრან ს რე გი-

რომ აქამ დე გან ხორ ცი ე ლე ბულ სტრა ტე გი-

ო ნუ ლი ენერ გო კო რი დო რე ბის შექ მ ნა.

ებ სა და პროგ რა მებ ში მოთხოვ ნის სფე რო ში

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის პო ლი ტი კის

სა ხელ მ წი ფოს მი ერ გან ხორ ცი ე ლე ბუ ლი

მნიშ ვ ნე ლო ბა ზო გა დად ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

პროგ რა მე ბის უმ თავ რე სი სი სუს ტე ის არის,

მიზ ნე ბის მიღ წე ვის საქ მე ში სა თა ნა დოდ არ

რომ ბი უ ჯე ტი დან და ფი ნან სე ბი სა და მე სა-

არის შე ფა სე ბუ ლი. სა მო მავ ლოდ და გეგ მი ლი

მე მხა რის ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო ზიდ ვის გარ და

გან ვი თა რე ბის ხელ შეწყო ბა ძი რი თა დად ტექ-

და სა ხუ ლი მიზ ნე ბის მიღ წე ვის გზებ ზე მათ ში

ნო ლო გი ე ბის გან ვი თა რე ბის სა ხელ მ წი ფო ბი-

არა ფე რია ნათ ქ ვა მი. პროგ რა მებ ში სა უ ბა რია

უ ჯე ტი დან და ფი ნან სე ბის გზით არა რე ა ლის-

აღ რიცხ ვის, სა ბუ ღალ ტ რო საქ მი სა და კონ ტ-

ტუ რი ჩანს, რად გან სა ხელ მ წი ფო ბი უ ჯე ტის

რო ლის სის ტე მე ბის სა უ კე თე სო სა ერ თა შო-

შე საძ ლებ ლო ბე ბი შეზღუ დუ ლი და ცვა ლე ბა-

რი სო პრაქ ტი კის შე სა ბა მი სად გა მარ თ ვის შე-

დი ა, ხო ლო გან ვი თა რე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი

სა ხებ, მაგ რამ არა ფე რია ნათ ქ ვა მი იმა ზე, თუ

კერ ძო ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო სა ზი დად შე სა ბა მი-

რო გორ უნ და იქ ნას ეს ყვე ლა ფე რი მიღ წე უ ლი.

სი ჩარ ჩო ე ბი და თა ნას წო რი გა რე მოა სა ჭი რო.

ამ დე ნად, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბი-

ამას გარ და, უნ და არ სე ბობ დეს სა კა ნონ მ დებ-

სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ინ ს ტ რუ მენ ტე ბი და წა-

ლო, ეკო ნო მი კუ რი და ფის კა ლუ რი წა მა ხა ლი-

მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბი შე მუ შა ვე ბუ ლი არ

სე ბე ლი ზო მე ბი.

არის.

ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი წყა რო ე ბის გა-

მო ყე ნე ბა (საუბარია არა მხო ლოდ ენერ გი ის

ახა ლი ტი პის გა ნახ ლე ბად წყა რო ებ ზე, არა მედ

ნარ ჩე ნე ბის ენერ გი ად გარ დაქ მ ნი სა კენ მი მარ-

თულ ზო მებ ზეც) პრი ო რი ტე ტა დაა მიჩ ნე უ-

ლი, მაგ რამ მიზ ნის მი საღ წე ვად აუცი ლე ბე ლი

სტრა ტე გი უ ლი პროგ რა მე ბი სა და სა თა ნა დო

სა კა ნონ მ დებ ლო და ეკო ნო მი კუ რი ჩარ ჩო ე ბის

შექ მ ნის სა კითხი მი ვიწყე ბუ ლი ა.

72 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

3.6

rekomendaciebi

73 აზერბაიჯანი

მდგრა დი ენერ გე ტი კის სექ ტო რის კა ნონ მ•ენერ გო რე სურ სე ბის რა ცი ო ნა ლუ რი გა მო ყე

დებ ლო ბის ჰარ მო ნი ზა ცია ევ რო კავ ში რის

ნე ბის სა ხელ მ წი ფო ფონ დის შექ მ ნა, რო გორც

დი რექ ტი ვებ თან აზერ ბა ი ჯა ნის პო ლი ტი

ეს გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლია 1996 წლის კა ნო ნით

კურ მიზ ნად კვლა ვაც რჩე ბა. ეს მი ზა ნი

„ენერგორესურსების გა მო ყე ნე ბის შე სა ხებ”. არის

მიღ წე ულ უნ და იქ ნას. ბო ლოსდაბო ლოს მი სა ღე

ემ პი რი უ ლი მო ნა ცე მე ბი, რომ და მა ტე ბი თი ფი ნან

ბია დი დი სა ერ თა შო რი სო ფი ნან სუ რი მხარ და ჭე

სუ რი მხარ და ჭე რა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის გან ვი

რით შე მუ შა ვე ბუ ლი კა ნონ პ რო ექ ტე ბი და კა ნონ ქ

თა რე ბი სათ ვის სხვა, სა ბაზ რო ეკო ნო მი კის მქო ნე

ვემ დე ბა რე აქ ტე ბიც.

ქვეყ ნებ შიც სა ჭი რო ა. ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ზე

პა სუ ხის მ გე ბელ ორ გა ნოს თან თა ნამ შ რომ ლო ბი

მოკ ლე ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

სა და სხვა დას ხ ვა სფე რო ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო

ბის მხარ და ჭე რის გზით ფონდს ენერ გო ე ფექ ტუ

• სფე როს მო თა მა შე ებ მა უნ და გა ნი ხი ლონ და

რო ბის ბა ზარ ზე მომ სა ხუ რე ბის ახა ლი ტი პე ბის

და ამ ტ კი ცონ სა კა ნონ მ დებ ლო და მა რე გუ ლი

(ენერგეტიკული აუდი ტი, კონ სულ ტა ცი ე ბი ენერ

რე ბე ლი დო კუ მენ ტე ბი, რომ ლე ბიც ამ ჟა მად

გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ახა ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის შე

გა ნი ხი ლე ბა, რა თა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

მო ტა ნის თა ო ბა ზე და ა. შ.) გან ვი თა რე ბა შე უძ ლი ა.

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში

კერ ძო ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო სა ზი დად სა თა ნა დო

ამ ჟა მად შენ დე ბა უამ რა ვი ახა ლი შე ნო ბა, რომ

ჩარ ჩო ე ბი ჩა მო ყა ლიბ დეს.

ლებ შიც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სტან დარ ტე ბი სა

თა ნა დოდ არ არის და ცუ ლი. ვი ნა ი დან ეს შე ნო

ეს შე ე ხე ბა ასე ვე გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის შე სა ხებ

ბე ბი გა ნახ ლე ბის გა რე შე 2030 წელს გაძ ლებს,

კა ნონ ქ ვემ დე ბა რე აქ ტის პრო ექტს. წე სებ ში აღ წე

სამ შე ნებ ლო სექ ტორ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

რი ლი უნ და იყოს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბის

თვალ საზ რი სით ჩი ხუ რი მდგო მა რე ო ბა შე იქ მ ნე ბა.

და წე სე ბის გამ ჭ ვირ ვა ლე პრო ცე დუ რე ბი, რომ

ამ მდგო მა რე ო ბის თა ვი დან ასა ცი ლებ ლად ყუ

ლე ბიც ვაჭ რო ბის პრაქ ტი კას გა მო რიცხავს. შე

რადღე ბა მშე ნებ ლო ბის სტან დარ ტებ ში ენერ გო

მო ღე ბულ უნ და იქ ნას აგ რეთ ვე ქსელ ზე წვდო მის

ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბა ზე უნ და გა მახ ვილ დეს.

გამ ჭ ვირ ვა ლე და არა დის კ რი მი ნა ცი უ ლი წე სე ბი,

ამ გ ვა რი სტან დარ ტე ბის ნე ბა ყოფ ლო ბით და ნერ

რა საც თან უნ და ერ თ ვო დეს ენერ გი ის გა რან ტი

გ ვის შემ თხ ვე ვა ში სამ შე ნებ ლო კომ პა ნი ებს პრო

რე ბუ ლი შეს ყიდ ვა. გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის მო პო

ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბის ად რე ულ ეტა პებ ზე

ვე ბის ისე თი ახა ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის და სა ნერ გად,

შე იძ ლე ბა შე ღა ვა თი ა ნი მო გე ბის გადასახადი და უ

რო გო რი ცაა ქა რის ენერ გია და მზის ფო ტო ვოლ

წეს დეს. მოგ ვი ა ნე ბით სტან დარ ტე ბის გა მო ყე ნე ბა

ტა ი კა, გან სა კუთ რე ბით სა სარ გებ ლო იქ ნე ბო და

სა ვალ დე ბუ ლო უნ და გახ დეს. ორი ვე შემ თხ ვე ვა ში

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ი სათ ვის გა მო ყე ნე ბუ ლი ტექ

აუცი ლე ბე ლია სა ხელ მ წი ფო ორ გა ნო ე ბის მხრი დან

ნო ლო გი ე ბის მი ხედ ვით მი წო დე ბის ფიქ სი რე ბუ ლი

მკაც რი კონ ტ რო ლის არ სე ბო ბა.

ფა სე ბის და წე სე ბა.

• ენერ გე ტი კის სექ ტო რის მხარ და ჭე რის პროგ რა

• ენერ გო ე ფექ ტ ურო ბის და ნერ გ ვი სათ ვის მა ღა

მა (ესმპ), რო მე ლიც ამ ჟა მად ევ რო კავ ში რის და

ლი დო ნის ინ ს ტი ტუ ცი უ რი პა სუ ხის მ გებ ლო ბის

ფი ნან სე ბით ხორ ცი ელ დე ბა, აზერ ბა ი ჯა ნის მთავ

და კის რე ბა. უნ და შე იქ მ ნას ენერ გო ე ფექ ტუ რო

რო ბას ენერ გე ტი კის ეროვ ნუ ლი სტრა ტე გი ის, მათ

ბის სა ა გენ ტო ან ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში

შო რის, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა

გარ კ ვე უ ლი ვალ დე ბუ ლე ბე ბი (მათ შო რის, ფი ნან

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სტრა ტე გი ის გა ნახ ლე ბა

სუ რი) SAARESს უნ და და ე კის როს. ამ სა ა გენ ტომ

ში და ეხ მა რე ბა. ეს სა მუ შაო ევ რო კავ ში რის პროგ

მომ ხ მა რე ბელს მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ინ ფორ მა ცია უნ და

რა მის დას რუ ლე ბის შემ დე გაც უნ და გაგ რ ძელ დეს,

მი ა წო დოს, გა ავ რ ცე ლოს ცნო ბე ბი იმის თა ო ბა

ხო ლო სტრა ტე გი ის გან ხორ ცი ე ლე ბის პე რი ოდ ში

ზე, რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის კონ

აუცი ლე ბე ლია რე გუ ლა რუ ლი მო ნი ტო რინ გი და

კ რე ტუ ლი ზო მე ბი გან ხორ ცი ე ლე ბა დი და სა სარ

თვით სტრა ტე გი ის და ზუს ტე ბა. ამ დე ნად, მთავ

გებ ლო ა, წა მო ა ყე ნოს წი ნა და დე ბე ბი სა თა ნა დო

რო ბამ მდგრა დი ენერ გე ტი კის გან ვი თა რე ბი სათ

რე გუ ლა ცი ე ბის პრო ექ ტე ბის თა ო ბა ზე და კო ორ

ვის აუცი ლე ბე ლი ანა ლი ტი კუ რი უნა რე ბი უნ და

დი ნა ცია გა უ წი ოს მათ შე მუ შა ვე ბას და ენერ გო

და ად გი ნოს და ეროვ ნულ დო ნე ზე ინ ს ტი ტუ ცი უ

ე ფექ ტუ რო ბის სფე რო ში ინ ვეს ტი ცი ე ბის გან სა

რად და ნერ გოს.

ხორ ცი ე ლებ ლად შექ მ ნას სა ხელ მ წი ფო და კერ ძო

პარ ტ ნი ო რო ბე ბი. ამ მიზ ნით შე იძ ლე ბა გა მო ყე ნე

სა შუ ა ლო ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

ბულ იქ ნას ამ გ ვა რი სა ა გენ ტო ე ბის შექ მ ნის საქ მე

ში ევ რო კავ ში რის წევ რი ქვეყ ნე ბის უზარ მა ზა რი • მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ ენერ გი ის (მათ შო რის,

გა მოც დი ლე ბა და, ასევე, ორ მ ხ რი ვი ან ევ რო კავ

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის) ტა რი ფე ბი ახ ლო მო მა

ში რის ტექ ნი კუ რი დახ მა რე ბა.

ვალ ში და ბა ლი იქ ნე ბა, ამი ტომ, ეკო ნო მი კუ რი

74

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

წა მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბი, მა გა ლი თად, სა გა- • ეკო ნო მი კის სხვა დას ხ ვა სექ ტო რი სათ ვის ენერ-

და სა ხა დო შე ღა ვა თე ბი და სა ხელ მ წი ფო და-

გო ტე ვა დო ბის სა კითხებ ში ორი ენ ტი რე ბის და-

ფი ნან სე ბა, რომ ლე ბიც მრეწ ვე ლო ბა ში, მომ-

სახ ვა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბა ში მა თი

სა ხუ რე ბის სექ ტორ სა და კერ ძო სახ ლებ ში

პო ტენ ცი ა ლის გან საზღ ვ რას შე უწყობს ხელს, რაც

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის სტი მუ ლად

ზო გა დი გან ვი თა რე ბის მიზ ნე ბის მიღ წე ვა ში მა თი

გა მო ი ყე ნე ბა, შე იძ ლე ბა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

წვლი ლის აღი ა რე ბაც იქ ნე ბა. ასე თი ანა ლი ზის სა-

გან ვი თა რე ბის წა მა ხა ლი სე ბელ ზო მა დაც იქ ნას

ფუძ ველ ზე ეფექ ტუ რი სექ ტო რუ ლი მიდ გო მე ბის

გა მო ყე ნე ბუ ლი.

შე მუ შა ვე ბა და სხვა დას ხ ვა სექ ტორ ზე ორი ენ ტი-

რე ბუ ლი პო ლი ტი კის გა ტა რე ბა იქ ნე ბა სა ჭი რო.

• ამ მიდ გო მის ფარ გ ლებ ში ეკო დი ზი ნის შე სა-

ხებ ევ რო კავ ში რის დი რექ ტი ვის შე სა ბა მი სად

გრძელ ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მი ნი მა ლუ რი სტან დარ-

ტე ბი უნ და და წეს დეს ელექ ტ რო ნულ მოწყო ბი- • საზოგადოებრივი ტრან ს პორ ტის სის ტე მე ბის

ლო ბა ზე, გან სა კუთ რე ბით კონ დი ცი ო ნე რებ ზე,

გა უმ ჯო ბე სე ბა ისე თი მჭიდ როდ და სახ ლე ბუ ლი

ტუმ ბო ებ ზე, ელექ ტ რო ნულ ძრა ვებ სა და სხვა

ქა ლა ქე ბი სათ ვის, რო გო რიც ბა ქო ა, გა დამ წყ ვე-

მოწყო ბი ლო ბა ზე. ამ სტან დარ ტე ბის შე მო ღე ბას

ტი იქ ნე ბა გზებ ზე კერ ძო ავ ტო მან ქა ნე ბის რა ო-

თან უნ და ახ ლ დეს სა ინ ფორ მა ციო კამ პა ნი ა, რა თა

დე ნო ბის შემ ცი რე ბის თვალ საზ რი სით, რაც ჰა ე-

წა მა ხა ლი სე ბელ მა ზო მებ მა მაქ სი მა ლუ რი შე დე გი

რის და ბინ ძუ რე ბა სა და სატ რან ს პორ ტო სა ცო ბებს

გა მო ი ღოს.

შე ამ ცი რებს. და დე ბი თი შე დე გე ბის მომ ტა ნი იქ ნე-

ბა ასე ვე არ სე ბუ ლი მი წის ქ ვე შა სატ რან ს პორ ტო

• უნ და შე მუ შავ დეს და და ი ნერ გოს ენერ გო ე ფექ-

სის ტე მე ბის გან ვი თა რე ბა ან მხო ლოდ სა მო ქა-

ტუ რო ბი სა და CO -ის გა მო ყო ფის სტან დარ-

ლა ქო ტრან ს პორ ტი სათ ვის გან კუთ ვ ნი ლი გზე-

2

ტე ბი მსუ ბუ ქი და სატ ვირ თო ავ ტო მო ბი ლე ბი-

ბის გა ფარ თო ე ბა, რაც ამ უკა ნას კ ნელს უფ რო

სათ ვის, რა საც თან ავ ტო მო ბი ლე ბის და ბეგ ვ რა

მიმ ზიდ ველს გახ დის (სამოქალაქო ავ ტო ბუ სე ბი-

უნ და და ერ თოს, რა თა სატ რან ს პორ ტო სექ ტორ ში

სათ ვის ცალ კე ხა ზე ბის გა მო ყო ფა მა თი მოძ რა-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ტენ ცი ა ლი ამაღ ლ დეს და

ო ბის სიჩ ქა რეს გაზ რ დის და სატ რან ს პორ ტო სა-

CO -ის გა მო ყო ფა შემ ცირ დეს.

ცო ბე ბის რა ო დე ნო ბას შე ამ ცი რებს). ამ მიზ ნით (და

2

მოთხოვ ნის დო ნე ზე ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ-

• უნ და შე მუ შავ დეს და სამ შე ნებ ლო სექ ტორ ში და-

ლე ბის სხვა ზო მე ბის გან სა ხორ ცი ე ლებ ლად) სა-

ი ნერ გოს გათ ბო ბის სის ტე მებ ში მზის ენერ გი ის

სარ გებ ლო იქ ნე ბო და კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის

წი ლის ზრდის, ცხე ლი წყლის მი წო დე ბი სა და

შერ ბი ლე ბის ისე თი სა ერ თა შო რი სო მე ქა ნიზ მე ბის

მზის ენერ გი ით კონ დი ცი რე ბის ფარ თო მას შ ტა-

გა მო ყე ნე ბა, რო გო რი ცაა INDC და NAMA.

ბი ა ნი პროგ რა მა.

• CO -ის გა მო ყო ფის შე სამ ცი რებ ლად რა ი ო ნუ ლი

ვი ნა ი დან ამ ჟა მად ცხე ლი წყლი სა და ელექ ტ რო ე-

2

გათ ბო ბის სის ტე მებ ში მზის თერ მუ ლი ენერ გი-

ნერ გი ის ტა რი ფებ ში არა ნა ი რი ეკო ნო მი კუ რი წა-

ის გა მო ყე ნე ბა იქ ნე ბა სა ჭი რო. ამ სფე რო ში უნ და

მა ხა ლი სე ბე ლი ზო მე ბი გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი არ

ჩა ტარ დეს სა უ კე თე სო პრაქ ტი კუ ლი გა მოც დი ლე-

არის, სუბ სი დი ე ბით და ფი ნან სე ბუ ლი მხარ დამ-

ბის ანა ლი ზი და შე მუ შავ დეს დამ ხ მა რე ზო მე ბი

ჭე რი პროგ რა მა, რომელსაც წინასწარ ექნება (მათ შო რის, სა ინ ფორ მა ცი ო, სა გან მა ნათ ლებ ლო

განსაზღვრული დასამონტაჟებელი ერთეულების და სხვა).

ზუსტი რაოდენობა, სა მო მავ ლოდ შე იძ ლე ბა მზის

კო ლექ ტო რე ბის ბაზ რის შე საქ მ ნე ლად იქ ნას გა- • უნ და მოხ დეს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბაზ რე ბის,

მო ყე ნე ბუ ლი. ამ გ ვარ ბაზ რებ ზე შე იქ მ ნე ბა ახა ლი

მათ შო რის, ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე-

სა მუ შაო ად გი ლე ბი მათ თ ვის, ვინც ასეთ ტექ-

ბი დან მი ღე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბაზ რე-

ნო ლო გი ებს ნერ გავს და ამუ შა ვებს. მზის კო-

ბის რე გი ო ნუ ლი ინ ტეგ რა ცი ის ხელ შეწყო ბა.

ლექ ტო რე ბის დამ ზა დე ბა აზერ ბა ი ჯა ნის კერ ძო

თუ გა ვით ვა ლის წი ნებთ აზერ ბა ი ჯა ნის ამ ბი ცი ებს

კომ პა ნი ებს ბიზ ნე სის გან ვი თა რე ბის ახალ შე საძ-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის სფე რო ში და მის

ლებ ლო ბებს შე უქ მ ნის. ამ პროგ რა მის გან ხორ ცი ე-

მზარდ სა ექ ს პორ ტო პო ტენ ცი ალს სამ ხ რე თი კავ-

ლე ბას თან ერ თად, შე იძ ლე ბა და ი ნერ გოს ენერ გ ო-

კა სი ის ენერ გე ტი კულ ბა ზარ ზე, რო მე ლიც თურ-

ე ფექ ტუ რო ბის რე კო მენ დი რე ბუ ლი სტან დარ ტე ბი

ქეთ საც მო ი ცავს, რე გი ო ნუ ლი ინ ტეგ რა ცია არა

ახა ლი შე ნო ბე ბი სათ ვის, თუმ ცა, მა თი გა მო ყე ნე-

მხო ლოდ აზერ ბა ი ჯა ნის, არა მედ მთე ლი რე გი ო ნი-

ბა არ სე ბულ შე ნო ბებ შიც იქ ნე ბა შე საძ ლე ბე ლი.

სათ ვის იქ ნე ბა სა სარ გებ ლო. აზერ ბა ი ჯანს, სა ქარ-

ასე თი ტექ ნო ლო გი ე ბი სოფ ლად კერ ძო ინ დი ვი-

თ ვე ლო სა და თურ ქეთს შო რის თა ნამ შ რომ ლო ბის

დუ ა ლურ სახ ლებ ში მცხოვ რე ბი ოჯა ხე ბი სათ ვის

ამ ჟა მინ დე ლი დო ნე მი ა ნიშ ნებს, რომ ამ მი მარ თუ-

გან სა კუთ რე ბით სა ინ ტე რე სო უნ და იყოს.

ლე ბით შემ დ გო მი გან ვი თა რე ბა შე საძ ლე ბე ლი ა.

75 აზერბაიჯანი

4.

s a q a rT v e l o

76 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

4.

s a q a rT v e l o

77 სუზან ასტრეის ფოტო `ენგურის ჰიდროელექტროსადგური~,

Flickr, ლიცენზიის ნომერი: CC BY-SA 2.0.

4.1

ekonomikuri ganviTarebis mokle

mimoxilva

ეკო ნო მი კუ რი კრი ზი სის გა მო ენერ გი- მომ ხ დარ რე ცე სი ა სა და სამ რეწ ვე ლო სექ ტო-

ის მოხ მა რე ბა 90-იანების შუა წლე ბი-

რის ზრდის შე ნე ლე ბა ში თა ვი სი წვლი ლი შე-

დან სა ქარ თ ვე ლო შიც მცირ დე ბო და და

ი ტა ნა. 2013 წლი დან რუ სე თის ბაზ რის ხე-

უმ დაბ ლეს ნიშ ნულს 2001 წელს მი აღ-

ლახ ლა გახ ს ნის შე დე გად ექ ს პორ ტის ზრდა,

წი ა. შემ დ გომ ში ენერ გი ის მოხ მა რე ბა ნე ლი

ქვეყ ნის გე ოგ რა ფი უ ლი მდე ბა რე ო ბა, რო მე-

ტემ პით იზ რ დე ბო და, თუმ ცა, ეკო ნო მი კუ-

ლიც აღ მო სავ ლეთ - და სავ ლე თის სატ რან ს-

რი ზრდის ტემპს ბევ რად ჩა მორ ჩე ბო და. ერთ

პორ ტო მარ შ რუ ტე ბის და კავ ში რე ბის სა შუ ა-

სულ მო სახ ლე ზე პირ ვე ლა დი ენერ გი ის მთლი-

ლე ბას იძ ლე ვა, და ტუ რიზ მი პო ტენ ცი უ რად

ა ნი მი წო დე ბა 0.65 ტნე- დან 2000 წელს (იგივე

სა ქარ თ ვე ლოს ეკო ნო მი კუ რი ზრდის მას ტი-

მაჩ ვე ნე ბე ლი, რაც სომ ხეთ ში) 2012 წელს 0.83

მუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რე ბია (მ სოფ ლიო ბან კი,

ტნე- მ დე გა ი ზარ და, რაც საგ რ ძ ნობ ლად ჩა-

2015).

