დე ფაქტო ქვეყნების უჩვეულო გამძლეობა

დე ფაქტო ქვეყნების უჩვეულო გამძლეობა

ნაწყვეტი თომას დე ვაალის პუბლიკაციიდან, რომელიც პირველად გამოქვეყნდა კარნეგის საერთაშორისო მშვიდობის ფონდის ევროპის ოფისის ვებგვერდზე. 

 

სტატიაში გამოთქმული მოსაზრებები ეკუთვნის ავტორს, და შესაძლოა არ გამოხატავდეს ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ბიუროს პოზიციებს.

ჩვენ სახელმწიფოების სამყაროში ვცხოვრობთ, მაგრამ ტერიტორიების და ხალხების ნაწილი ამ განსაზღვერებაში არ ჯდება. პალესტინით დაწყებული და სომალილენდით თუ ტაივანით დასრულებული, არსებობს კონფლიქტით წარმოშობილი ტერიტორიები, რომლებიც დაწესებულ გლობალურ წესრიგს არ შეესაბამება. მილიონობით ადამიანი ისეთ ადგილას ცხოვრობს, რომელიც საერთაშორისო სისტემის მიხედვით არ არის აღიარებული.

ყოფილ საბჭოთა კავშირს ასეთი პატარა ქვეყნების, რომლებიც არიან აფილირებულები ან წარმოიქმნენ უფრო დიდი ქვეყნების დაშლის შედეგად (statelets) განსაკუთრებით მაღალი მაჩვენებელი აქვს. ეს უკანასკნელნი საბჭოთა კავშირის განმავლობაში და 1991 წელს ხმაურიანი დაშლის შემდეგ გაჩნდნენ. თურქეთის მიერ მართული ჩრდილოეთ კვიპროსი, სადაც კონფლიქტი ნახევარი საუკუნის წინ გაღვივდა, კიდევ უფრო ძველი მაგალითია.

ამ ანგარიშის მთავარი თემაა მსგავს დე ფაქტო ქვეყნებში, კერძოდ კი, აფხაზეთში, დნესტრისპერთსა და ჩრდილოეთ კვიპროსში საერთაშორისო ჩართულობის წინაშე არსებული გამოწვევები. ასევე, საინტერესოა, რამდენად შეუძლია საერთაშორისო ჩართულობას ამ კონფლიქტების გადაჭრაში წვლილის შეტანა. ამ სამ ქვეყანაში (იგულისხმება დე-ფაქტო ქვეყნები) საერთაშორისო ჩართულობის სხვადასხვა მიდგომების და გამოცდილების გათვალისწინება შესაძლოა მედიატორებს  აღმოსავლეთ უკრაინის ჯერ კიდევ მიმდინარე კონფლიქტის გადაჭრაში გამოადგეთ. მოგვიანებით ამ უკანასკნელსაც შევეხებით. მოცემული კვლევა 2016 წლიდან 2018 წლამდე ოთხივე კონფლიქტურ რეგიონში ჩატარებულ საველე სამუშაოებს და ინტერვიუებს ემყარება. თუ სხვა წყარო არაა მითითებული, მოყვანილი ციტატები ამ მოგზაურობებიდან მიღებული ინფორმაციაა.(1)

“შედეგიანი ჩართულობა” ამ შემთხვევაში მათთან ინტერაქციასაც გულისხმობს ვინც ამ არააღიარებულ ტერიტორიებს მართავს ან ამ ტერიტორიებზე ცხოვრობს. აფხაზეთის, დნესტრისპირეთისა და ჩრდილოეთ კვიპროსის შემთხვევაში ეს ინტერაქცია მოითხოვს ვადაგასული პარადიგმის თავიდან მოშორებას: მოლოდინს, რომ ისინი მალე შეწყვეტენ არსებობას. მიუხედავად ისტორიაში და გეოგრაფიაში დიდი განსხვავებისა, ეს პატარა ქვეყნები, რომლებიც არიან აფილირებულები ან წარმოიქმნენ უფრო დიდი ქვეყნების დაშლის შედეგად (statelets), საკუთარი მმართველობიანად საუკუნის მეთხედზე მეტი ხანია არსებობენ და დიდი ალბათობით უახლოეს მომავალშიც გაძლებენ. ძალიან ცოტა შანსი არსებობს, რომ თავის “მშობელ ქვეყნებს,” ამ შემთხვევაში საქართველოს, მოლდოვას და კვიპროსის რესპუბლიკას დაუბრუნდებიან, მიუხედავად იმისა, რომ მთელი სამყარო იურიდიულად სწორედ ამ ქვეყნების ნაწილებად მიიჩნევს. (ამის საპირისპიროდ, რუსეთისგან ზურგგამაგრებული აღმოსავლეთ უკრაინის ტერიტორიები მსგავს გამძლეობას არ ამჟღავნებენ და შესაძლოა კვლავ უკრაინის მთავრობის კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდნენ.)

