ქალაქის კონტურები: ურბანისტული ლექციები ბიოლის ფონდში

ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ბიუროსთვის თა­ვიდანვე მნიშვნელოვანი იყო აკადემიური კვლევა-ძიების წახალისება ურბანისტიკის სფეროში.

რეგიონული სასტიპენდიო პროგრამის კონცეფციის ჩამოყალიბებისას ფონდი შეეცადა, ჩაღრმავებოდა იმ თემებს, რომლებიც გადამწყვეტია სახელმწიფოში მიმდინა­რე სოციალური და პოლიტიკური პროცესების გასააზრებლად, მაგრამ საზოგადოებაში არსებითად არ განიხილებოდა და იმ მომენტისათვის ტაბუირებულიც კი იყო. ამ თემე­ბის ძირფესვიანად შესწავლის გარეშე კი, სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მოდერნიზაცი­ისა და დემოკრატიული განვითარების შეფასება შეუძლებელი იქნებოდა.

ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის რეგიონული სასტიპენდიო პროგრამა, რომელმაც 2003 წლიდან დიდწილად განსაზღვრა სამხრეთ კავკასიაში მისი საქმიანობის პირვე­ლი ეტაპი – ქალაქისა და მისი სოციალურ-ეკონომიკური ინფრასტრუქტურის, ქალაქუ­რი კულტურისა და ცხოვრების ტრანსფორმაციის ანალიზი და აქედან მიღებული ცოდ­ნის დაგროვება – ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული მიმართულება იყო. პროგრამის ინტერდისციპლინური მიდგომა 11 წლის განმავლობაში წარმატებულად ათავსებდა ერთმანეთთან პოლიტიკის, საზოგადოების, ისტორიის, კულტურის, ურბანისტიკისა და ეკოლოგიის კვლევებს. ამ თვალსაზრისით, პროგრამის სტიპენდიატებს შორის ურბანისტიკა ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული და მოთხოვნადი თეორიული და მე­თოდოლოგიური ჩარჩო იყო სამხრეთ კავკასიის რეგიონში მიმდინარე ცვლილებებზე დასაკვირვებლად და მათ შესასწავლად. მისი გავლენით პროგრამის სტიპენდიატების ნაშრომებში გამოიკვეთა ისეთი გამჭოლი თემები, როგორიც იყო ქალაქის სიმბოლურ- პოლიტიკური ენა, საჯარო სივრცის გენდერული მახასიათებლები და მგრძნობელობა, ურბანმენეჯმენტის პრობლემები, ტრადიცია და რიტუალი, „მკვდარი“ დასახლებების პოტენციალი, დევნილთა განსახლების პოლიტიკა. იყო ბევრი სხვა თემაც, რომლებიც სასტიპენდიო პროგრამის თერთმეტწლიანი არსებობის შედეგად, დღეს არა მხოლოდ აკადემიურ, არამედ სამოქალაქო საზოგადოების და აქტივისტთა წრეებშიც თანდათან იქცა ახალი იდეებისა და სოციალური ინოვაციების იმპულსად და გენერატორად. უფრო დაწვრილებით ბიოლის ფონდის სტიპენდიატების კვლევებს მკითხველი 2005-2015 წლებში გამოცემულ კრებულებში გაეცნობა[1].

ურბანისტიკით ასეთი დაინტერესება თავის დროზე ფონდის მიერ მიღებულმა გადაწყვეტილებამაც განაპირობა – ამ მიმართულებით არქიტექტორ-ურბანისტ ვლა­დიმერ ვარდოსანიძესთან ეთანამშრომლა. იგი, თავისი საქმის პროფესიონალი და ენთუზიასტია, რომელმაც სასტიპენდიო პროგრამაში არა მხოლოდ ამ თვალსაზრი­სით დაიმკვიდრა თავი, არამედ როგორც ყველასთვის პატივსაცემმა და საყვარელ­მა ადამიანმა. სასტიპენდიო პროგრამის ამ თერთმეტწლიან პერიოდში, აზერბაიჯა­ნელი, ქართველი და სომეხი ას ოცდაშვიდი ახალგაზრდა მკვლევრიდან თვრამეტმა მისი ხელმძღვანელობით გამოიკვლია ქალაქის ტრანსფორმაციის, მართვის პრობ­ლემები და მდგრადი განვითარების საკითხები. სასტიპენდიო პროგრამის ზამთრის, ზაფხულისა და შემოდგომის სკოლის ფარგლებში ვლადიმერ ვარდოსანიძის მიერ მომზადებული მოხსენებები ქალაქგანვითარების თანამედროვე თეორიებს ეხმა­ურებოდა და მიმდინარე პროცესებზე ფასდაუდებელ დაკვირვებებს წარმოადგენდა. ეს ლექციები ასევე ქმნიდა ურბანისტულ დისკურსს, რომელმაც ქალაქის მიმართ და­მოკიდებულება, ქალაქური სივრცის მიმართ პასუხისმგებლობა და სამოქალაქო აქ­ტივიზმი თვისობრივად ახალ, მაღალი სტანდარტის აკადემიურ სივრცეში გადაიტანა. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ მისი ხელმძღვანელობით დამუშავებული თემები და მისი თეორიულ-მეთოდოლოგიური ლექცია-სემინარები ქმნიან ურბანული ანალი­ზის იმ ჩარჩოს, რომელიც აქამდე ასე აკლდა ქალაქის განვითარებისკენ მიმართულ აკადემიურ მსჯელობებსა და დისკუსიებს. სასტიპენდიო პროგრამის განმავლობაში მის მიერ ჩატარებული დაგეგმილი თუ სპონტანური ექსკურსიები, როგორც სამხრეთ კავკასიის დედაქალაქებში, ისე საქართველოს რეგიონებში ყოველთვის აღაფრთო­ვანებდა მსმენელს და ქალაქების განვითარების შესახებ კიდევ უფრო მეტი ცოდნის მოპოვების სურვილს უღვიძებდა თითოეულ ჩვენგანს.