მორ ჩე ბო და ევ რო კავ ში რის 28 ქვეყ ნის სა შუ-

ა ლო მაჩ ვე ნე ბელს (3.24 ტნე /ესმ). ენერ გი ის

2002 წლის შემ დეგ ენერ გი ის მოხ მა რე ბა საგ-

სა ბო ლოო მოხ მა რე ბა 2003 წელ თან შე და რე-

რ ძ ნობ ლად გა ი ზარ და, რა საც სათ ბუ რის აირის

ბით (როცა მოხ მა რე ბის ყვე ლა ზე და ბა ლი მაჩ-

გა მო ყო ფის მუდ მი ვი ზრდა მოჰ ყ ვა. მო ნა ცე მე-

ვე ნე ბე ლი და ფიქ სირ და) და ახ ლო ე ბით 50%-ით

ბი მერ ყე ობს, რად გან ჰიდ რო ე ნერ გი ის გე ნე-

გა ი ზარ და და 2012 წელს 3036 ატ ნე-ს მი აღ-

რა ცი ა, რო მე ლიც ქვეყ ნის უმ თავ რე სი ენერ-

წი ა. ერთ სულ მო სახ ლე ზე ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

გე ტი კუ ლი რე სურ სი ა, სე ზო ნუ რი ხა სი ა თი სა ა.

მოხ მა რე ბა 1.45 მგვტ.სთ/ესმ-დან (2000 წე ლი)

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ ერთ სულ მო სახ ლე ზე

1.93 მგვტ.სთ/ეს მ - მ დე (2012 წე ლი) გა ი ზარ და.

CO -ის გა მო ყო ფა მცი რე ა, რად გან ერთ სულ

2

ქვეყ ნის მთე ლი მო სახ ლე ო ბა 12 წლის გან მავ-

მო სახ ლე ზე ენერ გი ის მოხ მა რე ბაც მცი რე ა,

ლო ბა ში (2000-2012) უმ ნიშ ვ ნე ლოდ, 1.5%-ით

CO -ის გა მო ყო ფა ორ ჯერ და მე ტად გა ი ზარ-

2

გა ი ზარ და (IEA-ის სტატისტიკა).

და და 2002 წლის 0.67 ტ CO /ესმ-დან 2012

2

წელს 1.52 ტ CO /ესმ-ს მი აღ წი ა. ეს იმის მაჩ-

2

2010-2012 წლებ ში ეკო ნო მი კუ რი ზრდის საკ-

ვე ნე ბე ლი ა, რომ ენერ გე ტი კა ში გა მო ყე ნე ბუ-

მა ოდ მა ღა ლი მაჩ ვე ნებ ლე ბი (დაახლოებით

ლი სათ ბო ბის სტრუქ ტუ რა ენერ გი ის გა ნახ-

6.5%) 2012 წლის არ ჩევ ნე ბის შემ დეგ, 2013

ლე ბა დი წყა რო ე ბი სა კენ კი არ გა დახ რი ლა,

წელს 3.2%-მდე შემ ცირ და. 2014 წელს ზრდის არა მედ გა ი ზარ და ამ სტრუქ ტუ რა ში წი ა ღი სე-

მა ტე ბა გა ნახ ლ და და, რო გორც ვა რა უ დო-

უ ლი სათ ბო ბის წი ლი. სა ქარ თ ვე ლოს მთა ვა რი

ბენ, სა შუ ა ლო ვა დი ან პერ ს პექ ტი ვა ში სა შუ-

გა მოწ ვე ვა მო მა ვალ ში სათ ბუ რის აირე ბის გა-

ა ლოდ 5.5%-ს უნ და მი აღ წი ოს (მსოფლიო

მო ყო ფის ზრდის გა რე შე ეკო ნო მი კუ რი ზრდის

ბან კი, 2015). იმ ფაქ ტ მა, რომ სა ბი უ ჯე ტო

უზ რუნ ველ ყო ფა ა. აქ ის მის კითხ ვა: რა ტექ-

თან ხე ბი ბო ლომ დე არ იხარ ჯე ბო და, ხო ლო

ნო ლო გი ე ბის შე ძე ნის სახ ს რე ბი აქვს ქვე ყა ნას

პო ლი ტი კუ რი გა ურ კ ვევ ლო ბის გა მო კერ ძო

და რა სარ გე ბე ლი შე იძ ლე ბა მი ი ღოს მან სხვა

ინვესტიციებმა იკლო, მშე ნებ ლო ბის სფე რო ში

ქვეყ ნე ბი დან ტექ ნო ლო გი ე ბის შე მო ტა ნით?

78 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

მშპ (მუპ-ის მიხედვით) (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

100

ენერგომოხმარება (ინდექსი, საანგარიშო წელი = 1990)

80

გრა ფი კი 18.

ეკო ნო მი კუ რი ზრდა

60

და ენერ გი ის მოხ-

მა რე ბა სა ქარ თ ვე-

ლო ში (1990=100)

40

წყა რო: მსოფ ლიო

ბან კი, 2014 (მუპ

აშშ დოლარში,

20

2011 წ.).

1992

1999

2006

2013

40,000

გაფრქვეული სათბურის გაზების საერთო მოცულობა

35,000

CO2

30,000

გრა ფი კი 19. 25,000

სათ ბუ რის აირე-

ბი სა და CO -ის

2

20,000

გა მო ყო ფა სა ქარ თ-

ვე ლო ში (CO -ის ეკ.

2

15,000

გტ-ებ ში)

წყა რო: კლიმატის 10,000

ცვლილების შესახებ

საქართველოს 5,000

მეორე ეროვნული

შეტყობინება, 2009.

0

90

95

03

04

05

06

19

19

2000

2001

2002

20

20

20

20

2007

2010

79 საქართველო

4.2

saqarTvelos energetikuli

bazris ganviTareba da samomavlo

tendenciebi

4.2.1 ენერ გი ის მი წო დე ბა და მოთხოვ ნა

ენერ გე ტი კის სფე რო ში ევ რო კავ ში რის კა ნონ მ-

დებ ლო ბის ცხოვ რე ბა ში გა ტა რე ბის მე ქა ნიზ მი ა.

2014 წელს, პირ ვე ლად მრა ვა ლი წლის შემ დეგ,

სა ქარ თ ვე ლოს არა აქვს წი ა ღი სე უ ლი საწ ვა ვის

სა ქარ თ ვე ლომ ენერ გე ტი კუ ლი ბა ლან სი და ამ ტ-

დი დი მა რა გი, რო მე ლიც ქვეყ ნის მთლი ა ნი პირ-

კი ცა, თუმ ცა ქვე ყა ნას ჯერ არც ენერ გე ტი კის

ვე ლა დი ენერ გი ის მი წო დე ბა ში თა ვის წვლილს

სექ ტო რის გან ვი თა რე ბის სტრა ტე გია აქვს და

შე ი ტან და, მაგ რამ აქვს გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის

არც ენერ გე ტი კის მდგრა დი გან ვი თა რე ბის პო-

გან ვი თა რე ბის საკ მა რი სად დი დი პო ტენ ცი ა ლი

ლი ტი კა. ამის მი ზე ზი შე იძ ლე ბა იყოს მდგრად

(იხ. ქვე მოთ ცხრი ლი 11).

გან ვი თა რე ბა ში ბაზ რის რო ლის გა და ჭარ ბე-

ბუ ლი შე ფა სე ბა და მე ტის მე ტად ლი ბე რა ლუ-

პირ ვე ლა დი ენერ გი ის მი წო დე ბა ში ჰიდ რო ე ნერ-

რი მიდ გო მა, რო მე ლიც სა ბაზ რო ეკო ნო მი კა ში

გი ის წი ლი და ახ ლო ე ბით 17 პრო ცენ ტი ა, მაგ რამ

პო ლი ტი კის როლს უგუ ლე ბელ ყოფს. ეს უც ნა-

სა ქარ თ ვე ლო მა ინ ც მ ნიშ ვ ნე ლოვ ნა დაა და მო კი-

უ რი ა, ვი ნა ი დან სა ქარ თ ვე ლომ ხე ლი მო ა წე რა

დე ბუ ლი წი ა ღი სე ულ საწ ვავ ზე, რო მე ლიც სხვა

ევ რო კავ შირ თან ასოცირების ხელ შეკ რუ ლე ბას,

ქვეყ ნე ბი დან შე მო აქვს (თუ არ ჩავ თ ვ ლით გარ კ-

რო მე ლიც ევ რო კავ ში რის მდგრა დი ენერ გე ტი-

ვე უ ლი ოდე ნო ბის ქვა ნახ შირ სა და ტორფს). 2012

კის გან ვი თა რე ბის პო ლი ტი კის გა ტა რე ბას ით-

წელს ქვა ნახ ში რის მო პო ვე ბა 107 ატ ნე იყო.

ვა ლის წი ნებს. ამას გარ და, მთავ რო ბა მო ლა პა-

რა კე ბებს აწარ მო ებს ევ რო პის ენერ გე ტი კულ

რად გან ვაჭ რო ბა შეზღუ დუ ლი არ არის, ნავ-

სა ზო გა დო ე ბა ში გა ერ თი ა ნე ბის თა ო ბა ზე, რაც

თობ პ რო დუქ ტე ბის მი წო დე ბა სა ქარ თ ვე ლო ში

ნავთობპროდუქტები — 27,6%

ბუნებრივი აირი — 44,1%

გრა ფი კი 20.

პირ ვე ლა დი ენერ-

ჰიდროენერგია — 16,6%

გი ის მი წო დე ბა სა-

ქარ თ ვე ლო ში წყა-

ენერგიის განახლებადი

რო ე ბის მი ხედ ვით,

წყაროები — 8,5%

2012 წ.

წყა რო: IEA, 2014,

ნახშირი და ტორფი — 2,9%

* ჰე სე ბის გარ და.

ნედლი ნავთობი — 0,3%

80 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

საკ მა ოდ დი ვერ სი ფი ცი რე ბუ ლი ა, ბუ ნებ რი-

მე ზო ბე ლი ქვეყ ნე ბის გა ზის ტრან ზი ტი სა ქარ-

ვი გა ზი აზერ ბა ი ჯა ნი დან (სამხრეთი კას პი ის

თ ვე ლო სათ ვის ძა ლი ან მომ გე ბი ა ნი ა, რად გან

ნავ თობ სა დე ნის ხელ შეკ რუ ლე ბის თა ნახ მად

ქვე ყა ნა ტრან ზი ტის სა ფა სურს ნა ტუ რით, ალ-

კუთ ვ ნი ლი ოდე ნო ბა და პირ და პი რი შეს ყიდ ვე-

ტერ ნა ტი უ ლი იაფი გა ზის სა ხით იღებს. ნა-

ბი) და რუ სე თი დან (რუსეთის გა ზის სომ ხეთ ში

ტუ რით გა დახ დი ლი სა ფა სუ რი რუ სე თი დან

ტრან ზი ტი სათ ვის კუთ ვ ნი ლი ოდე ნო ბა) შე დის.

მი ღე ბუ ლი გა ზის 10 პრო ცენ ტია და წე ლი წად-

ამ დრო ი სათ ვის ქვე ყა ნას ენერ გი ის ორი სა-

ში სა შუ ა ლოდ 200 მი ლი ონ მ3-ს აღ წევს. ამას

კუ თა რი წყა რო აქვს, ჰიდ რო ე ნერ გია და შე შა,

გარ და, სა ქარ თ ვე ლო იღებს სამ ხ რე თი კას პი-

რომ ლე ბიც 2012 წელს პემ მ -ის და ახ ლო ე ბით

ის ნავ თობ სა დე ნით გა ტა რე ბუ ლი ბუ ნებ რი ვი

25%-ს შე ად გენ და (IEA, 2012). ად გი ლობ რი-

გა ზის 5%-ს, რო მელ საც ემა ტე ბა 500 მი ლი ო ნი

ვი სპე ცი ა ლის ტე ბის შეფასებით, შე შის წი ლი

მ3 ბუ ნებ რი ვი აირი და ბალ ფა სად37. ნა ტუ რით

სა ქარ თ ვე ლოს სა კუ თა რი ენერ გი ის წყა რო ებ-

გა და სა ხა დის სა ბაზ რო ფა სად მო ნე ტი ზა ცია

ში 12%-ს აღ წევს, ხო ლო ად გი ლობ რი ვ პემ მ -

არ ხდე ბა. SOCAR გაზ თან გა რი გე ბის შე სა-

ში – 37%-ს35. შე შა საკ ვე ბის მო სამ ზა დებ ლად

ბა მი სად ის გა მო ი ყე ნე ბა, რო გორც სუბ სი დი ა.

და გა სათ ბო ბად გა მო ი ყე ნე ბა, თუმ ცა, გა მო-

ყე ნე ბუ ლი შე შის ოდე ნო ბა უც ნო ბი ა. მი სი ინ-

სა ქარ თ ვე ლოს გა რე მო სა და ბუ ნებ რი ვი რე-

ტენ სი უ რი გა მო ყე ნე ბის მი ზე ზი გაზ გა მა ნა წი-

სურ სე ბის დაც ვის სა მი ნის ტ როს მეთ ვალ ყუ-

ლე ბე ლი ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის არარ სე ბო ბა36

რე ო ბით ამ ჟა მად ხორ ცი ელ დე ბა აშ შ -ის სა-

და მო სახ ლე ო ბის და ბალ შე მო სავ ლი ა ნი ჯგუ-

ერ თა შო რი სო გან ვი თა რე ბის სა ა გენ ტოს მი ერ

ფე ბი სათ ვის გა ზის ძა ლი ან მა ღა ლი ფა სე ბი ა.

და ფი ნან სე ბუ ლი პრო ექ ტი, სა ხელ წო დე ბით

ქვე ყა ნა ში გა ზის მი წო დე ბა რე გი ო ნე ბის გა ზი- `შე საძ ლებ ლო ბე ბის გაძ ლი ე რე ბა და ბა ლე-

ფი კა ცი ი სა და ტრან ს პორ ტის სექ ტორ ში ბენ-

მი სი უ რი გან ვი თა რე ბის სტრა ტე გი ის თ ვის~

ზი ნი დან გაზ ზე გა დას ვ ლის გა მო იზ რ დე ბა.

(EC-LEDS). ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო მყა რი

8,000

არაენერგეტკული მიზნებისთვის მოხმარება

სოფლის/სატყეო მეურნეობა საყოფაცხოვრებო

გრა ფი კი 21. 7,000

ენერ გი ის სა ბო ლოო

ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროები

ტრანსპორტი

მრეწველობა სხვა

მოხ მა რე ბის გან ვი- 6,000

თა რე ბა სა ქარ თ ვე-

5532

ლო ში (ატნე)

5,000

წყა რო ე ბი: TACIS-ის

4406

მიერ მომზადებული 4,000

3726

3737

ენერგო ბალანსი,

2001 წ.; IEA 2010-

3043

3036

3,000

2884

2011; საქსტატის

2499

2602

მიერ მომზადებული 2,000

2013 წ.-ის ენერგო

ბალანსი; WEG- ის 1,000

მონაცემები 2006,

2012, 2015, 2020,

0

2030 წლებისთვის

2001

2006

2010

2011

2012

2013

2015

2020

2030

(2014).

35 საქტატი 2013, ენერგო ბალანსი.

36 სოფლების გაზიფიკაცია ინტენსიურად მიმდინარეობს.

37 < http://www.bp.com/content/dam/bp-country/en_az/pdf/legalagreements/SHA_eng_HGA_Host_Government_

Agreement_Georgia__English_.pdf>.

81 საქართველო

ეროვ ნუ ლი ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ის შე-

4.2.2 ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია და

მუ შა ვე ბა ზე მუ შა ობს. MARKAL-საქართველოს

მოთხოვ ნა

მო დე ლის სა ფუძ ველ ზე პრო ექ ტის ფარ გ ლებ-

ში შე მუ შავ და რამ დე ნი მე სცე ნა რი, რომ ლე-

სა ქარ თ ვე ლოს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის სის ტე მა

ბიც ჯერ არ გა მოქ ვეყ ნე ბუ ლა. ამ დე ნად, წი-

ძი რი თა დად ჰიდ რო ე ნერ გი ას ეყ რ დ ნო ბა (2014

ნამ დე ბა რე კვლე ვა ეფუძ ნე ბა ორ გა ნი ზა ცი ის

წელს ეს სფე რო ელექ ტ რო ე ნერ გი ის 80%-ს

`მსოფ ლიო გა მოც დი ლე ბა სა ქარ თ ვე ლო სათ-

აწარ მო ებ და). ელექ ტ რო ე ნერ გი ის დარ ჩე ნი ლი

ვის~ (WEG) მო ნა ცე მებს (იხ. გრა ფი კი 21). ეს

ნა წი ლი ბუ ნებ რივ გაზ ზე მო მუ შა ვე თბო ე ლექ-

მო ნა ცე მე ბი ოფი ცი ა ლუ რი არ არის, მაგ რამ

ტ რო სად გუ რებ ში იწარ მო ე ბა ან საზღ ვარ გა-

ამ ჟა მად ერ თა დერ თი ა, რო მე ლიც გო ნივ რუ ლი

რე თი დან შე მო დის. 2013 წელს ჰიდ რო ე ნერ-

დას კ ვ ნე ბის გა მო ტა ნის სა შუ ა ლე ბას იძ ლე ვა.

გი ის მთლი ა ნი დად გ მუ ლი სიმ ძ ლავ რე 2657

მგვტ იყო, სა ი და ნაც 54%-ს კაშ ხ ლე ბი ა ნი

სცე ნა რის თა ნახ მად, ენერ გი ის სა ბო ლოო მოხ-

ელექ ტ რო სად გუ რე ბი აწარ მო ებ და, 25%-ს –

მა რე ბა 2030 წლამ დე მუდ მი ვად გა იზ რ დე ბა,

მდი ნა რე ებ ზე აშე ნე ბუ ლი ჰე სე ბი, ხო ლო 3%-ს

ამას თან, ზრდა შემ დ გო მი ხუ თი (2015-2020

– დე რე გუ ლი რე ბუ ლი მცი რე ჰე სე ბი. ქვეყ ნის

წწ.) და ათი (2020-2030 წწ.) წლის გან მავ ლო-

ენერ გო გე ნე რა ცი ის (4.3 ტრვტ.სთ) თით ქ მის

ბა ში ბევ რად უფ რო დი დი იქ ნე ბა, ვიდ რე წი ნა

ნა ხე ვა რი ორ სა ხელ მ წი ფო ელექ ტ რო სად გურ-

წლებ ში38. მოხ მა რე ბა გა იზ რ დე ბა რო გორც

ზე – ენგურჰესსა და ვარ დ ნილ ჰეს ზე მო დის.

სა ყო ფაცხოვ რე ბო, ისე კო მერ ცი ულ, მომ სა-

ხუ რე ბი სა და სატ რან ს პორ ტო სექ ტო რებ შიც.

ამ ჟა მად ჰიდ რო გე ნე რა ცი ის ზრდი სა და გა-

ზრდის სა ვა რა უ დო მა ღა ლი ტემ პე ბის უფ რო

ზაფხულ - ზაფხუ ლის სე ზონ ში მოთხოვ ნის

გრძელ ვა დი ან პე რი ოდ ში შე სა ნარ ჩუ ნებ ლად

შემ ცი რე ბის შე დე გად იწარ მო ე ბა ჭარ ბი ელექ-

აუცი ლე ბე ლია სა ქარ თ ვე ლოს ეკო ნო მი კის

ტ რო ე ნერ გი ა, რო მე ლიც რუ სეთ სა და თურ-

კონ კუ რენ ტუ ნა რი ა ნო ბის ამაღ ლე ბა, შრო მი თი

ქეთ ში გა დის. მი უ ხე და ვად ამი სა, სა ქარ თ ვე-

ძა ლის პრო ფე სი უ ლი გა ნათ ლე ბის გა უმ ჯო ბე-

ლოს ჰიდ რო გე ნე რა ცია ზამ თ რის პე რი ოდ ში

სე ბა და რე სურ სე ბის მი მარ თ ვა და ბალ შე მო-

მოთხოვ ნის და საკ მა ყო ფი ლებ ლად საკ მა რი სი

სავ ლი ა ნი სექ ტო რე ბი დან მა ღალ შე მო სავ ლი-

მა ინც არ არის. ამი ტომ სა მი თბო ე ლექ ტ რო-

ან სექ ტო რებ ზე, რომ ლე ბიც, რო გორც წე სი,

სად გუ რი, რომ ლე ბიც შე მო ტა ნილ გაზ ზე მუ-

არც ისე ენერ გო ტე ვა დი ა. და ბა ლი ენერ გო-

შა ობს, ელექ ტ რო ე ნერ გი ას მხო ლოდ წე ლი წა-

ტე ვა დო ბის მქო ნე სექ ტო რე ბის, მა გა ლი თად,

დის ცივ თვე ებ ში აწარ მო ებს. ამის შე დე გია

მომ სა ხუ რე ბის წი ლის ზრდა ზო გა დად მშპ-ის

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ნე ტო იმ პორ ტი, რომ ლის

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბას გაზ რ დის. ამას გარ და,

ოდე ნო ბა კლი მა ტუ რი პი რო ბე ბის შე სა ბა მი-

ახალ ტექ ნო ლო გი ებ ში ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე-

სად იც ვ ლე ბა. ექ ს პერ ტე ბის აზ რით, გე ნე რა-

ბით იმ ქვე სექ ტო რე ბის ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ცი ას უნ და და ე მა ტოს ქა რის ენერ გი ა, რო მე-

ბაც გა იზ რ დე ბა, რომ ლე ბიც ეკო ნო მი კუ რი

ლიც ელექ ტ რო ე ნერ გი ის მოხ მა რე ბის მსგავ სი

ზრდი სათ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ა. WEG 2014-ის

სე ზო ნუ რი ცვა ლე ბა დო ბით ხა სი ათ დე ბა, ანუ

პროგ ნოზ ში ენერ გი ის მოთხოვ ნა ზე ენერ გო-

პი კუ რი წარ მო ე ბა ზამ თარ შია (ქელბაქიანი, გ.

ე ფექ ტუ რო ბის ეს პო ტენ ცი ა ლი სა თა ნა დოდ

და პიგნატი, ნ., 2013).

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი არ არის.

38 ამ სცენარის მიხედვით, 2030 წლამდე მოსახლეობა წელიწადში 0.5%-ით გაიზრდება, ხოლო მშპ-ის საშუალო

წლიური ზრდა 5% იქნება. სოფლის მეურნეობაში, მრეწველობაში, ვაჭრობასა და სატრანსპორტო სექტორში ზრდის

სავარაუდო ტემპი, შესაბამისად, 3.3%; 3.9%; 5% და 3.8% იქნება.

82 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სცე ნა რი გვიჩ ვე ნებს (იხ. გრა ფი კი 22), რომ

ქვე ყა ნა ში მო პო ვე ბუ ლი ქვა ნახ ში რის გა მო ყე-

მოძ ვე ლე ბუ ლი ელექ ტ რო სად გუ რე ბი სა და ინ-

ნე ბა. ახა ლი სცე ნა რე ბი, რომ ლე ბიც ენერ გე-

ფ რას ტ რუქ ტუ რის შეც ვ ლი სა და და მა ტე ბი თი

ტი კის ახა ლი სტრა ტე გი ის ფარ გ ლებ ში მუ შავ-

სიმ ძ ლავ რე ე ბის შე საქ მ ნე ლად სა ჭი რო ინ ვეს-

დე ბა, სამ წუ ხა როდ, ჯერ ხელ მი საწ ვ დო მი არ

ტი ცი ებს 2030 წლამ დე ჯამ ში 4277 მი ლი ო ნი

არის.

ევ რო დას ჭირ დე ბა, რაც სა შუ ა ლოდ ყო ველ წ-

ლი უ რად უზარ მა ზა რი მო ცუ ლო ბის, 235 მი-

უცხო ე ლი ექ ს პერ ტე ბის მი ერ ჩა ტა რე ბულ მა

ლი ო ნი ევ როს ინ ვეს ტი ცი ებს გუ ლის ხ მობს.

ანა ლიზ მა უჩ ვე ნა, რომ ენერ გი ის გა ნახ ლე-

მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ბად წყა რო ებს შე მო ტა ნი ლი გა ზის წლი უ რი

გე ნე რა ცია ძი რი თა დად ჰიდ რო ე ნერ გე ტი კის

ოდე ნო ბის ჩა ნაც ვ ლე ბა და ქვეყ ნის ელექ ტ-

ხარ ჯ ზე გა იზ რ დე ბა, რა საც ბუ ნებ რი ვი აირის

რო ე ნერ გი ა ზე მოთხოვ ნის დაკ მა ყო ფი ლე ბა ში

და ნა ხარ ჯე ბის ზო მი ე რი ზრდა და ე მა ტე ბა. მაგ-

წვლი ლის შე ტა ნა შე უძ ლი ა. ამ მიზ ნით ზაფხუ-

რამ ორ გა ნი ზა ცი ის (WEG) მი ერ 2030 წლი სათ-

ლის ბა ზა რი უნ და გან ვი თარ დეს, რად გან ამ

ვის შედ გე ნი ლი გეგ მა სა ქარ თ ვე ლო ში მო პო-

დროს ჭარ ბი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია

ვე ბუ ლი ქვა ნახ ში რი სა გან ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ხდე ბა (WEG, 2008, 1.6 -1.12).