ეს პატარა ქვეყნები, რომლებიც არიან აფილირებულები ან წარმოიქმნენ უფრო დიდი ქვეყნების დაშლის შედეგად (statelets) და მათთან დაკავშირებული კონფლიქტები საერთაშორისო დღის წესრიგში არ გვხვდება და თუ რაიმე სახის საერთაშორისო ინტერესს იწვევს, როგორც წესი ცნობისმოყვარეობის სამიზნეა, როგორც რაღაც უცნაური “ადგილები, რომლებიც არ არსებობს”.(2) ყველა მათგანმა დიდი ძალისხმევა გასწია და სიმბოლურად ქვეყნის მახასიათებლებით “აღიჭურვა”, რაც არაღიარების ჰიპერ-კომპენსაციის აშკარად მცდელობებია. ეს ქვეყნები ამაყად გამოფენენ თავის დროშებს, გერბებს, მარკებს და ეროვნულ ჰიმნებს. მაგ., დნესტრისპირეთს თავისი რუბლი აქვს და სხვადასხვა ფორმის პლასტმასის მონეტებს უშვებს, რომელიც უსინათლო ადამიანებისთვის ადვილი გასარჩევია. მის დედაქალაქ ტირასპოლში ტურისტები ვლადიმერ ლენინის და სხვა საბჭოთა სიმბოლოებით არიან გაოცებული.

თუმცა შესაძლოა, უფრო ბანალურ პროცესთან გვაქვს საქმე. ეს ადგილები მნახველებს თავისი ნორმალურობით აოგნებს. მართალია, თავისი მეზობელი ქვეყნებივით დახვეწილი არ არიან, თითოეული პატარა ქვეყნები, რომლებიც არიან აფილირებულები ან წარმოიქმნენ უფრო დიდი ქვეყნების დაშლის შედეგად (statelets) საჯარო მომსახურებას სწევს და გარკვეული ადგილობრივი ლეგიტიმურობაც გააჩნია. თითოეულს ჰყავს მთავრობა, პოლიცია, განათლების და ჯანდაცვის სისტემები. სოხუმში, ტირასპოლში და ჩრდილო ნიქოზიაში ბავშვები სკოლაში დადიან და ბიზნესმენები გადასახადებს იხდიან. მძღოლები თუ წითელ შუქზე არ გააჩერებენ ქუჩაში, პოლიცია აჯარიმებთ. შიდა მმართველობის თვალსაზრისით, ეს ადგილები აღიარებულ ქვეყნებს ძალიან ჰგავს, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ქმედებები მოქალაქეებთან მიმართებაში ძალიან პრობლემურია.

ამ დე ფაქტო ქვეყნებს უცხო ქვეყნებთან ურთიერთობა და საერთაშორისო სტატუსი აკლიათ. რაც ყველაზე მთავარია, პატრონი ქვეყნები მათთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის ფინანსურ და სამხედრო მხარდაჭერას უზრუნველყოფენ: რუსეთი აფხაზეთისა და დნესტრისპირეთისთვის, თურქეთი კი ჩრდილოეთ კვიპროსისთვის. მათ განვითარებას თავისი ფასი აქვს - მფარველი ქვეყანა მათ შიდა ურთიერთობაში აქტიურად ერევა (3).

ქართველების, მოლდოველების და კვიპროსელი ბერძნებისთვის მთავარი ფაქტორი სწორედ მათი ქვეყნების ტერიტორიაზე ამ მფარველი ქვეყნის და მისი სამხედრო ძალების არსებობაა. ეჭვგარეშეა, რომ ცენტრალური გეოპოლიტიკური და უსაფრთხოების საკითხების გადაჭრის გარეშე ეს კონფლიქტები არ გადაიჭრება. ეს უკანასკნელი აუცილებელი თუმცა არასაკმარისი პირობაა. თუ რუსეთი და თურქეთი თავის დახმარებას უცებ შეწყვეტენ, დიდი ალბათობით, ეს ტერიტორიები საქართველოს, მოლდოვის და კვიპროსის რესპუბლიკის მოთხოვნებს ადვილად არ დანებდნებიან. ადგილობრივი მიზეზები და მნიშვნელოვანი იდეები, რომლებიც ამ კონფლიქტს უდევს საფუძვლად, არსად გამქრალა. ეს პატარა ქვეყნები, რომლებიც არიან აფილირებულები ან წარმოიქმნენ უფრო დიდი ქვეყნების დაშლის შედეგად (statelets) კონფლიქტის შედეგად წარმოიშვა და სწამთ უსამართლობის ნარატივის და იმის, რომ სახელმწიფოებრიობა ძნელბედობის ჟამს მოიპოვეს. თავის მშობელ ქვეყანას აგრესორად, ხოლო მფარველ ქვეყანას დიდწილად დამცველად ხედავენ.