წინამდებარე პუბლიკაცია წარმოგიდგენთ რეგიონული სასტიპენდიო პროგ­რამის დაუზარელი და წლების განმავლობაში შეუცვლელი ექსპერტის, ვლადიმერ ვარდოსანიძის ლექცია-სემინარების გადამუშავებულ ვერსიებს. გვინდა მადლობა გადავუხადოთ ფონდის სასტიპენდიო პროგრამის ყოფილ სტიპენდიატებს, ანთრო­პოლოგებს – გაიანე შაგოიანსა და სათენიკ მკრტჩიანს, რომლებმაც ვლადიმერ ვარდოსანიძის სალექციო მასალის აუდიოარქივი შექმნეს და გამოცემისთვის მოგ­ვაწოდეს. სწორედ გაიანესთან საუბარში დაიბადა თავად ლექციების წერილობით დოკუმენტად ქცევის იდეაც. ასევე, განსაკუთრებული მადლობა ეკუთვნის ფონდის ყოფილ სტიპენდიატებს, ურბანისტ ელენე დარჯანიას და ანთროპოლოგ ესმა ბერი­კიშვილს აუდიოჩანაწერების დამუშავებისთვის.

დასასრულ, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ დღეს, როდესაც ბიოლის ფონდის სასტიპენდიო პროგრამა თავისი თერთმეტწლიანი მოღვაწეობის შედეგებს ითვლის და აფასებს, ურბანისტიკის მიმართულებაში დაგროვილი ეს ცოდნა და გამოცდილება ერთ-ერთ მნიშვნელოვან შედეგად მიგვაჩნია. 2006 წელს გამოცემულ კრებულში „სამხრეთი კავკასია: ტერიტორიები. ისტორიები. ადამიანები“ ვწერდით:

„გვინდა, იმედი ვიქონიოთ, რომ [ურბანისტიკის თავში შესული] ეს ნაშრომები ხელს შეუწყობს რეგიონში ისეთი შედარებით ნაკლებად ცნობილი დისციპლინის მი­მართ ინტერესის გაღვივებას, როგორიცაა ურბანისტიკა: უაღრესად კომპლექსური ფენომენის – ქალაქის სამეცნიერო შესწავლა; და ეს მეცნიერება აქ მალე გახდება მეტად ცნობილი“.

დღესდღეობით, საზოგადოებრივ სივრცეში კულტურული მემკვიდრეობის, ქალაქის ეკოლოგიის, ქალაქის დაგეგმარების და მდგრადი განვითარების, სატ­რანსპორტო ინფრასტრუქტურისა და ქალაქის ეკონომიკის თაობაზე წარმოშობილი მრავალი დისკუსია, ინიციატივა და ქმედება, გვაფიქრებინებს, რომ ამ ყველაფრის საფუძველში ვლადიმერ ვარდოსანიძის და ფონდის სასტიპენდიო პროგრამის მო­ნაწილეების მიერ გაღვივებული და გაფართოებული ცოდნაც დევს. ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდმა აკადემიური პროგრამის ფარგლებში შექმნა ის გარემო, რომელმაც კრიტი­კულად მოაზროვნე ახალგაზრდა მეცნიერების პლატფორმა ჩამოაყალიბა და ხელი შეუწყო დემოკრატიული პოლიტიკური კულტურის განვითარებას.

სწორედ ამიტომ, ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონულ­მა ბიურომ გადაწყვიტა – რეგიონული სასტიპენდიო პროგრამის დასრულებასთან ერთად ეს მასალები საპროექტო არქივიდან ამოიღოს და გადაწყვეტილებების მიმ­ღებებისთვის, სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებისთვის, მედიისთვის, აკადემიური წრეებისა და ფართო საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი გახადოს, რათა ურბანულ განვითარებაზე კვალიფიციური დისკუსიის და საჯარო სიკეთეზე მი­მართული მსჯელობის სივრცე იმაზე ფართო იყოს, ვიდრე ამის უზრუნველყოფა ერთი მწვანე პოლიტიკური ფონდის ერთ კონკრეტულ პროგრამას შეუძლია.

1 ნოემბერი, 2015 წელი

ნინო ლეჟავა
ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის
სამხრეთ კავკასიის რეგიონული
ბიუროს დირექტორი

Product details
Date of Publication
ნოემბერი, 2015
Publisher
ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდი
Number of Pages
148
Licence
All rights reserved.
Language of publication
ქართული
ISBN / DOI
978-9941-0-8241-2
Table of contents

გამომცემლის წინასიტყვაობა 004

ავტორის წინათქმა 018

შესავალი / იოსებ სალუქვაძე 012

ლექციები ქალაქი და საქალაქო ურთიერთობები ქართულ კულტურაში 030

თბილისის ურბანული განვითარების ექსპრეს-აუდიტი 073

საბინაო პოლიტიკის პერი პეტიების რეტროსპექტივა – კაპიტალიზმიდან კაპიტალიზმამდე 105

ქალაქი, როგორც „საქონელი“ და მისი ბრენდინგი: რას ვერ გაითვალისწინებდა ვიტრუვიუსი 121