წარ მო ე ბა საც ით ვა ლის წი ნებს. ეს გეგ მე ბი,

რომ ლე ბიც ოფი ცი ა ლუ რად დამ ტ კი ცე ბუ ლი

ვი ნა ი დან ამ ჟა მად სა ქარ თ ვე ლოს ჰიდ რო ე-

არ არის, ჰიდ რო ე ნერ გი ის გარ და, ენერ გი ის

ნერ გე ტი კუ ლი პო ტენ ცი ა ლის მხო ლოდ 12

სხვა გა ნახ ლე ბად წყა რო ებს არ ით ვა ლის წი-

პრო ცენ ტია გა მო ყე ნე ბუ ლი (მსოფლიო ბან-

ნებს, თუმ ცა, მა თი პო ტენ ცი ა ლი დი დი ა. ამის

კი, 2015), ქვეყ ნის მთავ რო ბა ცდი ლობს, არ-

ნაც ვ ლად გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლია 2030 წლამ დე

სე ბუ ლი პო ტენ ცი ა ლი კერ ძო ინ ვეს ტი ცი ე ბის

25,000

ჰიდროენერგია

ბუნებრივი აირი

ნახშირი ენერგიის განახლებადი წყაროები

გრაფიკი22.

20,058

ელექტროენერგიის 20,000

გენერაცია და შესაძლო

სამომავლო სცენარი

16,410

საქართველოსთვის

(გვტ.სთ) 15,000

წყა რო ე ბი: TACIS-ის

მიერ მომზადებული

ენერგო ბალანსი (2001

10,058

10,105

10,059

10,405

წ.); IEA-ის 2005 წ.-ის 10,000

9,698

მონაცემები; WEG-

ის შეფასებები 2010-

7,480

6,868

2012 წლებისთვის;

WEG-ის მიერ 5,000

MARKAL-ის მოდელით

მომზადებული

სცენარები 2015-2030

წლებისთვის.

0

2000

2005

2010

2011

2012

2013

2015

2020

2030

83 საქართველო

მო ზიდ ვის გზით გა ნა ვი თა როს, თუმ ცა, ეს მი სა ღებ დო ნემ დე გან ვი თა რე ბი სა კენ გა დად გ-

ცხრილი 11. ენერგიის განახლებადი წყაროების პოტენციალი საქართველოში

გეგ მე ბი სა ზო გა დო ე ბა ში დიდ წი ნა აღ მ დე- მუ ლი პირ ვე ლი ნა ბი ჯი იქ ნე ბო და. და მა ტე ბი თი

გო ბას აწყ დე ბა. მას შემ დეგ, რაც და რი ა ლის მოთხოვ ნე ბია მდი ნა რის კა ლა პო ტის მდგრა დი

ხე ო ბა ში მეწყ რე ბი ჩა მოწ ვა და სხვა დას ხ ვა გა მო ყე ნე ბის წე სე ბის შე მო ღე ბა, ჰიდ რო ე ნერ-

---

5 ტერავატ.სთ

0 ტერავატ.სთ

სტან დარ ტის დარ ღ ვე ვა გა მოვ ლინ და (მწვანე გე ტი კუ ლი პრო ექ ტე ბით გა მოწ ვე უ ლი ეკო ლო-

ალ ტერ ნა ტი ვა, 2014ა), ახა ლი ჰე სე ბის დაპ რო-

40 ტერავატ.სთ ---

2490.7 მგვტ

გი უ რი და სო ცი ა ლუ რი რის კე ბის ფი ნან სუ რი

ექ ტე ბი სა და მშე ნებ ლო ბის თა ო ბა ზე დის კუ სია

---

5 ტერავატ.სთ

166.4

გა რან ტი ე ბის სა თა ნა დოდ და რე გუ ლი რე ბა და

და იწყო. გარემოზე ზემოქმედების შეფასების გან ხორ ცი ე ლე ბა.

1.

1550 კვტ.სთ/მ2 60-120 0 მგვტ

(გზშ) დაბალი ხარისხი და სტრა ტე გი უ ლი

2.

1550 კვტ.სთ/მ2 ---

---

გარემოსდაცვითი შე ფა სე ბის არარ სე ბო ბა 4.2.3 გათ ბო ბა და კონ დი ცი რე ბა

300 მგვტ

100 მგვტ

---

იმ ძი რი თად მი ზე ზებს შო რი სა ა, რომ ლებ მაც

12

4 ტერავატ.სთ

---

ეკო ლო გი უ რად მგრძნო ბი ა რე ად გი ლებ ში ჰე- ფარ თე ბის გათ ბო ბა და ცხე ლი წყლის მი წო დე-

2.4 --- 0

სე ბის მშე ნებ ლო ბის მი მართ წი ნა აღ მ დე გო ბა ბა სა ქარ თ ვე ლო ში ინ დი ვი დუ ა ლუ რად, ბუ ნებ-

გა მო იწ ვი ა. ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბი სა და ეკო- რი ვი აირის, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის, შე ში სა და,

ნო მი კუ რი ზრდის მი საღ წე ვად სა ქარ თ ვე ლოს ნა წი ლობ რივ, გე ო თერ მუ ლი წყლე ბის გა მო ყე-

ჰიდ რო რე სურ სე ბის გა მო ყე ნე ბა შე საძ ლე ბე- ნე ბით ხდე ბა. კონ დი ცი რე ბი სათ ვის ჩვე უ ლებ-

ლი რომ გახ დეს, გა დამ წყ ვე ტი მნიშ ვ ნე ლო ბა რივ ელექ ტ რო ე ნერ გი ა ზე მო მუ შა ვე კონ დი-

მდგრა დო ბის კრი ტე რი უ მე ბის შე მუ შა ვე ბა სა ცი ო ნე რე ბი გა მო ი ყე ნე ბა. გათ ბო ბის შე სა ხებ

და გან ხორ ცი ე ლე ბას უნ და მი ე ნი ჭოს (მწვანე დაწ ვ რი ლე ბი თი ინ ფორ მა ცია ხელ მი საწ ვ დო-

ალ ტერ ნა ტი ვა, 2014ბ). გზშ-ის პრო ცე დუ რე ბის მი არ არის, თუმ ცა, მო დე ლი რე ბი სას აღ მოჩ-

თა ო ბა ზე ევ რო კავ ში რის მოთხოვ ნე ბის სრუ ლი ნ და, რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ასა მაღ ლებ-

დაკ მა ყო ფი ლე ბა, რის თ ვი საც გამ ჭ ვირ ვა ლ ო- ლად სა ქარ თ ვე ლოს დი დი პო ტენ ცი ა ლი აქვს

ბა და სა ზო გა დო ე ბის ჩარ თუ ლო ბაა აუცი- და ის სწო რედ ამ სექ ტორ შია (WEG და IRG,

ლე ბე ლი, ჰიდ რო ე ნერ გე ტი კის პო ტენ ცი ა ლის 2012, 16).

საქართველო

ბუნებრივი პოტენციალი

ტექნიკურ-ეკონომიკური

არსებული სიმძლავრეები

პოტენციალი

ქარის ენერგია

მონაცემები არ არის

5 ტერავატ.სთ

0 ტერავატ.სთ

დიდი ჰესები

40 ტერავატ.სთ

მონაცემები არ არის

2490,7 მგვტ

(20 მგვტ-ზე მეტი)

მცირე ჰესები

მონაცემები არ არის

5 ტერავატ.სთ

166,4 მგვტ

(20 მგვტ-ზე ნაკლები)

ფოტოვოლტაიკა

1550 კვტ.სთ/მ2

60- 120 გვტ.სთ

0 მგვტ

მზის თერმული ენერგია

1550 კვტ.სთ/მ2

მონაცემები არ არის

მონაცემები არ არის

ცხრი ლი 11.

ენერ გი ის გა ნახ-

გეოთერმული ენერგია

300 მგვტ

100 მგვტ

მონაცემები არ არის

ლე ბა დი წყა რო ე-

ბის პო ტენ ცი ა ლი

ბიომასა

12 ტერავატ.სთ

4 ტერავატ.სთ

მონაცემები არ არის

სა ქარ თ ვე ლო ში

წყა რო ე ბი: WEG, 2008

ბიოგაზები

2,4 მლნ მ3

მონაცემები არ არის

0

და WINROCK 2007.

84 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

4.3

energobazrebis

in s ti tu ci u ri Car Co e bi

4.3.1 ბაზ რის სტრუქ ტუ რა და ბა ზარ ზე დაშ ვე ბის გრა ფიკ ზე ნაჩ ვე ნე ბი ა, რომ ენერ გო ბა ზარ ზე სა-

რე გუ ლა ცი ე ბი

კუთ რე ბა და ყო ფი ლია რამ დე ნი მე ნა წი ლობ რივ

ვერ ტი კა ლუ რად ინ ტეგ რი რე ბულ სეგ მენ ტად,

ელექ ტ რო ე ნერ გე ტი კის სექ ტო რი დე რე გუ ლი-

რო მელ თა მფლო ბე ლე ბი არი ან ენერ გო- პ რო

რე ბუ ლი ა, ხო ლო ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა-

(ნარინჯისფერი), რა ო -ი ე სი (ცისფერი), სა ხელ-

ცი ა, გა და ცე მა და დის ტ რი ბუ ცია ოფი ცი ა ლუ-

მ წი ფო (ვარდისფერი), აფხა ზე თი (იისფერი) და

რად და ყო ფი ლი ა. სა ქარ თ ვე ლოს გე ნე რა ცი ი სა

დი დი მწარ მო ე ბე ლი/ მომ ხ მა რე ბე ლი კომ პა ნი ე ბი

და დის ტ რი ბუ ცი ის სექ ტო რე ბი ძი რი თა დად

(მწვანე). გე ნე რა ცი ა სა და მი წო დე ბას / დის ტ რი-

კერ ძო სა კუთ რე ბა ში ა, ხო ლო დე რე გუ ლა ცია

ბუ ცი ას ან გე ნე რა ცი ა სა და გა და ცე მას, გე ნე რა-

და და ყო ფა ღია ლი ბე რა ლი ზე ბულ ბა ზარს გუ-

ცი ა სა და მოხ მა რე ბას ერ თი მე სა კუთ რე ჰყავს

ლის ხ მობს. მაგ რამ არის ერ თი მნიშ ვ ნე ლო ვა-

ან ეს მე სა კუთ რე ე ბი ერ თი კომ პა ნი ის ფარ გ ლებ-

ნი ფაქ ტი, რო მე ლიც აქ უნ და ვახ სე ნოთ. 25-ე

ში მოქ მე დე ბენ. ვი ნა ი დან ელექ ტ რო ე ნერ გი ით

ენერგო-

ინტერ რაო

ენგური /

სხვა კომპანიები

წარმოება

პრო

ვარდნილი

(გენერაცია)

საქართველოს

ენერგო-

საქრუსენერგო

სახელმწიფო

გადაცემა

პრო

ენერგოსისტემა /

ენერგოტრანსი

ენერგო-

საბითუმო

თელასი

აფხაზეთი

სხვა კომპანიები

კახეთის

პრო

მომხმარებელი

(მოხმარება)

ენერგოდის-

ტრიბუცია

გრა ფი კი 23.

მარეგულირებელი ორგანო

ბაზრის ოპერატორი

ენერგეტიკის სამინისტრო

სა ქარ თ ვე ლოს ელექ ტ-

(სემეკ-ი)

(ესკო)

რო ე ნერ გი ის ბაზარი

85 საქართველო

ვაჭ რო ბის უმ თავ რე სი ფორ მა ენერ გი ის შეს-

დე რე გუ ლი ე რე ბუ ლია ბუ ნებ რი ვი გა ზის ბა-

ყიდ ვის შე სა ხებ ორ მ ხ რი ვი ხელ შეკ რუ ლე ბე ბი ა,

ზა რიც, მაგ რამ ნა ტუ რით გა და სა ხა დის სა ხით

გა მო დის, რომ მყიდ ვე ლე ბი ენერ გი ას ძი რი თა-

დი დი ოდე ნო ბით მი ღე ბულ გაზ ზე და მო კი დე-

დად გე ნე რა ცი ის თა ვი ან თი ვე წყა რო ე ბი დან

ბუ ლე ბის გა მო სექ ტორ ში საგ რ ძ ნო ბია მთავ-

ყი დუ ლო ბენ. ამას გარ და, ენ გურ ჰე სის ელექ-

რო ბის ჩა რე ვა. 2006 წლის მარ ტ ში შე იქ მ ნა სა-

ტ რო ე ნერ გი ი სა და თბო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბის

ქარ თ ვე ლოს ნავ თო ბი სა და გა ზის კორ პო რა ცია

ძვი რადღი რე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გა ნა წი-

(GOGC)39, რომ ლის მე სა კუთ რე სა ხელ მ წი ფო

ლე ბის პრინ ცი პე ბი უფ რო გამ ჭ ვირ ვა ლე უნ და

სა პარ ტ ნი ო რო ფონ დი ა. ამ კომ პა ნი ას ენერ გე-

იყოს. იგი ვე ით ქ მის სა რე ზერ ვო სიმ ძ ლავ რე ე-

ტი კის სა მი ნის ტ რო მარ თავს. GOGC უზ რუნ-

ბის სის ტე მა ზე.

ველ ყოფს ბუ ნებ რი ვი გა ზის სა ბი თუ მო ბაზ რის

გრძელ ვა დი ან მდგრად გან ვი თა რე ბას, რა თა

პრაქ ტი კა ში სხვა უფ რო მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი შე უ სა-

მიღ წე ულ იქ ნას სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გო უ საფ რ-

ბა მო ბე ბიც აღი ნიშ ნე ბა. სა ქარ თ ვე ლოს კა ნო ნი

თხო ე ბა. მი სი ყუ რადღე ბა ძი რი თა დად ბუ ნებ-

`ელექტროენერგიისა და ბუ ნებ რი ვი გა ზის შე-

რი ვი აირის იმ პორ ტ ზეა კონ ცენ ტ რი რე ბუ ლი.

სა ხებ~ მთა ვა რი მმარ თ ვე ლი და მა რე გუ ლი რე-

GOGC ბუ ნებ რი ვი გა ზით სა ქარ თ ვე ლოს ბაზ-

ბე ლი ორ გა ნო ე ბის ფუნ ქ ცი ებ სა და სა ქარ თ ვე-

რის ნა ხე ვარ ზე მეტს ამა რა გებს.

ლოს ენერ გო ბა ზარ ზე არ სე ბულ სხვა პი რო ბებს

ად გენს. კა ნო ნის თა ნახ მად, ენერ გე ტი კის სა მი-

GOGC-ის შვი ლო ბი ლი კომ პა ნი ა, სა ქარ თ ვე ლოს

ნის ტ როს მა რე გუ ლი რე ბე ლი უფ ლე ბე ბი არა

გა ზის ტრან ს პორ ტი რე ბის კომ პა ნია, ბუ ნებ რი-

აქვს. იმავ დ რო უ ლად, სა მი ნის ტ რო ბა ზარ ზე მოქ-

ვი გა ზის სა დე ნებ სა და გა მა ნა წი ლე ბელ სად-

მედ წე სებს ად გენს, რი თაც ბაზ რის რე გუ ლი რე-

გუ რებს მარ თავს. არის შვი დი ძი რი თა დი გაზ-

ბა ში ერე ვა, რაც 2006 წლამ დე ფაქ ტობ რი ვად

გა მა ნა წი ლე ბე ლი კომ პა ნი ა, რომ ლე ბიც გაზს

მა რე გუ ლი რე ბე ლი ორ გა ნოს ფუნ ქ ცია იყო. კა-

სა ბო ლოო მომ ხ მა რე ბელს აწ ვ დის. სა მი მათ გა ნი

ნო ნის იმა ვე მუხ ლის თა ნახ მად, სა მი ნის ტ როს

აზერ ბა ი ჯა ნის ნავ თო ბი სა და გა ზის ეროვ ნუ ლი

აღარ უნ და ჰქონ დეს სა კუთ რე ბი სა და სა ო პე- კომ პა ნი ის, SOCAR-ის შვი ლო ბი ლი კომ პა ნი ა ა.

რა ციო უფ ლე ბე ბი. მი უ ხე და ვად ამი სა, იგი მარ-

თავს სა ხელ მ წი ფოს წი ლებს ენერ გე ტი კის სექ-

4.3.2 ტა რი ფე ბის რე გუ ლი რე ბა

ტო რის ობი ექ ტებ ში (ენგურჰესი, სა ქარ თ ვე ლოს

სა ხელ მ წი ფო ელექ ტ რო სის ტე მა, თე ლა სის წი-

4.3.2.1 ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი

ლე ბის 25% და სხვა). ეს შე იძ ლე ბა მე სა კუთ რის

საქ მე ებ სა და სა ო პე რა ციო საქ მი ა ნო ბა ში პირ- კა ნონ ში `ელექტროენერგიისა და ბუ ნებ რი ვი

და პირ და /ან ნა წი ლობ რივ ჩა რე ვად იქ ნას გან-

გა ზის შე სა ხებ~ ნათ ქ ვა მი ა, რომ ელექ ტ რო ე-

ხი ლუ ლი. ამას გარ და, ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ-

ნერ გი ის ყვე ლა ტა რიფს სა ქარ თ ვე ლოს ენერ-

რო ახა ლი ჰე სე ბის მშე ნებ ლო ბის პი რო ბებ სა და

გე ტი კი სა და წყალ მო მა რა გე ბის მა რე გუ ლი-

მათ მდე ბა რე ო ბა ზე პო ტენ ცი ურ ინ ვეს ტო რებ-

რე ბე ლი ეროვ ნუ ლი კო მი სია (სემეკ) ად გენს.

თან პირ და პირ მო ლა პა რა კე ბებს აწარ მო ებს და

ამ ტა რი ფე ბის ნა წი ლი ა: ენერ გი ის ტა რი ფე ბის

ტა რი ფე ბის დად გე ნა სა და ენერ გე ტი კის ბა ზარ-

ზე და ზღვა რი ენერ გი ის, მათ შო რის, ჰიდ რო-

ზე ძი რი თად მო ნა წი ლე თათ ვის სა ინ ვეს ტი ციო

ე ნერ გი ი სა და თერ მო ე ნერ გი ის მწარ მო ე ბე ლი

პი რო ბე ბი სა და მოქ მე დე ბის წე სის გან საზღ ვ რა- კომ პა ნი ე ბი სათ ვის, გა რან ტი რე ბუ ლი სა რე-

შიც მო ნა წი ლე ობს.

ზერ ვო სიმ ძ ლავ რე ე ბის ტა რი ფე ბი თერ მო ე-

ლექ ტ რო სად გუ რე ბი სათ ვის, ტა რი ფე ბი ქსე ლე-

ენერ გო სის ტე მას კო მერ ცი უ ლად ელექ ტ რო ე-

ბის ოპე რა ტო რე ბი სათ ვის და სა მომ ხ მა რებ ლო

ნერ გე ტი კუ ლი ბაზ რის ოპე რა ტო რი (ესკო) მარ-

ტა რი ფე ბი. სი ნამ დ ვი ლე ში კი ტა რი ფე ბის სა-

თავს. ეს კო-მ სა ქარ თ ვე ლოს ელექ ტ რო ე ნერ გი- კითხი არა ლი ცენ ზი ის კონ კ რე ტუ ლი მფლო ბე-

ის სექ ტო რის სტა ბი ლუ რო ბა, დე ნის უწყ ვე ტი

ლის გა ნაცხა დის სა ფუძ ველ ზე და მო უ კი დე ბელ

მი წო დე ბა და ვაჭ რო ბის სა მარ თ ლი ა ნი პრინ ცი-

ეკო ნო მი კუ რ გათ ვ ლებ ზე დაყ რ დ ნო ბით, არა მედ

პე ბი უნ და უზ რუნ ველ ყოს. მან ასე ვე უნ და შექ-

ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო სა და დიდ კომ პა ნი-

მ ნას ვაჭ რო ბის გა უმ ჯო ბე სე ბუ ლი მო დე ლი.

ებს (ენერგო-პროს, რაო იესს, SOCAR-ს) შო რის

39 www.gogc.ge

86 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ორ მ ხ რივ მო ლა პა რა კე ბებ ზე დგინ დე ბა, სემეკ-ი

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი სა ბო ლოო მომ-

კი მათ უბ რა ლოდ ამ ტ კი ცებს.

ხა რებ ლი სათ ვის რამ დე ნი მე ჯერ გა ი ზარ და. ტა-

რი ფე ბის ზრდა თბი ლის ში ბევ რად უფ რო მა ღა-

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის ხარ ჯე ბი

ლი იყო, ვიდ რე რე გი ო ნებ ში (იხ. გრა ფი კი 24 და

მნიშ ვ ნე ლოვ ნად გან ს ხ ვავ დე ბა. არ სე ბულ ჰე-

გრა ფი კი 25). 2006 წლის შემ დეგ მო სახ ლე ო-

სებ ში ხარ ჯე ბი და ბა ლი ზღვრუ ლი ოდე ნო-

ბი სათ ვის მოხ მა რე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ბით ხა სი ათ დე ბა (0.7 აშშ ცენ ტი/კვტ.სთ, 2009

ოდე ნო ბის შე სა ბა მი სად სა მი გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი

წ.), ხო ლო გაზ ზე მო მუ შა ვე თბო ე ლექ ტ რო-

ტა რი ფია დად გე ნი ლი. ეს რე გუ ლა ცია უპირ ვე-

სად გუ რებ ში უფ რო მა ღა ლია (6.7 აშშ ცენ ტი/

ლე სად სო ცი ა ლუ რად ორი ენ ტი რე ბუ ლი ა. ვინც

კვტ.სთ 110 მგვტ-ისათვის, ღია ციკლის გაზის

ნაკ ლებს მო იხ მარს (ჩვეულებრივ, და ბალ შე მო-

ტურბინისთვის, მათ შო რის 2.2 აშშ ცენ ტი/კვტ.

სავ ლი ა ნი ოჯა ხე ბი), სა ფა სურს უფ რო და ბა-

სთ სა რე ზერ ვო სიმ ძ ლავ რის გა და სა ხა დი) (Econ,

ლი ტა რი ფით იხ დის. ეს ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

2010, 2). მწარ მო ებ ლე ბი სათ ვის დად გე ნი ლი ტა-

ამაღ ლე ბი სა კენ გა დად გ მუ ლი ეკო ნო მი კუ რად

რი ფე ბიც გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი ა40.

მო ტი ვი რე ბუ ლი პირ ვე ლი ნა ბი ჯი ა.

0.20

ტა რი ფი: თელასი (თბილისი)

რეფორმის ფაზა 2

0.18

0.16

რეფორმის ფაზა 1

0.14

0.12

0.10

ლარი

გრა ფი კი 24.

0.08

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ტა რი ფე ბი თბი ლის ში

0.06

წყა რო: საქართველოს

ენერგეტიკისა და

0.04

წყალმომარაგების

მარეგულირებელი

0.02

ეროვნული კომისია,

ღრმა ენერგოკრიზისი

2012.

0

1

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

201

საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი < 101 კვტს) საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი 101-301 კვტს)

საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი < 301 კვტს) საშუალო 220/380 ფასი ლარი/კვტს (თელასი-თბილისი)

ინდუსტრიული ფასი (6 ლარი – 10 კვ ხაზი) 18% დღგ-ის ჩათვლით

40 ევროში ყველა თანხა 2014 წლის დეკემბრის ოფიციალური საშუალო გაცვლითი კურსის მიხედვითაა ნაჩვენები.

87 საქართველო

0.20

ტარიფი: რეგიონები

რეფორმის ფაზა 2

0.18

0.16

რეფორმის ფაზა 1

0.14

0.12

0.10

ლარი

გრა ფი კი 25.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

0.08

ტა რი ფე ბი თბი ლისს

გა რეთ

0.06

წყა რო: საქართველოს

ენერგეტიკისა და

0.04

წყალმომარაგების

მარეგულირებელი

0.02

ეროვნული კომისია,

ღრმა ენერგოკრიზისი

2012.