კონფლიქტის მეორე მხარის ეროვნული იდეაც ანალოგიურად ამ ტერიტორიების  არსებობას ამყარებს. სამი აღიარებული ქვეყანა ერ-სახელმწიფოდ წლების მანძილზე ჩამოყალიბდა, და საზოგადოების დიდი ნაწილი ცივად არის განწყობილი ჩამოშორებული ტერიტორიაზე მცხოვრები უმცირესობების რეინტეგრაციის მიმართ. კვიპროსსა და მოლდოვაში რეგულარული საჯარო გამოკითხვები აჩვენებს, რომ საზოგადოება გადაუჭრელ კონფლიქტებს ისეთ დიდ პრობლემად არ თვლის, როგორც დაუსაქმებლობას ან დაბალ შემოსავალს (4).  გამოკითხვების მიხედვით საქართველოში იმ ადამიანების რიცხვი, ვინც თვლის, რომ ტერიტორიული მთლიანობა მნიშვნელოვანი საკითხია, განახევრდა და 30% გახდა (5). ეს არ გულისხმობს, რომ საზოგადოებას ტერიტორიების გამოყოფა უნდა. პირიქით, ეს იდეა დიდწილად არაპოპულარულია. თუმცა აჩვენებს, რომ ორივე მხარე ჩიხშია მოქცეული.

დე ფაქტო ქვეყნებში გასაგები იმედგაცრუება არსებობს იმის გამო, რომ ასი ათასობით ადამიანი ევროპაში მრავალი გაგებით მეორეხარისხოვან მოქალაქედაა ქცეული. მათთვის ბევრი რამ, რაც სხვა აღიარებული ქვეყნების მოქალაქეებისთვის მარტივი საქმეა, საბძოლველი ხდება, მაგ., საბანკო ტრანზაქციის განხორციელება, საზღვარგარეთ აღიარებული საერთაშორისო პასპორტით მოგზაურობა, უცხო უნივერსიტეტში სწავლა. ახალი რეგულაციების და სტანდარტების შემოღებასთან ერთად, არაღიარებელი  ქვეყნების მოქალაქეების ჩართვა ძნელი ხდება ბევრ საკითხში, როგორიცაა ვაჭრობა, საბანკო რეგულაციები, ბიომეტრული პასპორტები, ერასმუსის სქემა, უმაღლესი განათლება. ინტერნეტიდან ამოღებული ცხრილი ნათელჰყოფს რა გამოწვევებს უკავშირდება დე ფაქტო ქვეყნების მოქალაქეთა ცხოვრება როგორც კი მათ ეკითხებიან რომელ ქვეყანაში ცხოვრობენ. თუ აფხაზეთი ან დნესტრისპირეთი არაა ჩამოთვლილთა სიაში, ადამიანს მაშინვე პრობლემა ექმნება. ვინაიდან სამყარო უფრო მეტად შეკავშირებული ხდება და ევროპის  საზღვრები იხსნება, ეს სიტუაცია კიდევ უფრო პრობლემურია.

თუმცა ჩამოთვლილი პრობლემები, როგორც ამას არაღიარებელი ტერიტორიები ამტკიცებენ, აუცილებლად “ადამიანის უფლებების” საკითხი არაა. არც გარე სამყაროა ყოველთვის პრობლემა. დე ფაქტო ქვეყნებმა ამ პრობლემის გადასაჭრელად სტატუსის ნეიტრალური ზომები უნდა გამოძებნონ. ახლახან აფხაზეთმა კოოპერაციის მცდელობები შეაფერხა, რაც ბევრის აზრით “თვითიზოლაციაა” ვინაიდან საერთაშორისო ჩართულობას აჩერებს (6).  თუმცა ძნელია უარვყოთ, რომ ცუდი ჯანდაცვის და განათლების სისტემა, ან მოგზაურობის მწირი შესაძლებლობები, არაჯანსაღი საზოგადოების საფუძველია. ეს ნაკლოვანებები აზიანებს, როგორც აუღიარებელი ქვეყნების მოსახლეობას, ისე მათი მეზობლებთან ურთიერთობის ჩართულობის შესაძლებლობებს.

ურჩობა და სტატიკურობა უმოქმედობის გასამართლებელი მიზეზი ვერ იქნება. მაშინ როცა კონფლიქტებით გამოწვეული სტატუსის პრობლემები გადაუჭრელი რჩება, დროებითი პოლიტიკის თვალსაზრისით ორივეს - მშობელ ქვეყანას და საერთაშორისო საზოგადოებას შეუძლია უფრო თამამი და ჭკვიანური ნაბიჯები გადადგან. ეს გაუმჯობესებული ჩართულობა უფრო ნათელი უნდა იყოს და სამი კრიტერიუმი დააკმაყოფილოს: მან დე ფაქტო ქვეყნებში ჩვეულებრივი ადამიანების  ცხოვრება უნდა გააუმჯობესოს; მან კონფლიქტის მეორე მხარეს მცხოვრებებს არ უნდა მიანიჭოს უპირატესობა და პირიქით, არ მიანიჭოს უპირატესობა არაღიარებულ ნაწილში მცხოვრებთ მშობელ ქვეყნის მოქალაქეებთან შედარებით; და მან წინასწარ არ უნდა მიიღოს სტატუსის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილება.

მდინარე ენგური, აფხაზეთს და საქართველოს რეგიონ სამეგრელოს შორის. აფხაზი და რუსი სასაზღვრო დაცვით გამაგრებული სასაზღვრო პუნქტი ხი — ილუსტრაციის საავტორო უფლება

ძირითადი წესები

განუსაზღვრელი ტერიტორიების შესახებ კვლევა გარკვეულ ძირითად წესებს და ტერმინოლოგიას საჭიროებს. ამ საკითხებზე წერა კონცეფტუალურად და ლინგვისტურად დანაღმული ტერიტორიაა. სხვა მხრივ ჩვეულებრივი სიტყვები, როგორიცაა “საზღვარი” და “მთავრობა”, ამ შემთხვევაში კონტროვერსიული ხდება. გამოცალკავებული ტერიტორიები და მათი მოკავშირეები იმგვარ ტერმინოლოგიას იყენებენ, რომელიც მათი სტატუსის ნორმალიზებას იწვევს, ვინაიდან ამ ტერიტორიებს, როგორც პრეზიდენტის, მინისტრების და საელჩოების მქონე ქვეყნებს ისე მოიხსენიებენ.  საერთაშორისო ორგანიზაციებით ზურგგამაგრებული ქვეყნები, რომელიც მათ სტატუსს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ, ამ ტერიტორიებს განსაზღვრავენ როგორც “ეგრეთ წოდებულს”, “კვაზი” ქვეყნებს ან უბრალოდ ბრჭყალებს ამატებენ. კვიპროსელი მკვლევრების რებეკა ბრიანის და მეტ ჰატაის დაკვირვებით აუღიარებელ ქვეყანაში ცხოვრება “ბრჭყალებში ცხოვრებაა”. ამ ანგარიშში “დე ფაქტო” ამ ორ პრობლემას აერთიანებს (7).

დე ფაქტო ქვეყნებთან დაკავშირებით მდიდარი აკადემიური მასალა არსებობს. ეიკი ბერგმა, ლორენს ბროერმა, რებეკა ბრაიანმა, ნინა კასპერსენმა, ჯორჯიო კომაიმ, ბრუნო კოპიტერსმა, კეიმს კერ-ლინდსმა და დონაჩა ო’ ბოჩენმა ამ საქმეში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს. პოლიტიკის პრაქტიკოსების მხრიდან ბევრად ნაკლები დაწერილა. შესაბამისად, ეს ანგარიში ამ დანაკლისს ავსებს. ალბათ ყველაზე დიდი კვლევა პოლიტიკის რეკომენდაციებით 2004 წელს დაწერილი დოვ ლინჩის “ევრაზიის სეპარატისტი ქვეყნებია” (8).  2018 წელს საერთაშორისო პრაქტიკოსებისთვის ეს სფერო “არასტუმართმოყვარედ” მიიჩნევა. თუნდაც ამ ადგილებში შეღწევის სირთულის გამო. მაგალითად, აფხაზეთში, ევროპის და ა.შ.შ.-ს წარმომადგენელთა უმრავლესობა კონფლიქტის ორივე მხარეს არსებული შეზღუდვების გამო ფიზიკურად ფეხსაც ვერ ადგამს.