0

1

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

201

საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი < 101 კვტს) საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი 101-301 კვტს)

საყოფაცხოვრებო ფასი (ლარი < 301 კვტს) საშუალო 220/380 ფასი ლარი/კვტს (თელასი-თბილისი)

ინდუსტრიული ფასი (6 ლარი – 10 კვ ხაზი) 18% დღგ-ის ჩათვლით

2008 წლის შემ დეგ მო სახ ლე ო ბი სათ ვის და-

შემ ცირ და. ეს შემ ცი რე ბა ძა ლა ში 2016 წლამ-

წე სე ბულ ტა რი ფებ ში სხვა დას ხ ვა სა ხის

დე უნ და დარ ჩეს, ხო ლო 2017-2025 წლებ ში

ცვლი ლე ბა მოხ და. 2013 წელს თე ლა სი სა და

მო სახ ლე ო ბი სათ ვის თე ლა სის მი ერ მი წო დე-

ენერ გო- პ როს მი ერ მო სახ ლე ო ბი სათ ვის მი-

ბუ ლი ენერ გი ის სა ფა სუ რი იგი ვე იქ ნე ბა, რაც

წო დე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბი

2013 წლის 1 იან ვ რამ დე (იხ. ცხრი ლი 12).

დონეები

სს თელასი

სს ენერგო-პრო

01 / 04 / 2013 – 31 / 12 / 2016

01 / 01 / 2017 – 31 / 12 / 2025

01 / 04 / 2013 – 31 / 08 / 2014

<101 კვტ.სთ

8.034

11.424

7.63

ცხრი ლი 12.

ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა-

101-301 კვტ.სთ

10.56

13.56

11

რი ფი მო სახ ლე ო ბი-

სათ ვის დღგ-ის გა რე შე

>301 კვტ.სთ

14.998

14.998

14.83

(თეთრი/კვტ.სთ)

88 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

2013 წლის ოქ ტომ ბერ სა და დე კემ ბერ ში მომ-

ხ და რი ცვლი ლე ბე ბის თა ნახ მად41, სა რე ზერ ვო

სიმ ძ ლავ რე ე ბის გა რან ტი რე ბუ ლი გა და სა ხა დი

და თბო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბის მი ერ წარ მო ე-

ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ზღვრუ ლი ტა რი ფი

გან საზღ ვ რუ ლი პე რი ო დე ბი სათ ვის შე ეც ვა ლათ

შემდეგ კომპანიებს: სა ქარ თ ვე ლოს სა ერ თა შო-

რი სო ენერ გე ტი კუ ლი კორ პო რა ცი ა, მტკვა რი

ka non Si naT q va mi a, rom

ენერ ჯი და G-Power.

eleq t ro e ner gi is yve la

იმის მი უ ხე და ვად, რომ ტა რი ფე ბი და ზუს ტ და,

მათი სის ტე მა გამ ჭ ვირ ვა ლე ეკო ნო მი კურ მე-

ta rifs sa qar T ve los

ქა ნიზ მ ზე არ ყო ფი ლა და ფუძ ნე ბუ ლი. ისი ნი სა-

მი ნის ტ რო სა და კო მუ ნა ლუ რი მომ სა ხუ რე ბის

ener ge ti ki sa da wyal mo

კომ პა ნი ებს შო რის პირ და პი რი გა უმ ჭ ვირ ვა ლე

მო ლა პა რა კე ბე ბის შე დე გად გა ნი საზღ ვ რა. ამ მო-

ma ra ge bis ma re gu li re

ლა პა რა კე ბე ბის შე დე გად ელექ ტ რო ე ნერ გი ი სა და

ბუ ნებ რი ვი გა ზის ტა რი ფე ბი უმ ნიშ ვ ნე ლოდ შემ-

be li erov nu li ko mi sia

ცირ და, რაც მთავ რო ბა სა და ენერ გო კომ პა ნი ებს

შო რის გა რი გე ბის თა ო ბა ზე უამ რავ კითხ ვას წარ-

(semek) ad gens. si nam d

მო შობს. ცო ტა ხნის წინ ეს მდგო მა რე ო ბა გა მოს-

წორ და და ენერ გო- პ როს ტა რი ფე ბი წა მა ხა ლი-

vi le Si ki ta ri fe bis

სე ბე ლი რე გუ ლა ცი ე ბის პრინ ცი პის შე სა ბა მი სად

დად გინ და (ფასების ზრდის ზღვა რი).

sa kiTxi ara li cen zi is

4.3.2.2 ბუ ნებ რი ვი გა ზის ტა რი ფე ბი

kon k re tu li mflo be lis

მი უ ხე და ვად იმი სა, რომ ტა რი ფებს მა რე გუ ლი-

ga nacxa dis sa fuZ vel ze

რე ბე ლი ორ გა ნო უნ და ად გენ დეს, სი ნამ დ ვი ლე ში

ისი ნი ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო სა და შე სა ბა მის

da mo u ki de bel eko no mi

ენერ გო კომ პა ნი ას შო რის მო ლა პა რა კე ბე ბის შე-

ku r gaT v leb ze day r d no

დე გად დგინ დე ბა. ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო სა

და გა ზის მიმ წო დე ბელ კომ პა ნი ებს შო რის 2013

biT, ara med ener ge ti kis

წელს ხელ მო წე რი ლი ურ თი ერ თ გა გე ბის მე მო რან-

დუ მის შე დე გად, მო სახ ლე ობი სათ ვის გა ზის ტა რი-

sa mi nis t ro sa da did

ფი 5 თეთ რით შემ ცირ და (დღგ-სთან ერ თად). ეს

წი ნა სა არ ჩევ ნო და პი რე ბე ბის შე სას რუ ლებ ლად

kom pa ni ebs So ris or m

მიღ წე უ ლი პო ლი ტი კუ რი კომ პ რო მი სი უფ რო იყო,

ვიდ რე ეკო ნო მი კუ რად გა მარ თ ლე ბუ ლი ნა ბი ჯი.

x riv mo la pa ra ke beb ze

ამას გარ და, ელექ ტ რო კომ პა ნი ებ თან გა ფორ მე-

ბუ ლი ურ თი ერ თ გა გე ბის მე მო რან დუ მის მსგავ-

dgin de ba, semeki ki maT

სად, აქაც სა ვა რა უ დოდ კომ პა ნი ებს მო ეხ ს ნათ

ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბის ვალ დე ბუ ლე ბა, რო მე-

ub ra lod am t ki cebs”

ლიც წი ნა ურ თი ერ თ გა გე ბის მე მო რან დუ მით იყო

გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი. ინ ფორ მა ცია ამ შე თან ხ მე-

ბე ბის შე სა ხებ არ ხმა ურ დე ბა მი უ ხე და ვად იმი სა,

რომ ის სა ქარ თ ვე ლოს მო სახ ლე ო ბის უმ რავ ლე-

სო ბი სათ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნია და, შე სა ბა მი სად, სა-

ჯა რო უნ და იყოს.

41 ცვლილებები სემეკ-ის 2008 წლის 4 დეკემბრის №33 გადაწყვეტილების საფუძველზე განხორციელდა.

89 საქართველო

4.4

mdgradi energetikis politika

4.4.1 ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბა

ენერ გი ის მი წო დე ბის დი ვერ სი ფი კა ცია

სა ქარ თ ვე ლო დი და დაა და მო კი დე ბუ ლი სხვა

300 მი ლი ო ნი მ3 სიმ ძ ლავ რის ბუ ნებ რი ვი

ქვეყ ნე ბი დან შე მო ტა ნილ ენერ გი ა ზე, მაგ-

აირის საცავის მშე ნებ ლო ბა და ამოქ მე დე-

რამ მრა ვალ მ ხ რი ვი და კარ გად მო ფიქ რე-

ბა, რო გორც ეს სა ქარ თ ვე ლოს ნავ თო ბი სა და

ბუ ლი პო ლი ტი კუ რი დო კუ მენ ტი გა რე დან

გა ზის კორ პო რა ცი ას აქვს და გეგ მი ლი, ზამ-

შე მო ტა ნილ ენერ გი ა ზე და მო კი დე ბუ ლე ბის

თარ ში გა ზის და მა ტე ბი თი ოდე ნო ბით იმ-

შემ ცი რე ბი სა და ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის

პორ ტის აუცი ლებ ლო ბას მკვეთ რად შე ამ-

ამაღ ლე ბის შე სა ხებ აქამ დე არ შექმნილა.

ცი რებ და. გა ზის მოთხოვ ნი სა და მი წო დე ბის

მე ტიც, არ სე ბუ ლი ენერ გო რე სურ სე ბის სა-

და ბა ლან სე ბის გზით ეს ენერ გო უ საფ რ თხო ე-

ფუძ ვ ლი ა ნი ინ ვენ ტა რი ზა ცი ა, რაც ჩვე უ ლებ-

ბა საც აამაღ ლებ და. გა მო საკ ვ ლე ვი ა, თუ რა

რივ ეროვ ნუ ლი ენერ გო ბა ლან სის და სად გე-

წვლი ლის შე ტა ნა შე უძ ლია ენერ გო უ საფ რ-

ნად კეთ დე ბა, მხო ლოდ 2014 წელს ჩა ტარ და.

თხო ე ბის ამაღ ლე ბა ში ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად

ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის თა ო ბა ზე შე ხე დუ ლე-

წყა რო ებ სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბას. ამ მიზ-

ბე ბის ჩა მო ყა ლი ბე ბი სა და შე სა ბა მი სი პო ლი-

ნით, თან მიმ დევ რუ ლი სა ხელ მ წი ფო სტრა ტე-

ტი კის შე მუ შა ვე ბის საქ მე ში ეს მნიშ ვ ნე ლო-

გია და სა თა ნა დო ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კა

ვა ნი წი ნა პი რო ბა ა. ამას გარ და, ენერ გი ის

უნ და შე მუ შავ დეს. ამ უკა ნას კ ნელ ში გათ ვა-

უზარ მა ზა რი ად გი ლობ რი ვი წყა რო, შე შა,

ლის წი ნე ბუ ლი უნ და იყოს სა გან გე ბო შემ თხ-

ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კის ყუ რადღე ბის

ვე ვე ბი და მო მა ვალ ში ენერ გი ის მი წო დე ბა-

არე ა ლი დან პრაქ ტი კუ ლად გამ ქ რა ლი ა.

ში წარ მოქ მ ნი ლი შე ფერ ხე ბე ბის უარ ყო ფითი

შე დე გე ბი.

სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ამაღ-

ლე ბის საქ მე ში სა ერ თა შო რი სო თა ნამ შ რომ-

მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ აქამ დე გა მო უქ ვეყ ნე ბე-

ლო ბა მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი ასპექტი იქ ნე ბო და.

ლი ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გია დამ ტ კიც დე ბა,

ერ თი მხრივ, უცხო უ რი ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო-

თუმ ცა, თან მიმ დევ რუ ლი ენერ გე ტი კუ ლი პო-

ზიდ ვა ქვეყ ნის ენერ გე ტი კუ ლი რე სურ სე ბი სა

ლი ტი კა შე მუ შა ვე ბუ ლი ჯე რაც არ არის. 2008

და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ტენ ცი ა ლის გან-

წელს მი ღე ბუ ლი დო კუ მენ ტი ენერ გო ე ფექ ტუ-

ვი თა რე ბას შე უწყობ და ხელს, ხო ლო, მე ო რე

რო ბის ამაღ ლე ბის საქ მე ში მთავ რო ბის მი ერ

მხრივ, ელექ ტ როქ სე ლე ბის რე გი ო ნუ ლი ინ-

მრა ვალ მ ხ რი ვი მოქ მე დე ბის უზ რუნ ველ ყო ფის

ტეგ რა ცი ის გაძ ლი ე რე ბა მი წო დე ბის სფე რო-

სა ფუძ ველს არ იძ ლე ვა. ამის ნაც ვ ლად, ენერ-

ში არ სე ბულ პრობ ლე მებს მო აგ ვა რებ და. ევ-

გი ის მი წო დე ბის დი ვერ სი ფი კა ცია და სა კუ თა-

რო კავ შირ თან ასო ცი რე ბის ხელ შეკ რუ ლე ბა,

რი ჰიდ რო ე ნერ გე ტი კუ ლი პო ტენ ცი ა ლის გან-

რო მელ საც 2014 წლის 18 ივ ლისს მო ე წე რა

ვი თა რე ბა ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ამაღ ლე ბის

ხე ლი, შე იძ ლე ბა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

უმ თავ რეს მი მარ თუ ლე ბე ბა დაა და სა ხუ ლი.

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში

ამ ჟა მად ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო ენერ გე-

უფ რო ფარ თო სა ერ თა შო რი სო ჩარ ჩო ე ბის ჩა-

ტი კუ ლი პო ლი ტი კის ახალ ვერ სი ა ზე მუ შა-

მო ყა ლი ბე ბის საქ მე ში მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი სტი მუ-

ობს და ეს ვერ სია სა ჯა რო გან ხილ ვის თ ვი საა

ლი გახ დეს.

გა მო ტა ნი ლი.

90 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ენერ გე ტი კის სფე როს სრულ ყო ფი ლი და გეგ მ ვა,

რო მე ლიც სტრა ტე გი ის შე სა მუ შა ვებ ლა დაა სა-

ჭი რო, საწყის ეტაპ ზე ა. რამ დე ნი მე წლის გან მავ-

ლო ბა ში დო ნო რე ბი ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ როს

სხვა დას ხ ვა პრო ექტს სთა ვა ზობ დ ნენ, ამ ჟა მად კი

მას MARKAL-ის სა ფუძ ველ ზე სტრა ტე გი უ ლი და-

გეგ მ ვის ზუს ტი მო დე ლის გა მო ყე ნე ბა შე უძ ლი ა.

"energeoefeqturi bazris

რამ დე ნი მე სას წავ ლო კურ სი უკ ვე ჩა ტარ და და

ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ როს ანა ლი ტი კუ რი სამ-

ganviTarebis gzaze

სა ხუ რი ამ მო დე ლის მარ თ ვის ინი ცი ა ტი ვას სა-

კუ თარ თავ ზე იღებს. მი უ ხე და ვად ამი სა, მი სი

arsebobs barierebi, maT

პრაქ ტი კუ ლი გა მო ყე ნე ბა ჯერ არ დაწყე ბუ ლა.

ანა ლი ტი კუ რი დე პარ ტა მენ ტის პო ტენ ცი ალს

Soris, Cadebuli fulis

და მა ტე ბით გაძ ლი ე რე ბა სჭირ დე ბა. აუცი ლე-

ბე ლია ასე ვე თა ნამ შ რომ ლო ბა პო ლი ტი კო სებს,

amoRebis xangrZlivi vadebi,

ანა ლი ტი კო სებ სა და მო დე ლი რე ბის ექ ს პერ ტებს

შო რის. შე საძ ლე ბე ლია მო დე ლი სა და პრო ცე სის

informaciis nakleboba,

კი დევ უფ რო დახ ვე წა, რა თა ენერ გე ტი კის სა მი-

ნის ტ რო ში და გეგ მა რე ბის რე ა ლუ რი პო ტენ ცი ა-

dafinansebis meqanizmebis

ლი ჩა მო ყა ლიბ დეს და სა მი ნის ტ რომ ფორ მა ლურ

ზე და პი რულ პრო ცე სებ სა და მო დე ლის არას წო-

simwire, arasakmarisi

რად გა მო ყე ნე ბას თა ვი აარი დოს. წი ნა აღ მ დეგ

შემ თხ ვე ვა ში, შე საძ ლე ბე ლია პო ტენ ცი უ რად მი-

teqnikuri simZlavreebi,

კერ ძო ე ბუ ლი და უსა მარ თ ლო გა დაწყ ვე ტი ლე ბე-

ბი. შე იძ ლე ბა შე იქ ნას აგ რეთ ვე ინ ტე რეს თა კონ-

danaxarjebi saqmian

ფ ლიქ ტი, ვი ნა ი დან სა მი ნის ტ რო სიმ ძ ლავ რე ე ბის

მარ თ ვა სა და ამ სექ ტორ ში სა კუთ რე ბის თა ო ბა ზე

operaciebze da a.S. am

გა დაწყ ვე ტი ლე ბე ბის მი ღე ბა შია ჩარ თუ ლი. სამ-

წუ ხა როდ, არ არ სე ბობს საკ მა რი სი პო ლი ტი კუ რი

barierebis gadasalaxad

ნე ბა, რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის (არა მხო ლოდ ჰიდ რო-

aucilebelia seriozuli

ე ნერ გი ის) სა კითხი ენერ გე ტი კულ სტრა ტე გი ა ში

სა თა ნა დოდ იყოს ასა ხუ ლი.

politikuri Careva

4.4.2 მდგრა დი ენერ გე ტი კის პო ლი ტი კა და

saukeTeso saerTaSoriso

ინ ს ტ რუ მენ ტე ბი

gamocdilebis gamoyenebiT.

4.4.2.1 ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა

analizi gviCvenebs, rom

2012 წელს ორ გა ნი ზა ცი ის WEG და IRG-ის

energoefeqturobis

მი ერ ჩა ტა რე ბუ ლი ანა ლი ზი (WEG and IRG,

2012) გვიჩ ვე ნებს, რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

amaRlebis gzaze

ბის ამაღ ლე ბა სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბას ეკო ნო მი კა ზე და დე-

barierebis Semcireba

ბი თი გავ ლე ნის მოხ დე ნის პო ტენ ცი ა ლი აქვს.

გა მოვ ლინ და რამ დე ნი მე სფე რო, სა დაც ენერ-

energetikis sistemaSi

გო ე ფექ ტუ რო ბა ში ინ ვეს ტი ცი ე ბის ჩა დე ბა

ყვე ლა ზე რენტაბელურად შე იძ ლე ბა. მათ შო-

TiTqmis 600 milioni evros

რი საა საცხოვ რე ბე ლი და კო მერ ცი უ ლი ფარ-

თე ბის გათ ბო ბა, გა ნა თე ბა და სამ რეწ ვე ლო

investiciebs dazogavda”

91 საქართველო

2010

2011

2012

ენერგოტევადობა მრეწველობაში

0.350

0.470

0.142

ცხრი ლი 13.

ენერ გო ტე ვა დო ბის გან-

ენერგოტევადობა ტრანსპორტში

1.367

1.396

1.215

ვი თა რე ბა 2010-2013 წწ.

(ტნე/1000 ევ რო 2003 წ.

ენერგოტევადობა სოფლის

0.165

0.241

0.151

ფა სებ ში)

მეურნეობაში

წყა რო: საქსტატი 2012, გვ.

ენერგოტევადობა მომსახურების

0.045

0.058

0.082

190; WEG-ის გათვლები.

სექტორში

პრო ცეს ში გა მო ყო ფი ლი სით ბო. ენერ გო ე-

მა გა ლი თად, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ტა რი ფე ბის

ფექ ტუ რო ბის პო ტენ ცი ა ლის შემ დ გომ მა ანა-

დი ვერ სი ფი კა ცია მო სახ ლე ო ბი სათ ვის მოხ-

ლიზ მა შე იძ ლე ბა რენ ტა ბე ლო ბის ამაღ ლე-

მა რე ბუ ლი ენერ გი ის ოდე ნო ბის სა ფუძ ველ ზე

ბის სხვა შე საძ ლებ ლო ბე ბიც გა მო ავ ლი ნოს.

(იხ. ცხრი ლი 12) ელექ ტ რო ე ნერ გი ის რა ცი ო-

თუმ ცა, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ტენ ცი ალს

ნა ლუ რი გა მო ყე ნე ბის ერ თ -ერ თი პირ ვე ლი

მთავ რო ბა ძი რი თა დად უგუ ლე ბელ ყოფს და

მას ტი მუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რი ა. მაგ რამ ინ ფ-

ეს სა კითხი უმ თავ რე სად ბაზ რის თ ვის აქვს

ლა ცი ის შე სა ბა მი სად ტა რი ფე ბის და ზუს ტე-

მინ დო ბი ლი.

ბა ან სხვა მა რე გუ ლი რე ბე ლი ფაქ ტო რე ბის

გათ ვა ლის წი ნე ბით ზრდა უკ ვე რვა წე ლია არ

ენერ გე ო ე ფექ ტუ რი ბაზ რის გან ვი თა რე ბის

მომ ხ და რა, რის გა მოც მა თი გავ ლე ნა ელექ-

გზა ზე არ სე ბობს ბა რი ე რე ბი, მათ შო რის, ჩა-

ტ რო ე ნერ გი ის და ზოგ ვა ზე შემ ცირ და. უფ რო

დე ბუ ლი ფუ ლის ამო ღე ბის ხან გ რ ძ ლი ვი ვა დე ბი,

მა ღა ლი ტა რი ფე ბი, რომ ლებ საც თან და ბალ-

რაც ენერ გი ის და ბა ლი ფა სე ბი თაა გა მოწ ვე უ-

შე მო სავ ლი ა ნი ოჯა ხე ბი სათ ვის ენერ გო ე ფექ-

ლი, ინ ფორ მა ცი ის ნაკ ლე ბო ბა, და ფი ნან სე ბის

ტუ რო ბის მიზ ნობ რი ვი ინ ვეს ტი ცი ე ბი ახ ლავს,

იაფი მე ქა ნიზ მე ბის სიმ წი რე, არა საკ მა რი სი

ენერგოეფექტურობის ამაღ ლე ბი სათ ვის

ტექ ნი კუ რი სიმ ძ ლავ რე ე ბი, და ნა ხარ ჯე ბი საქ-

უფ რო შე სა ფე რი სი ზო მა იქ ნე ბო და.

მი ან ოპე რა ცი ებ ზე და და მა ტე ბი თი და ფა რუ ლი

ხარ ჯე ბი (მაგალითად, ტექ ნი კუ რი და სამ შე-

2010-2012 წლებ ში მრეწ ვე ლო ბის, ტრან ს-

ნებ ლო სტან დარ ტე ბი, სა ინ ფორ მა ციო კამ პა-

პორ ტი სა და სოფ ლის მე ურ ნე ო ბის ენერ გო-

ნი ე ბი და ა. შ.). ამ ბა რი ე რე ბის გა და სა ლა ხად

ტე ვა დო ბა შემ ცირ და, ხო ლო მომ სა ხუ რე ბის

აუცი ლე ბე ლია სე რი ო ზუ ლი პო ლი ტი კუ რი ჩა-

სექ ტორ ში, რო მე ლიც ყვე ლა ზე ნაკ ლე ბად

რე ვა სა უ კე თე სო სა ერ თა შო რი სო გა მოც დი-

ენერ გო ტე ვა დი ა, გა ი ზარ და. ამის ერ თ -ერ თი

ლე ბის გა მო ყე ნე ბით. ანა ლი ზი გვიჩ ვე ნებს,

მი ზე ზი შე იძ ლე ბა ვაჭ რო ბის სექ ტო რის ინ ტენ-

რომ ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის გზა ზე

სი უ რი ზრდა იყოს, რად გან ეს სექ ტო რი სხვა

ბა რი ე რე ბის შემ ცი რე ბა ენერ გე ტი კის სის ტე მა-

სექ ტო რებ ზე უფ რო ენერ გო ტე ვა დი ა.

ში თით ქ მის 600 მი ლი ონი ევ როს ინ ვეს ტი ცი ებს

და ზო გავ და (WEG და IRG, 2012, 5).

ევ რო პის მე რე ბის შე თან ხ მე ბის წევ რო ბა სა-

ქარ თ ვე ლოს ქა ლა ქებ ში ძა ლი ან პო პუ ლა რუ ლი

სა ქარ თ ვე ლოს მთავ რო ბას ენერ გო ე ფექ ტუ-

გახ და. შე თან ხ მე ბას ხე ლი რვა მუ ნი ცი პა ლი-

რო ბის მი საღ წე ვად აუცი ლე ბე ლი არცერ თი

ტეტ მა მო ა წე რა. მათ უკ ვე შე ი მუ შა ვეს შე სა-

ინ ს ტ რუ მენ ტი არ და უ ნერ გავს და ქვე ყა ნა ში

ბა მი სი SEAP-ები ან ამ ჟა მად მუ შა ო ბენ მათ ზე.

არც ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა ზე პა სუ ხის მ გე ბე-

ამ პრო ცეს ში თბი ლი სი და ბა თუ მი ლი დე რო-

ლი კონ კ რე ტუ ლი ორ გა ნო არ სე ბობს, მაგ რამ

ბენ. ცენ ტ რა ლუ რი მთავ რო ბა ამ პრო ცესს

ზო გი ერ თი რე გუ ლა ცია და ღო ნის ძი ე ბა ენერ-

ღი ად მხარს არ უჭერს, თუმ ცა მას მო მა ვალ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის უზარ მა ზა რი პო ტენ ცი ა ლის

ში შე სა ბა მი სი კა ნონ მ დებ ლო ბის მი ღე ბა ზე

გან ვი თა რე ბა ზე ზე გავ ლე ნას მა ინც ახ დენს.