ამ ანგარიშში აკადემიური ლიტერატურიდან სამ ცნებას ვისესხებ: დე ფაქტო ქვეყანა, მშობელი ქვეყანა და მფარველი ქვეყანა. აფხაზეთი, დნესტრისპირეთი და ჩრდილოეთ კვიპროსი დე ფაქტო ქვეყნებია. ეს ცნება გულისხმობს, რომ ადგილი შიდა დამოუკიდებლობას ახორციელებს თავის მოქალაქეებზე, მაგრამ მსოფლიოს უდიდესი ნაწილი მათ როგორც დე იურე ავტორიტეტს არ აღიარებს. თითოეულ შემთხვევაში დე ფაქტო ქვეყანა გამოეყო მშობელ ქვეყანას, რომელიც, თავის მხრივ, აღიარებულია საერთაშორისო დონეზე და მასზე სუვერენიტეტს აცხადებს. ამ შემთხვევაში: აფხაზეთი გამოეყო საქართველოს, დნესტრისპირეთი - მოლდოვას და ჩრდილოეთ კვიპროსი - კვიპროსის რესპუბლიკას (9). მფარველი ქვეყანა დე ფაქტო ქვეყნის ძლიერი სამხედრო დამცველია, რომელიც მხარს უჭერს და აფინანსებს ამ უკანასკნელს. რუსეთი აფხაზეთსა და დნესტრისპირეთს მფარველობს, მაშინ როცა თურქეთი ჩრდილოეთ კვიპროსის პროტექტორია.

თვითმართველობის უნარის და გამძლეობის გათვალისწინებით აფხაზეთი, დნესტრისპირეთი და ჩრდილოეთ კვიპროსი ამ ანგარიშში დე-ფაქტო ქვეყნებად კვალიფიცირდება. ეს მახასიათებელი მათ იმ დანარჩენი ტერიტორიული ერთეულებისგან განასხვავებს, რომელიც ასევე არაა აღიარებული და საერთაშორისო სისტემის მიღმა მრავალი ფორმით არსებობს. ზოგადად რომ ვთქვათ, სხვა ორი კატეგორია არსებობს, რომელსაც აქ არ შევეხებით. ერთი ჯგუფი ე.წ. “ეფემერული ქვეყნებისგან შედგება”, რომელიც ძლივს ფუნქციონირებს და შეიარაღებული ჯგუფები აკონტროლებს, ამის მაგალითია დღეს დიბია და სირია. ისინი უფრო მეტად კვაზი-ქვეყნებია, როგორიცაა კუბანის სახალხო რესპუბლიკა ან გილანის საბჭოთა რესპუბლიკა, რომელიც გლობალური კრიზისის დროს ცოტა ხნით გაჩნდა და მალევე გაუჩინარდა.

ამ კატეგორიას მიეკუთვნება დონეცკის სახალხო რესპუბლიკაც (დნრ) და ლუგანსკის სახალხო რესპუბლიკა (ლნრ), რომელიც აღმოსავლეთ უკრაინის ტერიტორიაზე 2014 წლიდან არსებობს. ეს ორი გარკვეულ პირობებში შესაძლოა ერთ დე ფაქტო ქვეყნის მსგავს ტერიტორიად იქცეს, თუმცა დღეს აფხაზეთის, დნესტრისპირეთისა და ჩრდილოეთ კვიპროსისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება.

პოსტ-საბჭოთა არაღიარებული სუბიექტების მეორე წყებას მიეკუთვნება მთიანი ყარაბაღი და სამხრეთ ოსეთი, რომელსაც ასევე არ შევეხები. ამ ტერიტორიებს დე ფაქტო ქვეყნების ნიშნები აქვთ, თუმცა ეკონომიკის, უსაფრთხოების და სამოქალაქო დოკუმენტაციის მიხედვით ბევრად უფრო იზოლირებული არიან საერთაშორისო დონეზე და მეტად დამოკიდებული მფარველ ქვეყნებზე, ამ შემთხვევაში სომხეთსა და რუსეთზე. მთიანი ყარაბაღში სომხებმა დამოუკიდებლობა ცალმხრივად 1991 წელს გამოაცხადეს, თუმცა სამი წლით ადრე 1988 წელს სომხეთთან შესაერთებლად უკვე მოძრაობა წამოწყებული ჰქონდათ. ეს უკანასკნელი მოთხოვნა დღესაც პოპულარულია. სამხრეთ ოსეთიც მის დიდ მფარველ ქვეყანასთან - ჩრდილოეთ ოსეთთან და შესაბამისად რუსეთთან შეერთებას ესწრაფვის. ორივე შემთხვევაში იზოლაცია და მფარველ ქვეყანასთან დე ფაქტო ინტერგაცია თანადროული პროცესებია. მთიანი ყაბარაღში აზერბაიჯანის პოლიტიკა საერთაშორისო იზოლაციას კიდევ უფრო მეტად უწყობს ხელს. საერთაშორისო ჩართულობა ამ ტერიტორიებზე იმდენად მინიმალურია, რომ ამ საკითხზე სათქმელიც ბევრი არაფერია.

ლეგიტიმაციისთვის ბრძოლები

მას შემდეგ რაც სროლები შეწყდა, ამ ტერიტორიებზე კონფლიქტები საერთაშორისო ლეგიტიმაციისთვის შეჯიბრად გადაიქცა. მშობელი ქვეყნების მიერ საერთაშორისო ორგანიზაციებში (როგორიცაა გაერო და ევროსაბჭო) წამოყენებული რეზოლუციები, გამოყოფილი სუბიექტების არალეგალურად შერაცხვას მოითხოვს. მეორე მხრივ, დე ფაქტოო ქვეყნებში გამოქვეყნებული ბროშურები და ბლოგები დამოუკიდებლობის და სეპარაციის უფლებას უსვამს ხაზს.

საერთაშორისო საზოგადოება თითქმის ერთხმად უჭერს მხარს მშობელი ქვეყნების მოთხოვნებს გამოყოფილ ტერიტორიებთან დაკავშირებით. ამისთვის მრავალი მიზეზი არსებობს, თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ეს უფრო ნორმატიული პოლიტიკური შეფასებებია ვიდრე საერთაშორისო სასამართლოების გადაწყვეტილებები. ბევრი კრიტერიუმის მიხედვით არაღიარებულ სუბიექტებს შეუძლიათ თავს “ქვეყნები” დაუძახონ ვინაიდან მართლაც აქვთ კონტროლი თავისი ტერიტორიის ფარგლებში. თავის მთავარ ნაშრომში ჯეიმს კროუფორდი სამართლიანად აღნიშნავს, რომ “სახელმწიფოებრიობის ზოგადად მისაღები და დამაკმაყოფილებელი ლეგალური განმარტება კარგა ხანია აღარ არსებობს”(10). იურიდიული ლიტერატურა ეჭიდავება იმ ფაქტს, რომ სახელმწიფოებრიობა საერთაშორისო სამართლის და დიპლომატიური აღიარების ცნებებამდე ბევრად ადრე არსებობდა. თუმცა ეს ბუნდოვანება დე ფაქტო ქვეყნებისთვის მომგებიანია. დოპლომატიური აღიარება ცალსახად ქვეყნების საერთაშორისო კლუბში მოსახვედრი ბილეთია, არაღიარება კი დე ფაქტო ქვეყნებს კარს მიღმა ტოვებს.

იურიდიული ლიტერატურა ადასტურებს, რომ საერთაშორისო აღიარება ცნობიერი ქმედებაა. ამის გამო თბილისის, ჩისნაუს და ნიქოზიის დე იურე მოთხოვნები ამ ტერიტორიებზე სუსტდება. საერთაშორისო ჩართულობა დე ფაქტო ქვეყნებში არალეგალურ რეჟიმს ლეგიტიმაციას აძლევს და “მცოცავი აღიარების” ტოლფასია, რაც გაერთიანების შანსებს ამცირებს. ამ შიშების გამო მშობელი ქვეყნები გარიყულ ტერიტორიებზე საერთაშორისო ჩართულობის გარკვეულ ფორმებს ზღუდავენ. მაგალითად, 2010 წელს ევროსაბჭოს გენერალურმა მდივანმა ტორბორნ იალანდმა თქვა, რომ საქართველოს წარმომადგენლებმა მის წარმომადგენლებს უთხრეს არ მოენახულებინა აფხაზეთი და სამხრეთ ოსეთი: “საქართველოს მთავრობას ეშინია, რომ თუ აფხაზეთში ან სამხრეთ ოსეთში დავიწყებთ პირდაპირ სიარულს, მცოცავი აღიარება დაიწყება” (11). მოლდოვაში ზოგმა გააპროტესტა დნესტრისპირეთში მცხოვრებლებისთვის მდინარე დნესტრის მარჯვენა მხრისგან განასხვავებული ოფიციალური მოლდოვური დოკუმენტებით საერთაშორისო განათლების ან საზღვარგარეთ მოგზაურობის უფლების მიცემა. 2016 წელს მოლდოველი არასამთავრობო აქტივისტების და ექსპერტების ჯგუფმა გამოაქვეყნა წერილი, სადაც “დნესტრისპირეთის სეპარატისტული რეგიონისთვის სახელმწიფოს ელემენტების მინიჭებას” აპტოტესტებდნენ (12). ეს განცხადებები მიუთითებს, რომ ნაწილობრივი ზომებიც კი დე ფაქტო ხელისუფლებებს ლეგიტიმაციას აძლევენ.

იურიდიული ლიტერატურის მიხედვით საერთაშორისო აღიარება ცნობიერი პოლიტიკური ქმედებაა. შესაბამისად უსაფუძვლოა თბილისის, ჩისნაუს და ნიქოზიის შფოთვა, რომ დე ფაქტო ხელისუფლებასთან კომუნიკაცია უსამართლო რეჟიმის ლეგიტიმაციას გამოიწვევს ან “მცოცავი ოკუპაციაა და ხელს უშლის გაერთიანებას.