ზე გავ ლე ნის მოხ დე ნა შე უძ ლი ა. ად გი ლებ ზე

92 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

რომ ლე ბიც ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი-

გა ტა რე ბუ ლი ზო მე ბი ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

სათ ვის 2005 წლამ დე მოქ მე დებ და, ახა ლი სა-

თა ო ბა ზე მო სახ ლე ო ბის ინ ფორ მი რე ბუ ლო ბის

გა და სა ხა დო კო დექ სით გა უქ მ და (WEG, 2008,

ამაღ ლე ბას უწყობს ხელს. თუმ ცა, ვი ნა ი დან

13). ენერ გი ის სხვა გა ნახ ლე ბად წყა რო ებს,

მუ ნი ცი პა ლი ტე ტე ბი მდგრა დი ენერ გე ტი კის

მა გა ლი თად, ქა რის ენერ გი ა სა და ფო ტო ვოლ-

გან ვი თა რე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ზომების

ტა ი კას ყუ რადღე ბა არ ექ ცე ვა, თუმ ცა, მა თი

და სა გეგ მად და ცხოვ რე ბა ში გა სა ტა რებ ლად

მეშ ვე ო ბით შე საძ ლე ბე ლია ჰიდ რო ე ნერ გე ტი-

მზად არ არი ან, არის სა შიშ რო ე ბა, რომ ეს კი სათ ვის და მა ხა სი ა თე ბე ლი სე ზო ნუ რო ბის

პრო ცე სი მხო ლოდ ფორ მა ლუ რად გან ხორ ცი- პრობ ლე მის გა დაჭ რა.

ელ დე ბა და, ამ დე ნად, მუ ნი ცი პა ლი ტე ტებ სა და

მო ქა ლა ქე ებ ზე მო სა ლოდ ნე ლი მდგრა დი გავ- ენერ გი ის ბა ზარ ზე ახა ლი მო თა მა შე ე ბის შეს-

ლე ნა არ ექ ნე ბა.

ვ ლა და მშე ნებ ლო ბის ნე ბარ თ ვის გა ცე მა გარ-

კ ვე უ ლი წე სე ბის შე სა ბა მი სად ხდე ბა. სა ქარ თ-

ეკო ნო მი კი სა და მდგრა დი გან ვი თა რე ბის სა- ვე ლოს მთავ რო ბა დი დი ელექ ტ რო სად გუ რე ბის

მი ნის ტ რო მუ შა ობს სამ შე ნებ ლო კო დექ ს ზე,

მშე ნებ ლო ბა ზე ნე ბარ თ ვას იმ შემ თხ ვე ვა ში

რო მელ შიც შე ნო ბე ბის ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

გას ცემს, თუ წარ მო ე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

სა კითხს სა თა ნა დო ყუ რადღე ბა ეთ მო ბა. ამ

გა ყიდ ვა გა რან ტი რე ბუ ლია (მოლაპარაკებები

კო დექ სის მი ღე ბამ სამ შე ნებ ლო ინ დუს ტ რი ა- შეს ყიდ ვის უფ ლე ბის მქო ნე კლი ენ ტებ თან და

სა და სა ქარ თ ვე ლო ში ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბის

სა დის ტ რი ბუ ციო კომ პა ნი ებ თან წარ მა ტე ბუ-

მდგრა დო ბა ზე მნიშ ვ ნე ლო ვა ნი და დე ბი თი ზე- ლი უნ და იყოს). 13 მგვტ-ზე უფ რო და ბა ლი

გავ ლე ნა უნ და მო ახ დი ნოს. მაგ რამ ქვე ყა ნას

სიმ ძ ლავ რის მქო ნე ჰე სე ბის ბა ზარ ზე გას ვ ლას

არა ჰყავს გა მოც დი ლი ექ ს პერ ტე ბი, ხო ლო ად-

მთავ რო ბა უზ რუნ ველ ყოფს, თუ ჰე სი ელექ ტ-

გი ლობ რი ვი და უცხო ე ლი ექ ს პერ ტე ბის არა- რო ე ნერ გი ას და მა ბა ლან სე ბელ ბა ზარს მი აწ ვ-

საკ მა რის მხარ და ჭე რას შე უძ ლია პრო ცეს ზე

დის. ნე ბის მი ერ შემ თხ ვე ვა ში, ინ ვეს ტო რებ მა

უარ ყო ფი თი გავ ლე ნა მო ახ დი ნოს. კო დექ სის

მთავ რო ბას თან გარ კ ვე უ ლი მო ლა პა რა კე ბე ბი

მი ღე ბის შემ დეგ სირ თუ ლე ე ბი შე იძ ლე ბა ქვე- უნ და აწარ მო ონ.

ყა ნა ში კა ნო ნის აღ ს რუ ლე ბის სუს ტ მა მე ქა-

ნიზ მებ მაც შექ მ ნას.

ჰიდ რო ე ნერ გი ის სე ზო ნუ რი მი წო დე ბის გა მო,

კერ ძო ინ ვეს ტო რე ბი ახა ლი ჰე სე ბით უპირ ვე-

4.4.2.2 ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი

ლე სად ყოვ ლი სა ელექ ტ რო ე ნერ გი ის შე საძ ლო

ექ ს პორ ტის გა მო ინ ტე რეს დე ბი ან. ელექ ტ რო-

სა ქარ თ ვე ლოს გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის შე სა- ე ნერ გია ძი რი თა დად თურ ქეთ ში უნ და გა ვი-

ხებ არც კა ნო ნი აქვს შე მუ შა ვე ბუ ლი და არც

დეს, რად გან ფა სე ბი იქ უფ რო მა ღა ლი ა, ხო ლო

რა ი მე სხვა დამ ხ მა რე პო ლი ტი კა ან სა მოქ მე- ელექ ტ რო ე ნერ გი ის 20% ზამ თარ ში სა ქარ თ ვე-

დო გეგ მა. კა ნონ პ რო ექ ტი ენერ გი ის გა ნახ- ლოს ბა ზარ ზე უნ და დარ ჩეს.

ლე ბა დი წყა რო ე ბის შე სა ხებ ჯერ მი ღე ბუ ლი

არ არის. მთავ რო ბა ძი რი თა დად დი დი და სა- მთავ რო ბას გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან მი-

შუ ა ლო ზო მის ელექ ტ რო სად გუ რე ბის მშე- ღე ბუ ლი ენერ გი ის ქსელ ში გა მო ყე ნე ბა სურს

ნებ ლო ბი სათ ვის ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო ზიდ ვა ზე

და დარგს ძი რი თა დად ამ მიზ ნით ავი თა რებს.

ზრუ ნავს, ხო ლო კონ კ რე ტუ ლი პრო ცე დუ რე- ამა ვე მიზ ნით შე იქ მ ნა სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გე-

ბის სა კითხი ბაზ რი სათ ვის აქვს მინ დო ბი ლი42. ტი კის გან ვი თა რე ბის ფონ დი (სეგფ), რო მე-

2007 წლის შემ დეგ ყვე ლა მცი რე ელექ ტ რო- ლიც სა ხელ მ წი ფოს სა კუთ რე ბაა და ენერ გი-

სად გურს წარ მო ე ბუ ლი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

ის გა ნახ ლე ბად წყა რო ებ თან და კავ ში რე ბუ ლი

მი ყიდ ვა ეს კო- სათ ვის ამ უკა ნას კ ნე ლის მი ერ- პრო ექ ტე ბის გან ვი თა რე ბა ზე, ტექ ნი კურ უზ-

ვე და წე სე ბული სა შუ ა ლო ტა რი ფის შე სა ბა- რუნ ველ ყო ფა სა და მათ თ ვის ინ ვეს ტი ცი ე ბის

მი სად შე უძ ლი ა. სა გა და სა ხა დო შე ღა ვა თე ბი,

მო ზიდ ვა ზე ზრუ ნავს. სეგ ფ -ის ბიზ ნეს მო დე-

მათ შო რის, დღგ-ი სა გან გან თა ვი სუფ ლე ბა,

ლი პრო ექ ტე ბის შე მუ შა ვე ბა სა და თა ვი სი ვე

42 საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 აგვისტოს №214 დადგენილება `საქართველოში ელექტროსადგურების

მშენებლობის ტექნიკურ-ეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობის და ოპერირების შესახებ ინტერესთა

გამოხატვის წესის დამტკიცების შესახებ~.

93 საქართველო

წი ლობ რი ვი მო ნა წი ლე ო ბით პო ტენ ცი უ რი

გა ამ ძაფ რებს და ტყე ე ბის ფარ თო მას შ ტა ბი ან

ინ ვეს ტო რე ბი სათ ვის მათ მი ყიდ ვას გუ ლის-

გა ნად გუ რე ბას გა მო იწ ვევს.

ხ მობს. ამ ჟა მად სეგფ სა ქარ თ ვე ლო ში ქა ლაქ

გო რის მახ ლობ ლად ასა შე ნე ბელ ქა რის პირ-

სოფ ლად მზის გა მათ ბობ ლე ბის გა მო ყე ნე ბის

ველ 20 მგვტ-იან სად გურ ზე მუ შა ობს. მი უ-

გა მოც დი ლე ბა გვიჩ ვე ნებს, რომ ამ ტექ ნო ლო-

ხე და ვად ამი სა, ქა რი ჯე რაც სრუ ლი ად გა მო-

გი ას შე შის ნაკ ლე ბო ბი სა და არამ დ გ რა დი გა-

უ ყე ნე ბე ლი წყა რო ა, რომ ლის პო ტენ ცი ა ლიც

მო ყე ნე ბის პრობ ლე მის მოგ ვა რე ბა შე უძ ლი ა.

კარ გა დაა შეს წავ ლი ლი.

სა ერ თა შო რი სო არა სამ თავ რო ბო ორ გა ნი ზა-

ცი ამ „ევროპელი ქა ლე ბი სა ერ თო მო მავ ლი-

გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ებ თან და კავ-

სათ ვის” და მის მა პარ ტ ნი ო რებ მა 430 მზის

ში რე ბუ ლი დი დი პრობ ლე მა სა ქარ თ ვე ლო ში

კო ლექ ტო რი და ა ყე ნეს და მათ მუ შა ო ბას აკონ-

შე შის ჭრა ზე პო ლი ტი კუ რი პა სუ ხის მ გებ ლო-

ტ რო ლე ბენ. დამ ტ კიც და, რომ კო ლექ ტო რე ბი

ბის სა კითხის მო უგ ვა რებ ლო ბაა (შეშა პემ მ -ის

სა სარ გებ ლოა და თი თო ე უ ლი მათ გა ნი წე ლი-

ად გი ლობ რი ვი წყა რო ე ბის თით ქ მის ნა ხე ვა-

წად ში 700 კგ/CO -ით ნაკ ლებ აირს გა მო ყოფს,

2

რი ა). მეტყე ვე ო ბის სექ ტორ ზე პა სუ ხის მ გე-

რაც ყო ველ ოჯახს ფი ნან სებს უზო გავს (WECF,

ბე ლია გა რე მო სა და ბუ ნებ რი ვი რე სურ სე ბის

2014). ყვე ლა ზე რენ ტა ბე ლუ რი ტექ ნო ლო-

დაც ვის სა მი ნის ტ რო. კერ ძოდ, მი სი ქვე და-

გია მზის ენერ გი ით წყლის გა მათ ბობ ლე ბი ა,

ნა ყო ფი, ეროვ ნუ ლი სატყეო სა ა გენ ტო, ტყის

რომ ლე ბიც დი დი რა ო დე ნო ბით უნ და იქ ნას

ჭრის მო ცუ ლო ბა სა და შე შის გა ნა წი ლე ბის

გა მო ყე ნე ბუ ლი.

სქე მებს ად გენს. 2014 წელს სა ქარ თ ვე ლომ

ახა ლი ტყის კო დექ სი მი ი ღო, მაგ რამ მი სი ზო-

მი უ ხე და ვად ამი სა, მრა ვა ლი სა ბაზ რო და მა რე-

გი ერ თი დე ბუ ლე ბის ცხოვ რე ბა ში სა თა ნა დოდ

გუ ლი რე ბე ლი შეზღუდ ვის გა მო, მზის ენერ გი ით

გა ტა რე ბა დღემ დე ვერ ხერ ხ დე ბა. ამის გა მო

წყლის გა მაცხე ლებ ლე ბი იშ ვი ა თად გა მო ი ყე ნე-

ეს უზარ მა ზა რი რე სურ სი უაღ რე სად არა ე ფექ-

ბა. ბა რი ე რე ბის გა და ლახ ვი სა და მა სობ რი ვად

ტუ რად გა მო ი ყე ნე ბა. არა ე ფექ ტუ რო ბის მი ზე-

მა თი გა მო ყე ნე ბის მიზ ნით მთავ რო ბამ სა თა-

ზი შემ დე გი ფაქ ტო რე ბი ა:

ნა დო პო ლი ტი კა უნ და შე ი მუ შა ოს და გა ნა ხორ-

ცი ე ლოს. იგი ვე შე იძ ლე ბა ით ქ ვას სხვა, გა ნახ-

• ტყე ე ბის მარ თ ვის სი სუს ტე, რო მელ საც ტყე ე-

ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბით

ბის გაქ რო ბამ დე მივ ყა ვართ43;

ქსე ლე ბი სა გან და მო უ კი დებ ლად მო მუ შა ვე

უფ რო პა ტა რა მას შ ტა ბის ენერ გო ტექ ნო ლო გი-

• არა ე კო ნო მი უ რი ღუ მე ლე ბი;

ებ ზე, რო მელ თა შო რი საა ბი ო გა ზი, გე ო თერ მუ-

ლი ენერ გი ა, ქსე ლე ბი სა გან და მო უ კი დე ბე ლი

• სით ბოს და ნა კარ გე ბი სოფ ლად სახ ლე ბის

მცირე ჰესები და ქა რის ენერ გი ა. ზე მოხ სე ნე ბუ-

თბო ი ზო ლა ცი ის არარ სე ბო ბი სა და კლი მა ტურ

ლი ტე ქო ნო ლო გი ე ბის გა მო ყე ნე ბი სათ ვის არც

პი რო ბებ თან შე უ სა ბა მო ბის გა მო;

რა ი მე ზო მე ბი შე მუ შა ვე ბუ ლა და არც შე სა ბა მი-

სი პო ლი ტი კა ტარ დე ბა.

• ნედ ლი შე შის გა მო ყე ნე ბის ჩვე ვა.

4.4.2.3 კლი მა ტის ცვლი ლე ბე ბის

მთავ რო ბამ და უ ყოვ ნებ ლივ უნ და შე ი მუ შა ოს

ზე გავ ლე ნის შერ ბი ლე ბა

ბი ო მა სის ეფექ ტუ რი გა მო ყე ნე ბის სა ხელ მ-

წი ფო სტრა ტე გი ა. წი ნა აღ მ დეგ შემ თხ ვე ვა ში,

სა ქარ თ ვე ლოს სა ერ თა შო რი სო დო ნე ზე არ

რო გორც ბო ლოდ რო ინ დე ლი კვლე ვე ბი გვიჩ-

აუღია ვალ დე ბუ ლე ბა, სათ ბუ რის აირის გა მო-

ვე ნებს (CENN, 2014) შე შის ინ ტენ სი უ რი და

ყო ფა შე ამ ცი როს. შე სა ბა მი სად, კლი მა ტუ რი

უყა ი რა თო გა მო ყე ნე ბა, რა საც ტყის გა მო ყე-

ცვლი ლე ბე ბის ზე გავ ლე ნის შერ ბი ლე ბა აირის

ნე ბის არ სე ბუ ლი პრაქ ტი კაც ემა ტე ბა, ზამ-

გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბის მეშ ვე ო ბით არცერ-

თარ ში ენერ გი ის ნაკ ლე ბო ბის პრობ ლე მას

თი სამ თავ რო ბო პო ლი ტი კით თუ პროგ რა მით

43 ტყეებთან დაკავშირებული მთავარი პრობლემა ის იყო, რომ 1994-2004 წლებში გაზი რუსეთიდან თითქმის

არ შემოდიოდა, ხოლო ელექტროენერგიის მიწოდებაში იმდროინდელი დიდი კრიზისის გამო, საწვავად შეშის

გამოყენება ქალაქადაც და სოფლადაც საგრძნობლად გაიზარდა.

94 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

არაა გათ ვა ლის წი ნე ბუ ლი, თუმ ცა, სა ქარ თ ვე-

ლო კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის თა ო ბა ზე სხვა

ქვეყ ნებ თან თა ნამ შ რომ ლობს, რო გორც ქვე-

ყა ნა, რო მელ საც UNFCCC-ის კი ო ტოს პრო-

ტო კო ლის 1-ლი და ნარ თის თ ვის ხე ლი არ

მო უ წე რი ა. სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის თა-

ო ბა ზე სა ქარ თ ვე ლო ეროვ ნუ ლი შეტყო ბი ნე ბე-

mTavrobam dauyovnebliv

ბის მეშ ვე ო ბით ავ რ ცე ლებს ინ ფორ მა ცი ას და

მომ ზა დე ბუ ლი აქვს ტექ ნო ლო გი უ რი მოთხოვ-

unda SeimuSaos

ნე ბის შე ფა სე ბა, რო მე ლიც ტექ ნო ლო გი ე ბის

გა და ცე მის პრო ცე სის ნა წი ლი ა. სა ქარ თ ვე ლო

biomasis efeqturi

მი უ ერ თ და 2010 წლის 31 იან ვ რის კო პენ ჰა გე-

ნის შე თან ხ მე ბას. ამ ჟა მად მუ შავ დე ბა რამ დე-

gamoyenebis saxelmwifo

ნი მე NAMA ენერ გო ე ფექ ტუ რი შე ნო ბე ბი სათ-

ვის, მზის ენერ გი ით წყლის გა მაცხე ლებ ლე ბის

strategia. winaaRmdeg

გა მო ყე ნე ბი სა და ეკო ნო მი უ რი შე შის ღუ მე ლე-

ბის თა ო ბა ზე.

SemTxvevaSi, rogorc

სა ქარ თ ვე ლოს ჰქო ნია CDM-ის გა მო ყე ნე ბით

bolodroindeli

ნახ შირ ბა დის სა ერ თა შო რი სო ბა ზარ ზე გას-

ვ ლის მცდე ლო ბე ბი. რე გის ტ რი რე ბუ ლია რვა

kvlevebi gviCvenebs,

ქარ თუ ლი CDM პრო ექ ტი, რომ ლე ბიც ჯამ ში

წლი უ რად გა მო ყო ფის 2 მი ლი ო ნი ტო ნა CO -

SeSis intensiuri

2ეკ

ით შემ ცი რე ბას ით ვა ლის წი ნებს, თუმ ცა, ამ

პრო ექ ტე ბის უმე ტე სო ბამ CDM-ის მე ქა ნიზ-

da uyairaTo

მე ბის მეშ ვე ო ბით და ფი ნან სე ბა ვერ მი ი ღო.

2013 წელს წა მო ყე ნე ბულ იქ ნა EC-LEDS-ის

gamoyeneba, rasac tyis

ინი ცი ა ტი ვა, რო მელ საც აშ შ -ის EC-LEDS-მაც

და უ ჭი რა მხა რი. გა რე მო სა და ბუ ნებ რი ვი რე-

gamoyenebis arsebuli

სურ სე ბის დაც ვის სა მი ნის ტ როს ხელ მ ძღ ვა ნე-

ლო ბით შე იქ მ ნა მა ღა ლი დო ნის სა მი ნის ტ რო-

praqtikac emateba,

თა შო რი სი კო მი ტე ტი და EC-LEDS-ის სა მუ შაო

ჯგუ ფი. EC-LEDS-ის შე დე გე ბის სა ფუძ ველ ზე

zamTarSi energiis

INDC უნ და შე მუ შავ დეს. გა ნი ხი ლე ბა სა ქარ თ-

ვე ლოს მო ნა წი ლე ო ბის სხვა დას ხ ვა შე საძ ლო

naklebobis problemas

ვა რი ან ტი.

gaamZafrebs da tyeebis

• ემი სი ე ბის გა მო ყო ფის რა ო დე ნობ რი ვი

farTomasStabian

შეზღუდ ვა – საწყი სი 1990 წე ლი;

ganadgurebas gamoiwvevs”

• სა ბა ზი სო ხა ზი დან გა დახ ვე ვა;

• ემი სი ის ინ ტენ სი უ რო ბა – სათ ბუ რის აირის გა-

მო ყო ფა მშპ-სთან შე ფარ დე ბით (Lazriev, 2014).

ჯერ ჯე რო ბით არა ვი თა რი გა დაწყ ვე ტი ლე ბა

მი ღე ბუ ლი არ არის.

95 საქართველო

4.5

energetikis mdgradi ganviTarebis

strategiuli prioritetebi

დღე ი სათ ვის ენერ გე ტი კის მდგრა დი რე გუ ლა ცი ე ბის თან და თა ნო ბი თი და ახ ლო ე ბა,

გან ვი თა რე ბის სტრა ტე გი უ ლი პრი ო-

შემ დ გომ ში კი ჰარ მო ნი ზა ცი ა;

რი ტე ტე ბი სა ქარ თ ვე ლო ში გან საზღ-

ვ რუ ლი არ არის. ფაქ ტობ რი ვად, პრი-

მო სა ლოდ ნე ლი ა, რომ ეს პრო ცე სი გა ა ად ვი ლებს:

ო რი ტე ტე ბი ძი რი თა დად რამ დე ნი მე ას პექტს

ეყ რ დ ნო ბა: ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ის

- ენერ გი ის კონ კუ რენ ტუ ლი, გამ ჭ ვირ ვა ლე

ახა ლი სიმ ძ ლავ რე ე ბის შექ მ ნა (ჰიდრო და გაზ ზე

და ეფექ ტუ რი სა ბაზ რო მო დე ლი სა და მიმ-

მო მუ შა ვე თბო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბი), უცხო

ზიდ ვე ლი და სტა ბი ლუ რი სა ინ ვეს ტი ციო

ქვეყ ნებ ში გა ზის ტრან ზი ტის გა მო ყე ნე ბა ტრან-

კლი მა ტის შექ მ ნას;

ზი ტის სა ფა სუ რის ნა ტუ რით მი სა ღე ბად და ბუ-

ნებ რი ვი აირის რე ზერ ვუ ა რის აშე ნე ბა ენერ გი-

- სა ქარ თ ვე ლო სა და ევ რო კავ ში რის წევრ სა-

ის მოთხოვ ნის და საკ მა ყო ფი ლებ ლად ზამ თარ ში,

ხელ მ წი ფო ებს შო რის ენერ გი ით ვაჭ რო ბას;

რო ცა ჰიდ რო ე ლექ ტ რო სად გუ რე ბის გე ნე რა ცია

მოთხოვ ნას ვერ აკ მა ყო ფი ლებს.

- ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

კვლე ვას;

2014 წლის აგ ვის ტო ში სა ჯა რო გან ხილ ვი სათ-

ვის ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კის დო კუ მენ ტის

- ქვე ყა ნა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა კენ მი-

პრო ექ ტი გა მოქ ვეყ ნ და. სა ინ ტე რე სო იქ ნე ბო-

მარ თუ ლი ქმე დე ბე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბას

და ამ დო კუ მენ ტ ში აღ ნიშ ნუ ლი პრი ო რი ტე ტე-

ეკო ნო მი კუ რად და ეკო ლო გი უ რად მი სა ღე-

ბის გან ხილ ვა.

ბი ფორ მით.

• ენერ გი ის მი წო დე ბის წყა რო ე ბის დი ვერ სი ფი კა-

ენერ გი ის ბაზ რი სა და ენერ გი ით ვაჭ რო ბის მე ქა-

ცია და ენერ გო რე სურ სე ბის ოპ ტი მა ლუ რი ექ-

ნიზ მე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბა. აქ იგუ ლის ხ მე ბა სა კა-

ს პ ლუ ა ტა ცი ა. ქვე ყა ნა ში არ სე ბუ ლი წი ა ღი სე უ-

ნონ მ დებ ლო და კო მერ ცი უ ლი ურ თი ერ თო ბე ბი,

ლი რე სურ სე ბის (ბუნებრივი გა ზის, ნავ თო ბი სა

გამ ჭ ვირ ვა ლე ინ ს ტი ტუ ცი უ რი სტრუქ ტუ რე ბის

და ქვა ნახ ში რის) მო ძი ე ბა და მო პო ვე ბა ქვეყ ნის

ჩა მო ყა ლი ბე ბა, მა რე გუ ლი რე ბე ლი ჩარ ჩო ე ბის

სტრა ტე გი ულ პრი ო რი ტე ტებს შო რი სა ა. დი დი

გა უმ ჯო ბე სე ბა და სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გე ტი კის

სტრა ტე გი უ ლი მნიშ ვ ნე ლო ბა ენი ჭე ბა სა ქარ-

სის ტე მის რე გი ო ნულ სის ტე მა ში უფ რო მჭიდ რო

თ ვე ლო ში არ სე ბუ ლი ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

ინ ტეგ რა ცი ა; სტრა ტე გი უ ლი გე ო პო ლი ტი კუ რი

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბას, გან სა კუთ რე ბით კი

მდე ბა რე ო ბის გა მო ყე ნე ბი სა და აღ მო სავ ლეთ -

ჰიდ რო ე ნერ გე ტი კის შემ დ გომ გან ვი თა რე ბას.