თუმცა საერთაშორისო იურიდიული ექსპერტები ნათლად ამბობენ, რომ სახელმწიფოების აღიარება ასე არ ხდება. პოლიტიკის მეცნიერი ჯეიმს კერ ლინდსი წერს:“მრავალი ქმედება შესაძლოა მცდარად აღიარებად იქნეს აღქმული. ამ შემთხვევებში ყველაზე მთავარი ქმედებების განზრახვაა. უხეშად რომ ვთქვათ, შეუძლებელია შემთხვევითი აღიარება. აღიარება არ ხდება თუ ქვეყანა არ აღიარებს ტერიტორიას დამოუკიდებელ ქვეყანად და არ ამყარებს ფორმალურ დიპლომატიურ ურთიერთობას ელჩის დანიშვნით ან საელჩოს შექმნით (13).

საერთაშორისო სამართალი და მისი შეზღუდვები

საერთაშორისო იურიდიულ წესრიგთან მიმართებაში ეს სამი ტერიტორია იანუსივით ორ მხარეს იყურება. ერთი მხრივ, საერთაშორისო სამართლებრივი სივრცის მიღმა არსებობას გარკვეული უპირატესობები აქვს. წარსულში ყველა მათგანი კრიმინალური აქტივობების და კონტრაბანდის სამოთხე იყო, მიუხედავად იმისა, რომ მათ შესახებ უფრო მძიმე ბრალდებები გაქარწყლდა (მაგ. თითქოს აფხაზეთში ბირთვული მასალები შემოჰქონდათ.) არაღიარებულ ტერიტორიებზე კრიმინალი ახლაც ჰყვავის. მაგ. ჩრდილოეთ კვიპროსზე ადამიანებით ვაჭრობა და ძალადობრივი სექს-ინდუსტრიაა ფეხმოკიდებული. დნესტრისპირეთში 1990-იან წლებში მძიმე კრიმინალური მდგომარეობა იყო, და ის დღემდე კონტრაბანდისა და ყალბი საქონლის წყაროა, არალეგალური ვაჭრობა მოლდოვის და უკრაინის მარჯვენა ნაპირას გავლენიანი პირების აქტიური თანამშრომლობით გრძელდება .

კანონით დაუსჯელობა დიდი პრობლემაა. თუ მოქალაქე დანაშაულს ჩაიდენს და ამავე დროს სახელმწიფო უმაგრებს ზურგს, დიდი შანსია, სასჯელს თავი აარიდოს. არაღიარებული ტერიტორიები სამართლისგან თავის დაღწევის კარგი საშუალებაა. კრიმინალში ეჭვმიტანილების საკითხი ტირასპოლსა და კიშინოვს შორის ჯერ კიდევ კამათის საგანია. ბუნებრივია, ორი ქართველის - 2017 წელს აფხაზეთში გიგა ოთხოზორიას და სამხრეთ ოსეთში 2018 წელს არჩილ ტატუნაშვილის ამოუცნობი სიკვდილი და არავის დასჯა ქართული საზოგადოების განრისხების მიზეზი გახდა.

თუმცა ეს ტერიტორიები ასევე ცდილობენ რესპექტაბელური იყვნენ. ბოლო წლებში სამივე დე ფაქტო სახელმწიფომ მინიშნება დაიწყო, რომ უფრო დიდი მსოფლიოს თვალში საკუთარი თავის ლეგიტიმაცია სურს. ყველა მათგანი ევროპაში მიმდინარე ნორმატიულ პროცესებს მისდევს და მაგალითად, არც ერთში არაა სიკვდილით დასჯა ნებადართული (14).  მათ ბიზნესის, ტურიზმის და მაგალითად, ჩრდილო კვიპროსის შემთხვევაში, საერთაშორის სტუდენტების მიზიდვა უნდათ. თავისი შანსების გასაუმჯობესებლად დე ფაქტო ქვეყნები ცდილობენ კრიმინალური რეპუტაცია დაძლიონ, თუმცა ამ ტერიტორიებზე არალეგალურ პრაქტიკებთან ბრძოლა ყველა სფეროში არ ხდება. რესპექტაბელურობის სურვილი ის ბერკეტია, რომელსაც საერთაშორისო საზოგადოება ეფექტურად ვერ იყენებს.

საერთაშორისო სასამართლოები ხშირად ნათელ გადაწყვეტილებებს ვერ იძლევიან დე ფაქტო ქვეყნების შემთხვევაში. უმთავრესი საკითხია აისახება თუ არა დე ფაქტო სახელმწიფოს ქმედებები მის მოქალაქეებზე, მის შიდა სუვერენიტეტზე ან მის საზღვრებს მიღმა ცხოვრებაზე და მის საკამათო გარე სუვერენიტეტზე.