და სავ ლე თი სა და ჩრდი ლო ეთ - სამ ხ რე თის სატ-

მე ტიც, სა ქარ თ ვე ლო და ნა ხუ ლია, რო გორც

რან ზი ტო პრო ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბის გზით

სუფ თა ენერ გი ის წარ მო ე ბი სა და ამ ენერ გი ით

რე გი ონ ში სა ქარ თ ვე ლოს, როგორც სატ რან ზი-

ვაჭ რო ბის რე გი ო ნუ ლი ცენ ტ რი;

ტო ქვეყ ნის, მნიშ ვ ნე ლო ბის ამაღ ლე ბა.

• ევ რო კავ ში რის ენერ გე ტი კულ კა ნონ მ დებ ლო-

სა ქარ თ ვე ლო ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სად-

ბას თან სა ქარ თ ვე ლოს კა ნონ მ დებ ლო ბი სა და

მი ინ ტეგ რი რე ბუ ლი მიდ გო მის შე მუ შა ვე ბა და

96 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

გან ხორ ცი ე ლე ბა. სამ თავ რო ბო დო კუ მენ ტ ში

მი წო დე ბის ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რის გა უმ ჯო ბე სე-

ხაზ გას მუ ლია ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მე ქა ნიზ-

ბის, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ექ ს პორ ტის ზრდი სა და

მე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბა ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

ინფრასტრუქტურული პრო ექ ტე ბის ეკო ლო გი უ-

პროგ რა მე ბის, სა თა ნა დო სა კა ნონ მ დებ ლო ბა-

რი ზე გავ ლე ნის გათ ვა ლის წი ნე ბი სათ ვის. სტრა-

ზი სა და მას ტი მუ ლი რე ბე ლი ღო ნის ძი ე ბე ბის

ტე გი ის თა ნახ მად, ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა-

მნიშ ვ ნე ლო ბა.

ცი ამ 2020 წლამ დე ყო ველ წ ლი უ რად 14.0 ტვს-ს

უნ და მი აღ წი ოს (ამოსავალია 2014 წელს 10.17

გა რე მოს დაც ვი თი კომ პო ნენ ტე ბის გათ ვა ლის-

ტვს-ის გე ნე რა ცი ა), ხო ლო იმ პორ ტ მა, შე სა ბა მი-

წი ნე ბა. დო კუ მენ ტის პრო ექ ტი აღი ა რებს სა უ-

სად, უნ და და იკ ლოს.

კე თე სო სა ერ თა შო რი სო გა მოც დი ლე ბის გათ-

ვა ლის წი ნე ბის აუცი ლებ ლო ბას იმ მიზ ნით, რომ

ამ სტრა ტე გი ის ცხოვ რე ბა ში გა სა ტა რებ ლად

დი დი ენერ გე ტი კუ ლი ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რუ ლი

დი დი ძა ლის ხ მე ვაა სა ჭი რო. სა ქარ თ ვე ლოს ჰიდ-

პრო ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბი სას ეკო ლო გი უ რი

რო ე ნერ გი ი სა და ენერ გი ის სხვა გა ნახ ლე ბა დი

და სო ცი ა ლუ რი ზე გავ ლე ნა მი ნი მუ მამ დე იქ ნას

წყა რო ე ბის სა თა ნა დო გა მო ყე ნე ბა ერ თა დერ თი

დაყ ვა ნი ლი.

პრობ ლე მა არ არის, რომ ლის გა დაჭ რაც სწო რად

შე მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გე ტი კუ ლი სტრა ტე გი ის, რე-

• მომ ხ მა რებ ლე ბის ინ ტე რე სე ბის გათ ვა ლის წი ნე-

გი ო ნის ენერ გო ბაზ რე ბის ინ ტეგ რა ცი ი სა და სა-

ბა და მა თი მომ სა ხუ რე ბის ხა რის ხის გა უმ ჯო ბე-

თა ნა დო სა ბაზ რო მე ქა ნიზ მე ბის მეშ ვე ო ბით უნ და

სე ბა შემ დე გი სა შუ ა ლე ბე ბით:

მოხ დეს. ამ ჟა მად მიმ დი ნა რე ცხა რე დის კუ სია

ეკო ლო გი ურ და სო ცი ა ლურ სა კითხებ ზე ნათ-

- მო ნო პო ლი ე ბის თა ვი დან აცი ლე ბის მიზ-

ლად მი ა ნიშ ნებს, თუ რა დი დი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს

ნით მა რე გუ ლი რე ბე ლი ორ გა ნოს ფუნ ქ ცი-

ენერ გე ტი კის სფე რო ში ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რუ ლი

ე ბის გაძ ლი ე რე ბა;

პრო ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბის დროს მა თი ეკო-

ლო გი უ რი და სო ცი ა ლუ რი შე დე გე ბის შე ფა სე ბის

- მომ სა ხუ რე ბის ახა ლი სტან დარ ტე ბის შე მუ-

პრო ცე დუ რე ბის შე მუ შა ვე ბა სა და დაც ვას.

შა ვე ბა და მომ სა ხუ რე ბის ხა რის ხის კონ ტ-

რო ლის სა თა ნა დო წე სე ბის შე მო ღე ბა;

მე ზო ბელ ქვეყ ნებ თან ელექ ტ რო ე ნერ გი ით ვაჭ-

რო ბის რთუ ლი მე ქა ნიზ მე ბის შექ მ ნა აუცი ლე ბე-

- გამ ჭ ვირ ვა ლე და სა მარ თ ლი ა ნი ტა რი ფე ბის

ლი ნა ბი ჯია ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბაზ რის თურ-

და წე სე ბა;

ქეთ თან და ევ რო პას თან ინ ტეგ რა ცი ის გზა ზე

(თურქეთი ENTSOE-ს უკ ვე მი ერ თე ბუ ლია და

- სო ცი ა ლუ რი პროგ რა მე ბი სა და სუბ სი დი ე-

თა ვის ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბა ზარს ENTSOE-ის

ბის გა მო ყო ფის გზით სა ზო გა დო ე ბის და-

წე სე ბის შე სა ბა მი სად მარ თავს). ამ მე ქა ნიზ მის-

უც ვე ლი ჯგუ ფე ბი სათ ვის ენერ გი ის უწყ ვე-

თ ვის ასე ვე სა ჭი როა სის ტე მე ბის უფ რო მა ღა-

ტი მი წო დე ბის უზ რუნ ველ ყო ფა.

ლი სტან დარ ტე ბი და და ბა ლან სე ბუ ლი სა ში ნაო

ბაზ რის ორ გა ნი ზე ბა, ასე ვე ქსე ლე ბის კო დი რე-

ეს სტრა ტე გი უ ლი პრი ო რი ტე ტე ბი შე ე სა ბა მე ბა

ბის სის ტე მა, რო მე ლიც სის ტე მი სა და ბაზ რის

2014 წელს მი ღე ბულ `საქართველოს ეკო ნო მი-

ოპე რა ტო რე ბის საქ მი ა ნო ბის ორ გა ნი ზა ცი ის თ-

კუ რი და სო ცი ა ლუ რი გან ვი თა რე ბის სტრა ტე-

ვი საა სა ჭი რო.

გი ას 2020~, რომ ლის სა ბო ლოო მი ზა ნი ქვეყ ნის

კონ კუ რენ ტუ ნა რი ა ნო ბი სა და კე თილ დღე ო ბის

სა ქარ თ ვე ლოს აქვს პო ტენ ცი ა ლი, რომ სუფ თა

ამაღ ლე ბა ა. რაც შე ე ხე ბა ენერ გე ტი კას, დო კუ-

ენერ გი ით რე გი ო ნუ ლი ვაჭ რო ბის ინი ცი ა ტო-

მენ ტ ში ხაზ გას მუ ლი ა, რომ ქვეყ ნის ენერ გო რე-

რი გახ დეს, მაგ რამ ამ ხედ ვის გაცხა დე ბას თან

სურ სე ბის, გან სა კუთ რე ბით კი ჰიდ რო ე ნერ გი ის,

ერ თად კონ კ რე ტუ ლი მე ქა ნიზ მე ბის შე მუ შა ვე ბა-

მაქ სი მა ლუ რად გა მო ყე ნე ბას დი დი მნიშ ვ ნე ლო-

ცაა სა ჭი რო. აუცი ლე ბე ლია მხარ დამ ჭე რი მე ქა-

ბა აქვს ენერ გო და მო კი დე ბუ ლე ბის შემ ცი რე ბი-

ნიზ მე ბიც, რომ ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი (სუფთა)

სა და ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის ზრდის, ენერ გო-

წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბა უფ რო ინ ტენ სი უ რი გახ-

ე ფექ ტუ რო ბის ამაღ ლე ბის, ქვეყ ნის რე სურ სე ბის

დეს. აუცი ლე ბე ლია ასე ვე ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

ეკო ნო მი უ რად მოხ მა რე ბი სა და სო ცი ა ლუ რი

დი წყა რო ე ბის სფე რო ში ეროვ ნუ ლი პო ლი ტი კის

პი რო ბე ბის გა უმ ჯო ბე სე ბის მიზ ნით, სოფ ლად

კო ორ დი ნა ცია მე ზო ბე ლი ქვეყ ნე ბის შე სა ბა მის

ბუ ნებ რი ვი გა ზი სა და ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

პო ლი ტი კას თან.

97 საქართველო

4.6

rekomendaciebi

98

სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გე ტი კის სფე რო ში იქ ნას, რო გორც საქარ თ ვე ლოს წვლი ლი (INDC)

ბევ რი ამ ჟა მად არ სე ბუ ლი და მო სა ლოდ- კლი მა ტუ რი ცვლი ლე ბე ბის შე სა ხებ მო მა ვალ

ნე ლი პრობ ლე მა სუს ტი სა კა ნონ მ დებ ლო

მო ლა პა რა კე ბებ ზე, რომ ლე ბიც პა რიზ ში 2015

ბა ზის, სტრა ტე გი უ ლი და გეგ მ ვის არარ-

წელს უნ და ჩა ტარ დეს. პა რიზ ში სა ქარ თ ვე-

სე ბო ბის, სუს ტი მარ თ ვი სა და რე გუ ლი რე ბის,

ლომ ამ მიზ ნე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბა ში დახ მა-

გა უმ ჭ ვირ ვა ლე ბაზ რე ბი სა და ვერ ტი კა ლუ-

რე ბა უნ და ითხო ვოს, რი თაც თა ვის წვლილს

რად ინ ტეგ რი რე ბუ ლი სის ტე მის შე დე გი ა. ამ

ტექ ნო ლო გი ე ბის სა ერ თა შო რი სო გა და ცე-

უკა ნას კ ნე ლის ფუნ ქ ცი ო ნი რე ბას სა ხელ მ წი ფო

მის პრო ცესს და უ კავ ში რებს. NEEAP, რო მე-

არე გუ ლი რებს და არა და მო უ კი დე ბე ლი მა რე-

ლიც დრო თა გან მავ ლო ბა ში უნ და და ზუს ტ დეს,

გუ ლი რე ბე ლი ორ გა ნო, რო მე ლიც სა უ კე თე სო

მიზ ნე ბის მიღ წე ვი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ზო მე-

სა ერ თა შო რი სო გა მოც დი ლე ბით იხელ მ ძღ ვა ნე-

ბი სა და პო ლი ტი კის გან საზღ ვ რი სა და შე მუ შა-

ლებ და. სა თა ნა დოდ არ მი ი ღე ბა მხედ ვე ლო ბა-

ვე ბის დამ ხ მა რე სა შუ ა ლე ბა იქ ნე ბა. NEEAP-ის

ში ეკო ლო გი უ რი და სო ცი ა ლუ რი პრობ ლე მე ბი,

შე მუ შა ვე ბი სას შე საძ ლე ბე ლია ასე ვე ევ რო კავ-

ხო ლო ენერ გე ტი კის მდგრა დი გან ვი თა რე ბი-

ში რის მე თო დო ლო გი უ რი სა ხელ მ ძღ ვა ნე ლოს

სად მი მიდ გო მა კონ კ რე ტულ პრინ ცი პებს არ

გა მო ყე ნე ბა.

ეფუძ ნე ბა.

• ყოვ ლის მომ ც ვე ლი მიდ გო მის შე მუ შა ვე ბა

უმ თავ რეს პრი ო რი ტე ტად უნ და იქ ცეს ენერ გე-

ახა ლი სამ შე ნებ ლო კო დექ სის ცხოვ რე ბა-

ტი კის სფე როს კა ნონ მ დებ ლო ბის ევ რო კავ ში-

ში გა სა ტა რებ ლად. ევ რო კავ ში რის გა მოც დი-

რის შე სა ბა მის კა ნონ მ დებ ლო ბას თან ჰარ მო-

ლე ბა გვიჩ ვე ნებს, რომ შე ნო ბებ ში ენერ გო-

ნი ზა ცია და ცხოვ რე ბა ში გა ტა რე ბა ევ რო პის

ე ფექ ტუ რო ბის და ნერ გ ვი სათ ვის რამ დე ნი მე

ენერ გე ტი კულ სა ზო გა დო ე ბა ში გა ერ თი ა ნე ბის

ღო ნის ძი ე ბა ერ თ დ რო უ ლად უნ და იქ ნას გა მო-

მეშ ვე ო ბით. აუცი ლე ბე ლია ასე ვე ევ რო კავ ში-

ყე ნე ბუ ლი: და ი ნერ გოს ტექ ნი კუ რი სტან დარ-

რის ენერ გე ტი კუ ლი დი რექ ტი ვე ბის თან და თა-

ტე ბი, მი ე წო დოს ინ ფორ მა ცია კერ ძო სახ ლე ბის

ნო ბი თი და მდგრა დი გა მო ყე ნე ბა. ამან შე იძ ლე-

მფლო ბე ლებს, მოხ დეს სამ შე ნებ ლო კომ პა ნი-

ბა მდგრა დი ენერ გო სის ტე მის გან ვი თა რე ბის

ე ბის მუ შაკ თა პრო ფე სი უ ლი დო ნის ამაღ ლე ბა

ყვე ლა ას პექ ტ ზე პირ და პი რი პო ზი ტი უ რი გავ-

და გა მო ი ყოს ფი ნან სუ რი დახ მა რე ბა. ამ დე ნად,

ლე ნა იქო ნი ოს. მნიშ ვ ნე ლო ვა ნია დი რექ ტი ვებ-

აუცი ლე ბე ლია ახა ლი სამ შე ნებ ლო კო დექ სის

ში და სა ხუ ლი მიზ ნე ბის მიღ წე ვაც, რად გან წარ-

ადაპ ტა ცია ამ გ ვა რი ინ ტეგ რი რე ბუ ლი მიდ გო-

მა ტე ბას ხელ შე სა ხე ბი შე დე გი მოჰ ყ ვე ბა.

მის შე სა მუ შა ვებ ლად. დო ნო რე ბის მხარ და ჭე-

რა და კლი მა ტის ცვლი ლე ბებ თან ბრძო ლის

მოკ ლე ვა დი ა ნი, სა შუ ა ლო ვა დი ა ნი

ახა ლი მე ქა ნიზ მე ბი, მა გა ლი თად, მომ ზა დე ბუ-

და გრძელ ვა დი ა ნი რე კო მენ და ცი ე ბი

ლი NAMA შე იძ ლე ბა თა ნა და ფი ნან სე ბი სა და

ტექ ნი კუ რი მხარ და ჭე რის მო ზიდ ვის სა შუ ა ლე-

მოკ ლე ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

ბა გახ დეს. ამ მიზ ნით უნ და შე მუ შავ დეს ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის სა კითხი სად მი ყოველმხრივ

• ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა-

მი მარ თუ ლი მიდ გო მა, რო მე ლიც და საწყი სი-

ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში და სა ხუ-

სათ ვის ახალ და სა ხელ მ წი ფო შე ნო ბებ ში უნ და

ლი მიზ ნე ბის ოფი ცი ა ლუ რად დამ ტ კი ცე ბა

იქ ნას გა მო ყე ნე ბუ ლი. აუცი ლე ბე ლია ამ მიდ გო-

და 2020 წლი სათ ვის NEEAP-ის შე მუ შა ვე ბა.

მის გან ხორ ცი ე ლე ბის კონ ტ რო ლი.

ამ ჟა მინ დე ლი დე ბა ტე ბი ენერ გე ტი კუ ლი პო-

ლი ტი კის მო დე ლი რე ბის შე დე გე ბის თა ო ბა ზე • ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ-

გა მო ყე ნე ბულ უნ და იქ ნას ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

ლე ბა დი წყა რო ე ბის სა ა გენ ტოს შექ მ ნა. ევ რო-

ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

კავ ში რის გა მოც დი ლე ბა გვიჩ ვე ნებს, რომ ენერ-

სფე რო ში კონ კ რე ტუ ლი მიზ ნე ბის და სა სა ხად,

გო ე ფექ ტუ რო ბის გა ფან ტუ ლი პო ტენ ცი ა ლის

რაც შემ დ გომ ში ახა ლი სტრა ტე გი ის ნა წი ლი

და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო-

გახ დე ბა44. ეს მიზ ნე ბი შე იძ ლე ბა შე თა ვა ზე ბულ

ყე ნე ბი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის

44 ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ამ მიზნების განხორციელება ხსენებულ პოზიტიურ შედეგებს საგრძნობლად გაზრდის

(WEG და IRG, 2012).

99

საქართველო

მრა ვალ ფე როვ ნე ბის გა მო, ენერ გო ე ფექ ტუ-

ინ ს ტ რუ მენ ტის შე ხა მე ბა. ამ სფე რო ში გა ტა-

რო ბის ამაღ ლე ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა-

რე ბუ ლი პო ლი ტი კა უნ და მო ი ცავ დეს აგ რეთ-

დი წყა რო ე ბის ინ ტენ სი უ რი გა მო ყე ნე ბის ხელ-

ვე შე შის გა მო ყე ნე ბა ზე პო ლი ტი კუ რი პა სუ ხის-

შეწყო ბი სათ ვის უფ რო მა ღა ლი ინ ს ტი ტუ ცი უ რი

მ გებ ლო ბის და წე სე ბა სა და ტყე ე ბის მდგრა დი

პა სუ ხის მ გებ ლო ბა და სა თა ნა დო ზო მე ბის შე-

მარ თ ვის სტრა ტე გი ის შე მუ შა ვე ბას (აქ გათ ვა-

მუ შა ვე ბა და გა ტა რე ბაა სა ჭი რო. ევ რო კავ ში-

ლის წი ნე ბუ ლი უნ და იყოს ტყე ე ბის, რო გორც

რის ყვე ლა წევრ სა ხელ მ წი ფო ში ამ მიზ ნით

ენერ გი ის წყა როს გა მო ყე ნე ბა და მა თი მდგრა-

ენერ გე ტი კის სა ა გენ ტო ე ბია შექ მ ნი ლი. სა ქარ-

დი აღ დ გე ნა). ზე მოთ ქ მულ თან ერ თად, უნ და

თ ვე ლო ში ასე თი სა ა გენ ტო არ არის, მაგ რამ

შე მუ შავ დეს საწ ვა ვის ნაკ ლე ბო ბის გა და ლახ-

მი სი შექ მ ნა აუცი ლე ბე ლი ა.

ვი სათ ვის აუცი ლე ბე ლი მიდ გო მა.

• ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში • ენერ გე ტი კის მდგრა დი გან ვი თა რე ბი სათ ვის

თი თო ე უ ლი პრო ექ ტი სათ ვის სა ერ თა შო რი სო

აუცი ლე ბე ლი და მო უ კი დე ბე ლი ანა ლი ტი კუ რი

სტან დარ ტე ბის შე სა ბა მი სი გზშ-ის გან ხორ-

ცოდ ნის გაძ ლი ე რე ბა და ინ ს ტი ტუ ცი ო ნა ლი-

ცი ე ლე ბა და კონ ტ რო ლი. ენერ გი ის გა ნახ ლე-

ზა ცი ა. ამ ჟა მად ანა ლი ტი კო სე ბი და სპე ცი ა ლის-

ბად წყა რო ებს, მათ შო რის, რო გორც სა შუ ა ლო,

ტე ბი უცხო ქვეყ ნე ბის მხარ და ჭე რა ზე დი დად

ისე მცი რე ჰე სებს, მდგრა დი ენერ გე ტი კის გან-

არი ან და მო კი დე ბუ ლი, მაგ რამ მდგრა დი ენერ-

ვი თა რე ბა სა და ქვეყ ნის ეკო ნო მი კურ წინ ს ვ ლა-

გე ტი კის პო ლი ტი კის სა მო მავ ლო გან ვი თა რე-

ში დი დი წვლი ლის შე ტა ნა შე უძ ლი ა. იმი სათ ვის,

ბი სათ ვის ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი ის

რომ ეს პო ტენ ცი ა ლი რე ა ლურ პრო ექ ტე ბად

გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის ყოველმხრივი კვლე ვა

გარ და იქ მ ნას, აუცი ლე ბე ლია ამ ჟა მად არ სე ბუ-

და ანა ლი ზია აუცი ლე ბე ლი. უფ რო დე ტა ლუ-

ლი დაბ რ კო ლე ბე ბის გა და ლახ ვა და გა დაწყ ვე-

რად უნ და იქ ნას შეს წავ ლი ლი ენერ გო ე ფექ ტუ-

ტი ლე ბე ბის მი ღე ბის პრო ცეს ში სა ზო გა დო ე ბის

რო ბი სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

ჩარ თ ვა. ამას გარ და, მთავ რო ბამ უნ და უზ რუნ-

და დე ბი თი ზე გავ ლე ნა ეკო ნო მი კურ ზრდა ზე,

ველ ყოს მდგრა დი და ხან გ რ ძ ლი ვი გა მო ყე ნე-

ახა ლი ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო ზიდ ვა ზე, ახა ლი სა-

ბის წე სე ბის დაც ვა, სა თა ნა დო რე გუ ლა ცი ე ბი

მუ შაო ად გი ლე ბის შექ მ ნა სა და კვა ლი ფი კა ცი-

და ფი ნან სუ რი გა რან ტი ე ბი იმ ეკო ლო გი უ რი

ის ამაღ ლე ბა ზე, ახა ლი ბიზ ნე სე ბის წა მოწყე ბა-

და სო ცი ა ლუ რი საფ რ თხე ე ბის თა ვი დან ასა ცი-

სა და გა რე მოს გა უმ ჯო ბე სე ბა ზე. ეს აამაღ ლებს

ლებ ლად, რომ ლებ საც ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

გამჭვირვალობას, პრო ფე სი ულ და ინ ს ტი ტუ ცი-

წყა რო ე ბის პრო ექ ტე ბი ქმნი ან.

ურ სტან დარ ტებ სა და სტა ბი ლუ რო ბას, რაც და-

აჩ ქა რებს პროგ რესს და შე არ ბი ლებს ამ ჟა მად

• ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სფე რო ში

არ სე ბულ რის კებს, რო მელ თა წი ნა შეც ენერ-

სა ფუძ ვ ლი ა ნი კა ნონ მ დებ ლო ბის შე მუ შა ვე-

გო უ საფ რ თხო ე ბა და ენერ გე ტი კის სექ ტო რის

ბა და დამ ტ კი ცე ბა (მათ შო რის, ყვე ლა ისე თი

მდგრა დი გან ვი თა რე ბა დგას.

მნიშ ვ ნე ლო ვან სა კითხ ზე რე გუ ლა ცი ე ბის

შე მო ღე ბა, რო გო რი ცაა ქსე ლის თა ნას წო რი

სა შუ ა ლო ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

ხელ მი საწ ვ დო მო ბა, გა რან ტი რე ბუ ლი შეს-

ყიდ ვა, და ქსელ თან მი ერ თე ბუ ლი და მი უ ერ- • ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მრა ვალ მ ხ რი ვი ჩარ-

თე ბე ლი ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის

ჩო ე ბის შე მუ შა ვე ბა, მათ შო რის, ეკო ნო მი-

სა თა ნა დო და ფი ნან სე ბა). ევ რო კავ ში რის ქვეყ- კის ყვე ლა სექ ტორ ში (მრეწველობა, მომ-

ნებს ამ მხრივ მდი და რი გა მოც დი ლე ბა აქვთ და

სა ხუ რე ბა, ვაჭ რო ბა, სოფ ლის მე ურ ნე ო ბა,

მის სა ფუძ ველ ზე სა ქარ თ ვე ლო სათ ვის შე სა ფე-

ტრან ს პორ ტი) ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის პო ტენ-

რი სი პო ლი ტი კის შერ ჩე ვა შე იძ ლე ბა. ენერ გი-

ცი ა ლის გა მო სა ყე ნებ ლად აუცი ლე ბე ლი კა-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის გა მო ყე ნე ბი სათ ვის

ნონ ქ ვემ დე ბა რე აქ ტე ბი სა და წე სე ბის მი ღე-

აუცი ლე ბე ლია იმ ტექ ნო ლო გი ე ბის ფი ნან სუ რი

ბა. ამას თან, მუდ მი ვად უნ და ზუსტდებოდეს

მხარ და ჭე რა, რომ ლე ბიც ჯერ კონ კუ რენ ტუ-

NEEAP-ები. კერ ძო ინ ვეს ტი ცი ე ბის მო სა ზი დად

ნა რი ა ნი არა ა. მხარ და ჭე რის მე ქა ნიზ მე ბი შე-

სა თა ნა დო სა კა ნონ მ დებ ლო, ეკო ნო მი კურ, ფი-

იძ ლე ბა იყოს: მი წო დე ბის ტა რი ფე ბის და წე-

ნან სურ და სა ინ ფორ მა ციო ბა ზას დი დი მნიშ ვ-

სე ბა, აუქ ცი ო ნე ბი, მწვა ნე სერ ტი ფი კა ტებ თან

ნე ლო ბა აქვს, რად გან ის ინ ვეს ტო რებს ნა თელ

ერ თად კვო ტე ბის გა მო ყე ნე ბა ან რამ დე ნი მე

გრძელ ვა დი ან პერ ს პექ ტი ვებს უქ მ ნის და

100 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

ამას თან, ინ ფ რას ტ რუქ ტუ რი სა და მომ ხ მა რებ

დამ კ ვიდ რე ბა ად ვი ლად უნ და შე ეძ ლოთ. ამ

ლე ბი სათ ვის გა წე უ ლი მომ სა ხუ რე ბის ხა რის ხის

მიზ ნით მა რე გუ ლი რე ბე ლი ორ გა ნოს და მო უ

გა უმ ჯო ბე სე ბას უწყობს ხელს. ამ გ ვა რი მიდ გო

კი დებ ლო ბა სა და არ სე ბულ სა კა ნონ მ დებ ლო

მა შე იძ ლე ბა და ეყ რ დ ნოს ევ რო კავ ში რის წევ რი

ბა ზა ში სა თა ნა დო ცვლი ლე ბე ბის შე ტა ნას გა

ქვეყ ნე ბის გა მოც დი ლე ბას, რო მე ლიც სა ქარ თ

დამ წყ ვე ტი მნიშ ვ ნე ლო ბა აქვს.

ვე ლო ში არ სე ბულ პი რო ბებს უნ და მი ე სა და გოს.

ამ გ ვა რი წე სე ბი ენერ გი ის ტა რი ფე ბის გა უმ

• გათ ბო ბი სა (ცხელ წყალ თან ერ თად) და კონ

ჯო ბე სე ბულ რე გუ ლი რე ბა სა და ამ სფე რო ში

დი ცი რე ბის სტრა ტე გი ის შე მუ შა ვე ბა. გათ ბო

გამ ჭ ვირ ვა ლე მიდ გო მე ბის დამ კ ვიდ რე ბა საც

ბი სა და კონ დი ცი რე ბის სექ ტო რი ჯე რაც საკ მა

უნ და ით ვა ლის წი ნებ დეს. ამ ჟა მინ დე ლი გა უმ

ოდ გა ნუ ვი თა რე ბე ლი ა. ამ სექ ტორ ში ენერ გი ის

ჭ ვირ ვა ლე სა ტა რი ფო პო ლი ტი კა, რო მე ლიც

და ზოგ ვი სა და სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის

კომ პა ნი ებ სა და მთავ რო ბას შო რის ორ მ ხ რივ

შემ ცი რე ბის უზარ მა ზა რი პო ტენ ცი ა ლი ა. სა

გა რი გე ბებ ზეა დამ ყა რე ბუ ლი, სა შუ ა ლო და

ფუძ ვ ლი ა ნი ანა ლი ზია სა ჭი რო იმი სათ ვის, რომ

მცი რე კერ ძო ინ ვეს ტო რე ბი სათ ვის უმ თავ რე

წი ნა და დე ბე ბი პრობ ლე მის ინ ტეგ რი რე ბუ ლი

სი ბა რი ე რი ა.

გა დაწყ ვე ტი სათ ვის ჯერ მჭიდ როდ და სახ ლე

ბუ ლი ქა ლა ქე ბი სათ ვის შე მუ შავ დეს, შემ დეგ კი • უნ და გა ა ნა ლიზ დეს და შე ფას დეს, რამ დე

ცენ ტ რი დან და შო რე ბუ ლი რე გი ო ნე ბის თ ვი საც.

ნად შე საძ ლე ბე ლია ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე

ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად წყა რო ებს ამ პრობ ლე

ნე რა ცი ი სათ ვის ქვეყ ნის ქვა ნახ ში რის მა რა

მის გა დაწყ ვე ტა ში დი დი წვლი ლის შე ტა ნა შე

გის გა მო ყე ნე ბა. სა ქარ თ ვე ლოს ქვა ნახ ში რის

უძ ლი ა. სა ქარ თ ვე ლო ში მზის ენერ გი ის გა მო

უმ ნიშ ვ ნე ლო მა რა გი აქვს45 და მი სი მდგრა დი

ყე ნე ბით გათ ბო ბის სა პი ლო ტე პრო ექ ტე ბის

გა მო ყე ნე ბა შე უძ ლე ბე ლი ა. მე ტიც, ენერ გი

გან ხორ ცი ე ლე ბის უკ ვე არ სე ბუ ლი გა მოც დი

ის გე ნე რა ცი ას ქვა ნახ შირ ზე მო მუ შა ვე ელექ

ლე ბა შე იძ ლე ბა სოფ ლად მზის ენერ გი ის გა

ტ რო სად გუ რე ბის მეშ ვე ო ბით ძა ლი ან უარ ყო

მო ყე ნე ბი სა და ცხე ლი წყლით უზ რუნ ველ ყო

ფი თი გავ ლე ნა აქვს გა რე მო ზე, მო სახ ლე ო ბის

ფის გეგ მე ბის შედ გე ნი სა და გან ხორ ცი ე ლე ბის

ჯან მ რ თე ლო ბა სა და კლი მატ ზე. და ბო ლოს,

სა ფუძ ვ ლად გა მოდ გეს. ამ მიზ ნით გა მო ყე ნე

ქვა ნახ ში რის ახა ლი სად გუ რე ბის მი ერ გა მო

ბულ უნ და იქ ნას ასე ვე სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გე

მუ შა ვე ბუ ლი ენერ გია ძვი რი იქ ნე ბა, რად გან

ტი კის გან ვი თა რე ბის ფონ დის პო ტენ ცი ა ლი და

ახა ლი სად გუ რე ბი სა და შე სა ბა მი სი ინ ფ რას

კომ პე ტენ ცი ა.

ტ რუქ ტუ რის მშე ნებ ლო ბა ზე დი დი სახ ს რე ბი

და ი ხარ ჯე ბა.

• შე ნო ბე ბის ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის სა კითხე

ბი სად მი მრა ვალ მ ხ რი ვი მიდ გო მა, რო გორც

გრძელ ვა დი ა ნი პერ ს პექ ტი ვე ბი

ეს ზე მო თაა აღ წე რი ლი, რა თა არ სე ბუ ლი ნა

გე ბო ბე ბი მთლი ა ნად იყოს მო ცუ ლი. არ სე • მე ზო ბელ ქვეყ ნებს შო რის ელექ ტ რო

ბუ ლი შე ნო ბე ბის შემ თხ ვე ვა ში აუცი ლე ბე ლია

ე ნერ გი ის რე გი ო ნუ ლი ბაზ რის შექ მ ნა

სი ტუ ა ცი ა ზე მორ გე ბუ ლი ეკო ნო მი კუ რი სტი

ელექ ტ რო ე ნერ გი ით, მათ შო რის, გა ნახ

მუ ლი რე ბა, ფი ნან სუ რი მხარ და ჭე რა და მო სახ

ლე ბა დი წყა რო ე ბი დან მი ღე ბუ ლი ელექ ტ

ლე ო ბის ინფორმირებულობის ზრდა.

რო ე ნერ გი ით ღია ვაჭ რო ბის ხელ შეწყო ბის

მიზ ნით. სომ ხეთ თან კავ ში რი პირ ვე ლი ნა

• ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბა ზარ ზე ახა ლი მო თა მა

ბი ჯი ა. თურ ქეთ მა თა ვი სი ენერ გე ტი კის სის

შე ე ბი სათ ვის გამ ჭ ვირ ვა ლე და თა ნა ბა რი წე

ტე მის სინ ქ რო ნუ ლი მუ შა ო ბის უზ რუნ

სე ბის (როგორც სა კა ნონ მ დებ ლო, ისე პრაქ

ველ ყო ფა ENTSOEის (ელექტროენერგიის

ტი კუ ლი) შე მო ღე ბა. ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

გა და ცე მის სის ტე მუ რი ოპე რა ტო რე ბის ევ რო

წყა რო ე ბის უფ რო ფარ თოდ გა მო ყე ნე ბის თ ვის

პუ ლი ქსე ლის) შექ მ ნით და ას რუ ლა. ევროპის

მცი რე, სა შუ ა ლო და თე მის სა კუთ რე ბა ში მყოფ

ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან სა ქარ თ ვე

კომ პა ნი ებს და მცი რე კა პი ტა ლის მქო ნე მო ქა

ლოს მი ერ თე ბა გან ვი თა რე ბის ხელ შეწყო ბი სა

ლა ქე ებ საც კი ელექ ტ რო ე ნერ გი ის ბა ზარ ზე

კენ გა დად გ მუ ლი მო რი გი ნა ბი ჯი იქ ნე ბა.

45 ქვეყნის ქვანახშირის დადგენილი მარაგი 407 მილიონ ტონადაა შეფასებული (გოჩიტაშვილი თ., 2012).

101 საქართველო

bibliografia

102 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

2nd National Communication of Armenia to USAID (2014). “Enhancing Capacity for Low

UNFCCC (2010). [სომხეთის მე ო რე ეროვ ნუ ლი

Emission Development Strategies (EC-LEDS)

შეტყო ბი ნე ბა (2010).]

Program in Armenia” Implemented by Tetra

Tech, Preliminary Results of National Energy

2nd National Communication of Azerbaijan to

Balance Calculation for Armenia for 2010-2012.

UNFCCC (2010). [აზერბაიჯანის მე ო რე ეროვ-

[USAID (2014). „შესაძლებლობების გაძ ლი ე-

ნუ ლი შეტყო ბი ნე ბა (2010).]

რე ბა სომ ხე თის და ბა ლე მი სი უ რი გან ვი თა რე-

ბის სტრა ტე გი ის თ ვის~ (EC-LEDS), პრო ექ ტი

Aliyev, I. (2014) Status of Domestic Contribution:

ხორ ცი ელ დე ბა Tetra Tech-ის მი ერ, ეროვ ნუ ლი

Azerbaijan. Presentation to the Panel on ენერ გე ტი კუ ლი ბა ლან სი 2010-2012 წლის თ-

Environment and Climate Change, Seminar on

ვის, პირ ვე ლა დი შე დე გე ბი.]

bibliografia

International Climate Negotiations, 13 November,

2014. [ალიევი, ი. (2014) ქვეყ ნის წვლი ლი: EBRD (2013). Transition Report 2013. [ევროპის

აზერ ბა ი ჯა ნი. პრე ზენ ტა ცია სა ერ თა შო რი სო

რე კონ ს ტ რუქ ცი ი სა და გან ვი თა რე ბის ბან კი

კლი მა ტის მო ლა პა რა კე ბე ბის სე მი ნა რის პა-

(2013). ან გა რი ში გარ და მა ვა ლი პრო ცე სის

ნელ ზე: გა რე მოს დაც ვა და კლი მა ტის ცვლი-

შე სა ხებ.]

ლე ბა, 13 ნო ემ ბე რი, 2014.]

ECON (2010): ECON Report 2010-007. The

Aliyeva, N. (2012). Resource Efficiency Gains

Electricity Sector in Georgia – An Overview.

and Green Growth Perspectives in Azerbaijan. Commissioned by the Ministry of Energy

Friedrich Ebert Stiftung, October 2012. [ალიევა, Georgia. [ECON (2010): ECON-ის ან გა რი ში

ნ. (2012), რე სურ სე ბის ეფექ ტუ რად მო პო ვე ბა

2010-007. სა ქარ თ ვე ლოს ელექ ტ რო ე ნერ გი ის

და მწვა ნე ზრდის პერ ს პექ ტი ვე ბი აზერ ბა ი-

სექ ტო რი – მი მო ხილ ვა. ან გა რი ში შეს რუ ლე-

ჯან ში, ფრიდ რიხ ებერ ტის ფონ დი, ოქ ტომ ბე-

ბუ ლია სა ქარ თ ვე ლოს ენერ გე ტი კის სა მი ნის-

რი, 2012.]

ტ როს დაკ ვე თით.]

CENN (2014): Wood Supply and Forest Energy Charter Secretariat (2013): In-Depth

Management Problems in Georgia, Mechanisms

Review of the Energy Efficiency Policy of

for Short-term and long-term Solutions. Azerbaijan [ენერგეტიკული ქარ ტი ის სამ დივ-

Retrieved from <http://weg.ge/wp-content/up-

ნო (2013): აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გო ე ფექ ტუ რო-

loads/2014/07/2-1.pdf>. [CENN (2014), შე შის ბის პო ლი ტი კის დე ტა ლუ რი მი მო ხილ ვა.]

მო პო ვე ბა და ტყის მე ნეჯ მენ ტ თან და კავ ში რე-

ბუ ლი პრობ ლე მე ბი სა ქარ თ ვე ლო ში, მოკ ლე-

EIA (2014). Energy Information Administration,

ვა დი ა ნი და გრძელ ვა დი ა ნი რე კო მენ და ცი ე ბი.

Country Data. [EIA (2014): ენერ გე ტი კუ-

ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://weg.

ლი ინ ფორ მა ცი ის ად მი ნის ტ რა ცი ა, ქვეყ ნის

ge/wp-content/uploads/2014/07/2-1.pdf>.]

მო ნა ცე მე ბი.]

Draft Inventory Report to draft 3rd National Fichtner (2013). Update of the Power Sector

Communication (unpublished). [მესამე ეროვ-

Master Plan of Azerbaijan 2013.2025. Final

ნულ შეტყო ბი ნე ბა ში გა მო ყე ნე ბუ ლი ინ ვენ-

Report, October 2013. [ფიჩტნერი (2013).

ტა რი ზა ცი ის დო კუ მენ ტი (გამოუქვეყნებელი

აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გე ტი კის სექ ტო რის 2013-

დო კუ მენ ტი).]

2025 წლე ბის გეგ მა. სა ბო ლოო ან გა რი ში, ოქ-

ტომ ბე რი 2013.]

103 ბიბლიოგრაფია

German Institute for Economic Research EA et al. (2005). Energy Indicators for Sustainable

(DIW Berlin) (2013): Cost Workshop: Nuclear. Development: Guidelines and Methodologies.

Retrieved from <http://www.diw.de/documents/

[IEA და სხვ. (2005). ენერ გე ტი კუ ლი ინ დი კა-

dokumentenarchiv/17/diw_01.c.417234.de/

ტო რე ბი მდგრა დი გან ვი თა რე ბის თ ვის: გზამ-

hirsch ausen_masmie_workshopii_nuclear.pdf>. კ ვ ლე ვე ბი და მე თო დო ლო გი ე ბი.]

[გერმანიის ეკო ნო მი კუ რი კვლე ვე ბის ინ ს ტი-

ტუ ტი (DIW Berlin) (2013). ვორ კ შო პი და ნა ხარ-

Index Mundi (2014): Azerbaijan Economy Profile

ჯე ბის შე სა ხებ: ატო მუ რი ელექ ტ რო სად გუ-

2014. Retrieved from <http://www.indexmundi.

რი. ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://

com/azerbaijan/economy_profile.html>. [Index

www.diw.de/documents/dokumentenarchiv/17/

Mundi (2014). აზერ ბა ი ჯა ნის ეკო ნო მი კის სექ-

diw_01.c.417234.de/hirschhausen_masmie_

ტო რი 2014. ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან:

workshopii_nuclear.pdf>.]

<http://www.indexmundi.com/azerbaijan/econo-

my_profile.html>.]

GEOSTAT (2013). Energy Balance. Retrieved

from <http://www.geostat.ge/>. [საქსტატი JICA (2013). Energy Sector Study, Azerbaijan

2013: ენერ გე ტი კუ ლი ბა ლან სი. ჩა მოტ ვირ თუ-

2013, Tokyo Electric Power Services Co, LTD/

ლია ვებ გ ვერ დი დან: www.geostat.ge]

[JICA (2013). აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გე ტი კის სექ-

ტო რის კვლე ვა, 2013, შპს ტო კი ოს ელექ ტ რო-

Gochitashvili, T. (2012). Georgian Energy Sector. ე ნერ გე ტი კუ ლი სერ ვი სე ბი.]

Main Priorities of Gas Sector Development.

Georgia. [გოჩიტაშვილი, თ., (2012). სა-

Kelbakiani, G. & Pignatti, N. (2013). Electricity

ქარ თ ვე ლოს ენერ გე ტი კუ ლი სექ ტო რი.

generation in Georgia I: The Seasonal

გა ზის სექ ტო რის გან ვი თა რე ბის ძი რი თა დი

Problem / Electricity Generation II: Blowing

პრი ო რი ტე ტე ბი.]

Wind into the System. Online Article for ISET

Economist. Retrieved from <http://www.iset.ge/

Green Alternative (2014a). Risky Business: blog/?p=2135>. [ქელბაქიანი, გ. & ფიგ ნა ტი ნ.

Hydropower Plant Construction in Georgia, (2013). ელექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცია სა ქარ-

Policy Brief, November 2014. [მწვანე ალ ტერ-

თ ვე ლო ში I: სე ზო ნუ რო ბას თან და კავ ში რე ბუ ლი

ნა ტი ვა (2014ა). სა ქარ თ ვე ლო ში ჰე სე ბის მშე-

პრობ ლე მე ბი /ე ლექ ტ რო ე ნერ გი ის გე ნე რა ცი ა, II:

ნებ ლო ბას თან და კავ ში რე ბით არ სე ბუ ლი და

ქა რის ენერ გი ის სის ტე მის თ ვის მი წო დე ბა. ISET

პროგ ნო ზი რე ბა დი რის კე ბი, სა ჯა რო პო ლი-

Economist. ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან:

ტი კის ნარ კ ვე ვი, ნო ემ ბე რი 2014.]

<http://www.iset.ge/blog/?p=2135>.]

Green Alternative (2014b). Sustainability Criteria

Lazriev, G. (2014). Georgia’s Preparation of

for Hydropower Development, Policy Brief. INDC. Presentation to the Panel on Environment

[მწვანე ალ ტერ ნა ტი ვა (2013ბ). მდგრა დო ბის

and Climate Change, Seminar on International

კრი ტე რი უ მე ბი ჰიდ რო ე ლექ ტ რო სად გუ რე-

Climate Negotiations, 13 November, 2014. [

ბის თ ვის, სა ჯა რო პო ლი ტი კის ნარ კ ვე ვი, ივ-

ლაზ რი ე ვი, გ. (2014). სა ქარ თ ვე ლოს INDC-ის

ლი სი 2014.]

მზა დე ბა. პრე ზენ ტა ცია სა ერ თა შო რი სო კლი-

მა ტის მო ლა პა რა კე ბე ბის სე მი ნა რის პა ნელ ზე

IEA (2014). International Energy Agency, – გა რე მოს დაც ვა და კლი მა ტის ცვლი ლე ბა, 13

Statistics, non-OECD Countries. [IEA (2014): ნო ემ ბე რი, 2014.]

ენერ გე ტი კის სა ერ თა შო რი სო სა ა გენ ტო, სტა-

ტის ტი კუ რი მო ნა ცე მე ბი, OECD-ის არა წევ რი

Ministry of Energy and Natural Resources of

ქვეყ ნე ბის თ ვის.]

Republic of Armenia & USAD, Annual Report

(2015). Reference Scenario 2015-2030.

[სომხეთის რეს პუბ ლი კის ენერ გე ტი კის და

ბუ ნებ რი ვი რე სურ სე ბის სა მი ნის ტ რო და

USAID, წლი უ რი ან გა რი ში (2015). სცე ნა რი

2015-2030.]

104 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

Pasoyan, A. & Ghukasyan, A., (2007). Armenian

Resolution of the Tarif Council of the Republic of

Urban Heating Policy Assessment. ASE/USAID.

Azerbaijan (2007): №14, dated 8 January 2007.

[პასოიანი, ა. & ღუ კა სი ა ნი, ა. (2007). სომ ხე-

Retrieved from <http://www.tariffcouncil.gov.

თის სა ქა ლა ქო გათ ბო ბის პო ლი ტი კის შე ფა სე-

az/?/en/resolution/view/54/>. [აზერბაიჯანის

ბა. ASE/USAID.]

რეს პუბ ლი კის სა ტა რი ფო საბ ჭოს #14 რე ზო-

ლუ ცი ა, 2007 წლის 8 იან ვა რი. ჩა მოტ ვირ თუ-

Pataraia, T. (2015). Energy Transit and Security

ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://www.tariffcouncil.

Imbalance in South Caucasus: The Road

gov.az/?/en/resolution/view/54/>.]

between Russia and the European Union.

[პატარაია, თ. (2015). ენერ გოტ რან ზი ტი სა და

Resolution of the Tarif Council of the Republic of

უსაფ რ თხო ე ბის ასი მეტ რია სამ ხ რეთ კავ კა სი-

Azerbaijan (2013):№14, dated 2 December 2013

ა ში: გზა რუ სეთ სა და ევ რო კავ შირს შო რის.]

Retrieved from <http://www.tariffcouncil.gov.

az/?/en/resolution/view/54/>. [აზერბაიჯანის

PREGA (2005). Promotion of Renewable რეს პუბ ლი კის სა ტა რი ფო საბ ჭოს #14 რე ზო-

Energy, Energy Efficiency and Greenhouse

ლუ ცი ა, 2007 წლის 2 დე კემ ბე რი. ჩა მოტ ვირ-

Gas Abatement (PREGA), Azerbaijan, Country

თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://www.tariffcoun-

Report. [PREGA (2005). გა ნახ ლე ბა დი ენერ-

cil.gov.az/?/en/resolution/view/54/>.]

გი ის წყა რო ე ბის, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და

სათ ბუ რის გა ზე ბის შემ ცი რე ბის წა ხა ლი სე ბა,

SAARES (2014). State Agency on Alternative

აზერ ბა ი ჯა ნის ან გა რი ში.]

and Renewable Energy Resources. Retrieved

from <http://area.gov.az>. [SAARES (2014).

Armenia Renewable Resources and Energy აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გი ის ალ ტერ ნა ტი უ ლი და

Efficiency Fund (R2E2) (2011): Retrieved გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის სა ხელ მ წი ფო სა-

from <http://r2e2.am/en/2011/06/hydro/>. ა გენ ტო. ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან:

[სომხეთის გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ე ბის და ენერ-

<http://area.gov.az>.]

გო ე ფექ ტუ რო ბის ფონ დი (R2E2) (2011). ჩა-

მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://r2e2.

SOCAR (2013). Sustainable Development

am/en/2011/06/hydro/>.]

Report. Retrieved from <http://new.socar.az/

socar/assets/documents/en/socar-annual-re-

RE Roadmap (2011). Renewable Energy ports/sus.dev.rep-2013.pdf>. [SOCAR (2013).

Roadmap for Armenia, Submitted to Armenia

მდგრა დი გან ვი თა რე ბის ან გა რი ში. ჩა მოტ-

R2E2 Fund [განახლებადი ენერ გი ე ბის გზამ-

ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <http://new.socar.

კ ვ ლე ვი (2011). გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ე ბის

az/socar/assets/documents/en/socar-annual-

გზამ კ ვ ლე ვი სომ ხე თის თ ვის, წარ დ გე ნი ლია

reports/sus.dev.rep-2013.pdf>.]

სომ ხე თის გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ე ბის და ენერ-

გო ე ფექ ტუ რო ბის ფონ დ ში (R2E2).]

State Agency of Statistics of Azerbaijan (2014).

Energy of Azerbaijan, Statistical Yearbook,

Republic of Armenia (2014). Scaling Up Baku-2014, Retrieved from <stat.gov.az/>.

Renewable Energy Program (SREP). Investment

[აზერბაიჯანის სტა ტის ტი კის სა ხელ მ წი ფო

Plan for Armenia. [სომხეთის რეს პუბ ლი-

სამ სა ხუ რი (2014). აზერ ბა ი ჯა ნის ენერ გე ტი-

კა (2014). გა ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის ზრდის

კის სექ ტო რი, წლი უ რი სტა ტის ტი კა, ბა ქო

პროგ რა მა (SREP). სა ინ ვეს ტი ციო გეგ მა

2014, ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ დი დან: <stat.

სომ ხე თის თ ვის.]

gov.az/>.]

105 ბიბლიოგრაფია

UNFCCC (2014). National Greenhouse Gas WEG (2008). Renewable Energy Potential in

Inventory Report of the Republic of Armenia

Georgia and the Policy Options for its Utilization.

2010. [UNFCCC (2014). სომ ხე თის რეს პუბ-

USAID Rural Energy Program. [WEG (2008). ენერ-

ლი კის სათ ბუ რის გა ზე ბის ინ ვენ ტა რი ზა ცი ის

გი ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის პო ტენ ცი ა ლი სა-

ეროვ ნუ ლი ან გა რი ში, 2010 წ.]

ქარ თ ვე ლო ში და მი სი ათ ვი სე ბის ღო ნის ძი ე ბე ბი.

USAID-ის პროგ რა მა “ენერგეტიკის გან ვი თა რე ბა

USAID (2012). Regional Energy Security and

სოფ ლად.“]

Market Development and its Strategic Planning

Component, prepared by the Energy Strategy

WEG and IRG (2012).Regional Energy Security

Center (ESC), Armenia, and International and Market Development – Strategic Planning

Resources Group (IRG). [USAID (2012). რე გი ო-

Component. USAID, Georgia Policy Brief. [ WEG და

ნუ ლი ენერ გე ტი კუ ლი უსაფ რ თხო ე ბა, ბაზ რის

IRG (2012). რე გი ო ნუ ლი ენერ გე ტი კუ ლი უსაფ რ-

გან ვი თა რე ბა და მი სი სტრა ტე გი უ ლი და გეგ მ-

თხო ე ბა და სა ბაზ რო გან ვი თა რე ბა – სტრა ტე გი-

ვის კომ პო ნენ ტი. მომ ზა დე ბუ ლია ენერ გე ტი-

უ ლი და გეგ მ ვის კომ პო ნენ ტი. USAID, პო ლი ტი კის

კის სტრა ტე გი უ ლი ცენ ტ რის (სომხეთში) და

დო კუ მენ ტი.]

რე სურ სე ბის სა ერ თა შო რი სო ჯგუ ფის (IRG)

მი ერ.]

WEG (2014). Estimation MARKAL Reference

Scenario. [WEG (2014). MARKAL-ის მო დე ლით

USAID (2014). Low Emission Strategies and და მუ შა ვე ბუ ლი სა ვა რა უ დო სცე ნა რი.]

Clean Energy Development. Key Results,

Methodology, and Data Sources for Armenia’s

WINROCK (2007). Biogas: Retrospect and

national Energy Balance 2010-2012. [USAID

Prospects Georgia. USAID Rural Energy Program.

(2014). და ბა ლე მი სი უ რი გან ვი თა რე ბის სტრა-

[WINROCK (2007). ბი ო გა ზი: რეტ როს პექ ტი ვა

ტე გი ე ბი და სუფ თა გან ვი თა რე ბის მე ქა ნიზ-

და პერ ს პექ ტი ვე ბი სა ქარ თ ვე ლოს თ ვის. USAID-

მი. ძი რი თა დი შე დე გე ბი, მე თო დო ლო გი ა, და

ის პროგ რა მა “ენერგეტიკის გან ვი თა რე ბა

მო ნა ცე მე ბი სომ ხე თის ეროვ ნუ ლი ენერ გო ბა-

სოფ ლად”.]

ლან სის თ ვის (2010-2012).]

World Bank (2008). The Other Renewable Resource:

WCED (World Commission on Environment The Potential for Improving Energy Efficiency in

and Development) (1987). Our Common Future, Armenia.[ მსოფ ლიო ბან კი (2008). ალ ტერ ნა ტი-

Oxford, UK, Oxford University Press. [WCED უ ლი ენერ გი ის რე სურ სე ბი: სომ ხე თის ენერ გო-

(გარემოსა და გან ვი თა რე ბის მსოფ ლიო კო-

ე ფექ ტუ რო ბის გა უმ ჯო ბე სე ბის პო ტენ ცი ა ლი.]

მი სი ა) (1987). ჩვე ნი სა ერ თო მო მა ვა ლი, ოქ ს-

ფორ დი, დი დი ბრი ტა ნე თი, ოქ ს ფორ დის უნი-

World Bank (2011). Republic of Armenia Energy

ვერ სი ტე ტის გა მომ ცემ ლო ბა.]

Sector Note, Charged Decisions: Dif icult Choices in

Armenia’s Energy Sector.[მსოფლიო ბან კი (2011).

WECF (2014). Switch to the Sun – Live in სომ ხე თის რეს პუბ ლი კის ენერ გე ტი კის სექ ტო-

Comfort – How solar energy improved live-

რი, გო ნივ რუ ლი გა დაწ ვე ტი ლე ბე ბი: სომ ხე თის

lihoods in Georgia.Retrieved from <www.

ენერ გე ტი კის სექ ტო რის შიგ ნით გა სა კე თე ბე ლი

w e c f . e u / d o w n l o a d / 2 0 1 4 / N o v e m b e r /

რთუ ლი არ ჩე ვა ნი.]

WECFSwitchtoSunpresentation2014.pdf. [WECF

(2014). გა და დი მზის ენერ გი ის გა მო ყე ნე ბა ზე

World Bank (2014). Retrieved from <http://data.

– იცხოვ რე კომ ფორ ტუ ლად – რო გორ გა ა უმ-

worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL>.[მსოფლიო

ჯო ბე სა მზის ენერ გი ამ სა არ სე ბო პი რო ბე ბი

ბან კი (2014). ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ - გ ვერ დი-

სა ქარ თ ვე ლო ში. ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ გ ვერ-

დან <http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.

დი დან: <wecf.eu/download/2014/November/

TOTL>.]

WECFSwitchtoSunpresentation2014.pdf.]

World Bank (2015). Retrieved from <http://www.

worldbank.org/en/country/georgia/overview>.

[მსოფლიო ბან კი (2015). ჩა მოტ ვირ თუ ლია ვებ - გ-

ვერ დი დან <http://www.worldbank.org/en/country/

georgia/overview>.]

106 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

avtorebi

107 ავტორები

დოქ ტო რი პეტ რა ოპი ცი DIW Econ-ის მე ნე -

ქ-ნი ას ტ ღი ნე პა სო ი ა ნი ექ ს პერ ტია ენერ გო ე-

ჯე რი ა. ის ასე ვე ეკო ნო მის ტი და ენერ გე ტი კის

ფექ ტუ რო ბის დარ გ ში. აქვს აღ მო სავ ლეთ ევ რო-

ექ ს პერ ტი ა, რო მელ საც სა ერ თა შო რი სო დო ნე -

პის ცენ ტ რა ლურ ნა წილ სა და დსთ-ის ქვეყ ნებ ში

ზე მუ შა ო ბის დი დი გა მოც დი ლე ბა აქვს. პეტ რა

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის დარ გ ში პრო ექ ტე ბის მე-

ოპი ცი კონ სულ ტა ცი ებს უწევს კომ პა ნი ებ სა და

ნეჯ მენ ტი სა და ინ ს ტ რუქ ტო რად და პო ლი ტი კის

მთავ რო ბებს ენერ გე ტი კას თან და კავ ში რე ბულ

მხარ და ჭე რის სა კითხებ ზე მუ შა ო ბის ოც წ ლი ა ნი

ისეთ სა კითხებ ზე, რო გო რი ცაა რე გუ ლა ცი ე ბი,

გა მოც დი ლე ბა. გა სუ ლი ათი წლის გან მავ ლო ბა-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა, ენერ გი ის გა ნახ ლე ბა დი

ში ქ-ნი პა სო ი ა ნი მუ შა ობ და ისეთ სა კითხებ ზე,

წყა რო ე ბი, კლი მა ტის ცვლი ლე ბა და სამ რეწ -

რო გო რი ცაა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის და გეგ მ ვა

ვე ლო ნარ ჩე ნე ბით ვაჭ რო ბა. აქვს CDM-ის და

და სა კა ნონ მ დებ ლო რე ფორ მე ბის მე ნეჯ მენ ტი,

JI-ის გან ხორ ცი ე ლე ბის გა მოც დი ლე ბა აღ მო-

ბა ზარ ზე არ სე ბუ ლი მდგო მა რე ო ბის შე ფა სე ბა

სავ ლეთ ევ რო პა ში, ბალ კა ნეთ ში, კავ კა სი ა ში,

და ენერ გი ის და ზოგ ვი სა და ეკო ნო მი კის სხვა-

ცენ ტ რა ლურ აზი ა ში, ბრა ზი ლი ა სა და ტუ ნის-

დას ხ ვა სექ ტორ ში მი სი ეფექ ტუ რად გა მო ყე ნე-

ში. DIW Econ-ში მუ შა ო ბის დაწყე ბამ დე პეტ რა

ბის პო ტენ ცი ა ლის გა მოვ ლე ნა, პო ტენ ცი ა ლის

ოპი ცი ხელ მ ძღ ვა ნე ლობ და გერ მა ნი ის ენერ -

ამაღ ლე ბა, ფი ნან სუ რი სქე მე ბის შე მუ შა ვე ბა ინ-

გე ტი კის სა ა გენ ტოს სა ერ თა შო რი სო დე პარ -

ვეს ტი ცი ე ბის მო სა ზი დად, გარ და მა ვალ ეტაპ ზე

ტა მენტს. გა ნათ ლე ბა ბერ ლინ სა და მოს კოვ ში

მყოფ ქვეყ ნებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და გა-

აქვს მი ღე ბუ ლი. ფლობს ეკო ნო მი კის დოქ ტო -

ნახ ლე ბა დი ენერ გი ის წყა რო ე ბის გან ვი თა რე ბის

რის ხა რის ხი.

მიზ ნით კლიმატის ცვლილების გავ ლე ნის შერ-

ბი ლე ბის პო ტენ ცი ა ლის შე ფა სე ბა და სა ინ ვეს-

ბ-ნ არ ტემ ხა რა ზი ანს აქვს კლიმატის ტი ციო კლი მა ტის შექ მ ნა, ენერ გე ტი კის სფე რო-

ცვლილების, ნარ ჩე ნე ბის მარ თ ვის, ენერ-

ში სერ ტი ფი კა ცი ი სა და მარ კი რე ბის პო ლი ტი კის

გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და მუ ნი ცი პა ლი ტე ტებ ში

შე მუ შა ვე ბა, საცხოვ რე ბელ და სა ჯა რო ნა გე ბო-

ენერ გე ტი კის სა კითხე ბის და გეგ მ ვის სექ ტო-

ბებ ში ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის მე ქა ნიზ მე ბის და-

რებ ში პრო ექ ტე ბის გან ხორ ცი ე ლე ბის ათ ზე

ნერ გ ვის პრო პა გან და, ენერ გე ტი კის სფე როს

მე ტი წლის გა მოც დი ლე ბა. უმუ შა ვია სხვა-

და გეგ მა რე ბა ეროვ ნულ და მუ ნი ცი პა ლურ დო-

დას ხ ვა და წე სე ბუ ლე ბა სა და ორ გა ნი ზა ცი-

ნე ზე და სა ზო გა დო ე ბას თან ურ თი ერ თო ბა.

ა ში, რო გო რე ბი ცა ა, მა გა ლი თად, სომ ხე თის

ენერ გე ტი კის სა მი ნის ტ რო, ენერ გე ტი კის

ქ-ნ პა სო ი ანს გა მოქ ვეყ ნე ბუ ლი აქვს რამ დე ნი-

სა მეც ნი ე რო- კ ვ ლე ვი თი ინ ს ტი ტუ ტი, ალი-

მე კვლე ვა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის კა ნო ნებ სა და

ან სი „დავზოგოთ ენერ გი ა”, გა მო ყე ნე ბი თი

რე გუ ლა ცი ებ ზე, ქა ლა ქის პი რო ბებ ში გათ ბო ბა-

ეკო ლო გი უ რი ეკო ნო მი კის ინ ს ტი ტუ ტი და

სა და ენერ გი ის გა ნახ ლე ბად წყა რო ებ ზე. შეს-

გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის პროგ რა მა. მო ნა-

რუ ლე ბუ ლი აქვს 13 ქვეყ ნის ამ ხა ნა გო ბის კა ნო-

წი ლე ობ და ასე ვე მსოფ ლიო ბან კის, ADB-ის,

ნე ბის მი მო ხილ ვა. აქვს ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

KfW-ის, ევ რო კო მი სი ის, აშ შ -ის სა ერ თა შო-

და ფი ნან სე ბის, ენერ გე ტი კის სფე რო ში სერ ტი-

რი სო გან ვი თა რე ბის სა ა გენ ტოს, JICA-სა და

ფი კა ცი ი სა და მარ კი რე ბის რე გუ ლა ცი ე ბის შე-

სხვა ორ გა ნი ზა ცი ე ბის მი ერ და ფი ნან სე ბულ

მუ შა ვე ბი სა სა ერ თა შო რი სო გა მოც დი ლე ბა. მი სი

პრო ექ ტებ ში.

ხელ მ ძღ ვა ნე ლო ბით გა ტარ და აგ რეთ ვე სა კა-

ნონ მ დებ ლო რე ფორ მე ბი და ლო ბი რე ბა გა ე წია

ბ-ნი ხა რა ზი ა ნი მო ნა წი ლე ობ და სომ ხე თის ენერ-

გათ ბო ბის, ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბი სა და ენერ გი-

გე ტი კის სფე რო ში გან ხორ ცი ე ლე ბულ რამ დე ნი-

ის გა ნახ ლე ბა დი წყა რო ე ბის შე სა ხებ კა ნო ნებს

მე პრო ექ ტ ში, რო მელ თა მი ზა ნი გა ნახ ლე ბა დი

სომ ხეთ ში, მოლ დო ვა ში, უკ რა ი ნა სა და ყა ზა ხეთ-

ენერ გი ის წყა რო ე ბი სა და ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის

ში, მი ღე ბულ იქ ნა ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბის ეროვ-

დარ გ ში კი ო ტოს პრო ტო კო ლის CDM მექანიზმის

ნუ ლი სტრა ტე გი ე ბი მა კე დო ნი ა ში და ენერ გო-

შე სა ბა მი სი ღო ნის ძი ე ბე ბის გა მოვ ლე ნა და მა თი

ე ფექ ტუ რო ბის ეროვ ნუ ლი სა მოქ მე დო გეგ მე ბი

გან ხორ ცი ე ლე ბის ხელ შეწყო ბა იყო. UNFCCC-

და სავ ლე თი ბალ კა ნე თის ქვეყ ნე ბის უმ რავ ლე-

სათვის სომ ხე თის მე ო რე ეროვ ნუ ლი შეტყო ბი-

სო ბა ში, უკ რა ი ნა სა და მოლ დო ვა ში. ჩა ტა რე-

ნე ბის მო სამ ზა დე ბელ პე რი ოდ ში ის ასე ვე მუ შა-

ბუ ლი აქვს ქა ლა ქად გათ ბო ბის პო ლი ტი კის მი-

ობ და სათ ბუ რის აირის გა მო ყო ფის შემ ცი რე ბის

მო ხილ ვა სამ ხ რეთ -აღ მო სავ ლე თი ევ რო პი სა და

სა კითხებ ზე.

დსთ-ის ქვეყ ნე ბის უმ რავ ლე სო ბა ში.

108 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მდგრადი ენერგეტიკის პოლიტიკა:

განვითარების შესაძლებლობები და არჩევანი

დოქ ტო რი მურ მან მარ გ ვე ლაშ ვი ლი არის დოქ ტო რი მუს ლუმ გურ ბა ნო ვი აზერ ბა ი-

ილი ას სა ხელ მ წი ფო უნი ვერ სი ტე ტის ენერ -

ჯა ნის მეც ნი ე რე ბა თა აკა დე მი ის რა დი ა ცი ის

გე ტი კი სა და მდგრა დი გან ვი თა რე ბის ინ ს ტი-

ინ ს ტი ტუ ტის ეკო ლო გი უ რი ლა ბო რა ტო რი ის

ტუ ტის (თბილისი) დი რექ ტო რი და კვლე ვით

ხელ მ ძღ ვა ნე ლი ა. 2004 წლი დან დღემ დე ევ-

ცენ ტ რის `მსოფლიო გა მოც დი ლე ბა სა ქარ თ -

რო კო მი სი ის, აზი ის გან ვი თა რე ბის ბან კის,

ვე ლო სათ ვის~ და მა არ სე ბე ლი და დი რექ ტო რი.

EBRD-ისა და გა ე რო-ს გან ვი თა რე ბის პროგ-

აქვს ენერ გო სექ ტორ ში მუ შა ო ბის ოც წ ლი ა ნი

რა მის მი ერ მხარ და ჭე რი ლი კლი მა ტურ ცვლი-

გა მოც დი ლე ბა, მი სი ინ ტე რე სე ბის სფე რო ე ბია

ლე ბებ თან და კავ ში რე ბუ ლი სხვა დას ხ ვა პრო-

ენერ გო ე ფექ ტუ რო ბა, გა ნახ ლე ბა დი ენერ გია

ექ ტის ეროვ ნუ ლი კო ორ დი ნა ტო რი ა. ბა ტო ნი

და მდგრა დო ბა, და გეგ მ ვა ენერ გე ტი კის სფე -

გურ ბა ნო ვი UNFCCC-ის მე სა მე ეროვ ნუ ლი

რო ში, ენერ გე ტი კუ ლი პო ლი ტი კის ანა ლი -

ან გა რი შის ეროვ ნულ ექ ს პერ ტ თა ჯგუ ფის

ზი, ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბა და ენერ გე ტი კუ ლი

პო ლი ტი კი სა და ღო ნის ძი ე ბე ბის გან ყო ფი-

ბაზ რის ფუნ ქ ცი ო ნი რე ბის სა კითხე ბი. მურ მან

ლე ბის ხელ მ ძღ ვა ნე ლი ა. მას და წე რი ლი აქვს

მარ გ ვე ლაშ ვი ლი მდგრა დი ენერ გე ტი კის პო -

დაახლოებით 200 სტა ტია გა რე მოს დაც ვი სა

ლი ტი კის სა კითხებ ზე სა ერ თა შო რი სო დო ნის

და არატ რა დი ცი უ ლი ტექ ნო ლო გი ე ბის გა მო-

კონ სულ ტან ტი ა. არის აღ მო სავ ლეთ პარ ტ ნი ო -

ყე ნე ბის სა კითხებ ზე.

რო ბის სა მო ქა ლა ქო სა ზო გა დო ე ბის ფო რუ მის

ენერ გო უ საფ რ თხო ე ბის მე-3 სა მუ შაო ჯგუ ფის

წევ რი.

109 ავტორები

ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დი გერ მა ნი ის მწვა ნე თა პარ ტი ას თან ასო ცი რე ბუ ლი, იური-

დი უ ლად და მო უ კი დე ბე ლი პო ლი ტი კუ რი ორ გა ნი ზა ცი ა ა, რომ ლის მთა ვა რი მი ზა-

ნი ა, ხე ლი შე უწყოს პო ლი ტი კურ და სა მო ქა ლა ქო გა ნათ ლე ბას გერ მა ნი ა სა და მის

ფარ გ ლებს გა რეთ; აგ რეთ ვე, დე მოკ რა ტი ულ პრო ცე სებ ში სა ზო გა დო ე ბის ჩარ-

თუ ლო ბას, სო ცი ა ლურ და პო ლი ტი კურ აქ ტი ვო ბას და გან ს ხ ვა ვე ბულ კულ ტუ რებს

შო რის ურ თი ერ თ გა გე ბის ჩა მო ყა ლი ბე ბას.

ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დი ცდი ლობს, და ეხ მა როს ხე ლოვ ნე ბა სა და კულ ტუ რას,

მეც ნი ე რე ბა სა და კვლე ვებს, აგ რეთ ვე, გან ვი თა რე ბის სფე რო ში თა ნამ შ რომ ლო-

ბას. მი სი საქ მი ა ნო ბა გა ნი საზღ ვ რე ბა ეკო ლო გი ის, დე მოკ რა ტი ის, სო ლი და რო ბი-

სა და არა ძა ლა დო ბის ფუნ და მენ ტუ რი პო ლი ტი კუ რი ღი რე ბუ ლე ბე ბით.

ფონ დის საქ მი ა ნო ბა მი მარ თუ ლია გან ს ხ ვა ვე ბუ ლი წარ მო მავ ლო ბის, კულ ტუ რუ-

ლი თუ გენ დე რუ ლი იდენ ტო ბის, ან, პო ლი ტი კუ რი შე ხე დუ ლე ბე ბის ადა მი ან თა

შო რის ურ თი ერ თ პა ტი ვის ცე მის დამ კ ვიდ რე ბი სა კენ.

თა ვის მრა ვალ რიცხო ვან პარ ტ ნი ო რებ თან თა ნამ შ რომ ლო ბით ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის

ფონ დი მი ის წ რაფ ვის გა აძ ლი ე როს გლო ბა ლუ რი ეკო ლო გი უ რი და სა მო ქა ლა ქო

აქ ტი ვო ბა, იდე ე ბი სა და გა მოც დი ლე ბის გაც ვ ლა და ხე ლი შე უწყოს ადა მი ა ნე ბის

გახ ს ნი ლო ბას ცვლი ლე ბე ბი სად მი.

ფონ დის საქ მი ა ნო ბი სათ ვის მნიშ ვ ნე ლო ვა ნია ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის მა გა ლი თი – მი სი

იდე ე ბი და პო ლი ტი კა ში მო ქა ლა ქე თა აქ ტი უ რი მო ნა წი ლე ო ბის მხარ და ჭე რა.

ჰა ინ რიჰ ბი ო ლის ფონ დის სამ ხ რეთ კავ კა სი ის რე გი ო ნა ლუ რი ბი უ რო 2003 წელს

გა იხ ს ნა თბი ლის ში და ცდი ლობს, სა კუ თა რი წვლი ლი შე ი ტა ნოს რე გი ონ ში თა-

ვი სუ ფა ლი, სა მარ თ ლი ა ნი და ტო ლე რან ტუ ლი სა ზო გა დო ე ბის ჩა მო ყა ლი ბე ბა ში.

ფონ დი ხელს უწყობს ცალ კე უ ლი პი როვ ნე ბე ბი სა და ორ გა ნი ზა ცი ე ბის თა ნამ შ-

რომ ლო ბას; ასე ვე, ადა მი ა ნის უფ ლე ბე ბის ძი რი თად პრინ ცი პებ ზე დაყ რ დ ნო ბით,

ცდი ლობს სა ზო გა დო ე ბი სა და პო ლი ტი კის არა დე მოკ რა ტი უ ლი და არა ტო ლე რან-

ტუ ლი გან წყო ბის შეც ვ ლას.

სამ ხ რეთ კავ კა სი ის რე გი ო ნა ლუ რი ბი უ რო ხელს უწყობს ეთ ნო- პო ლი ტი კუ რი და

ტე რი ტო რი უ ლი კონ ფ ლიქ ტე ბის ტრან ს ფორ მა ცი ას სა მარ თ ლი ა ნი და არა ძა ლა-

დობ რი ვი გზით და მხარს უჭერს ადა მი ა ნე ბი სა და სა ზო გა დო ე ბის მდგრად გან-

ვი თა რე ბას. ფონ დი ხელს უწყობს სა ჯა რო დის კუ სი ე ბის კულ ტუ რის ამაღ ლე ბას,

რა თა გა დაწყ ვე ტი ლე ბის მი ღე ბის პრო ცე სი უფ რო სა მარ თ ლი ა ნი და გამ ჭ ვირ ვა-

ლე გახ დეს.

www.ge.boell.org

დაკაბადონება

თორნიკე ლორთქიფანიძე

რედაქტორი

ნინო ბექიშვილი

კორექტორი

ნინო საითიძე

გარეკანის ილუსტრაცია

სოფო ტაბატაძე

დაბეჭდილია შპს „სეზანში”