როცა მათ ტერიტორიებს მიღმა მცხოვრებნი ამ საკითხზე იწყებენ საუბარს, საერთაშორისო სასამართლოებს პასუხისმგებლობა მფარველ ქვეყნებზე გადააქვთ. ბევრ შემთხვევაში ჩრდილოეთ კვიპროსსა და დნესტრისპირეთში ევროპის ადამიანის უფლებების სასამართლომ პასუხისმგებლობა თურქეთს და რუსეთს დააკისრა. 1996 წლის შემთხვევაში ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ ევროპის ადამიანის უფლებების სასამართლომ დაასკვნა, რომ 1974 წელს თურქეთის მიერ ჩრდილო კვიპროსზე “კონტროლის” დამყარების შემდეგ ბერძენ კვიპროსელ ტიტინა ლოიზიდუს უსამართლოდ წაართვეს სახლი ჩრდილოეთ კვიპროსში და კომპენსაციას საჭიროებდა. ამ შემთხვევამ პრეცენდენტი შექმნა იმ იძულებით გადაადგილებული ათი ათასობით ბერძენი კვიპროსელისთვის, რომელთაც კონფლიქტის შედეგად ქონება დაკარგეს (15). დნევროპის ადამიანის უფლებების სასამართლომ ანალოგიური გადაწყვეტილება მიიღო 2004 წელს ილაჩუ და სხვები მოლდოვის და რუსეთის წინააღმდეგ შემთხვევაში. თუმცა ამჯერად სასამართლომ როგორც რუსეთს ისე მოლდოვას დააკისრა (16).

ყველაფრის მიუხედავად ამ ტერიტორიების მკვიდრებსაც აქვთ უფლებები.  საერთაშორისო სასამართლოს მრავალი გადაწყვეტილება ამაზე მიუთითებს, ვინაიდან დე ფაქტო სახელმწიფოები ყოველდღიურ საკითხებში  საკუთარ მოქალაქეებთან მიმართებაში ლეგალურ და პოლიტიკურ ძალაუფლებას ფლობენ. ბრიტანეთის პრეცენდენტულმა სამართალმა არაღიარებული ქვეყნის სამართლის აღიარების პრეცენდენტი შექმნა, როცა საქმე “პირად უფლებებს, ყოველდღიურ ქმედებებს ან ადმინისტრაციის დაუდევრობას ეხება.” 1977 წელს ჩრდილოეთ კვიპროსის შემთხვევაში, ჰესპერიდეს სასტუმრები შპს ეგეოსის თურქის ჰოლიდეის წინააღმდეგ სარჩელზე, ლორდ დენინგი ამტკიცებდა: “უყოყმანოდ დავასკვნი, რომ ამ ქვეყნის სასამართლოებს შეუძლიათ აღიარონ ქვეყნის ტერიტორიაზე მოქმედი მთავრობის კანონები და ქმედებები, მიუხედავად იმისა, რომ მას მისი უდიდებულესობა დედოფლის მთავრობა არ აღიარებს... ყველაფრის ფასად, როცა საქმე ადამიანების ყოგველდღიურ ცხოვრებას - ქორწინებას, განქორწინებას, გირაოს, საქმიანობას და ა.შ. შეეხება (17).

ეს განაჩენი კავშირშია საერთაშორისო სასამართლოს ნამიბიის 1971 წლის შეფასებასთან, რომელიც აქამდე ყველაზე საფუძვლიანი საერთაშორისო გადააწყვეტილებაა მოცემულ საკითხზე. შეფასება რეკომენდაციას იძლევა სამხრეთ აფრიკის მიერ ნამიბიის არალეგალური დაპყრობის შესახებ და კოლექტიური არაღიარებისკენ მოუწოდებს - ქვეყნებმა საერთაშორისო შეთანხმებები და დიპლომატიური ურთიერთობა უნდა გაწყვიტონ ამ ტერიტორიასთან.  თუმცა სასამართლო ასევე ადგენს, რომ პოლიტიკამ ნამიბიაში მცხოვრებ იდივიდებს ზიანი არ უნდა მიაყენოს, “განსაკუთრებით, როცა მანდატის შეჩერება არალეგალური ან არავალიდურია, არავალიდურობა ვერ გავრცელდება სამხრეთ აფრიკის მთავრობის ქმედებებზე ნამიბიის სახელით ან მასთან დაკავშირებით ისეთი ქმედებების დროს, როგორიცაა დაბადების, სიკვდილის, ქორწინებების შემთხვევები. ამ ქმედებების გავლენაც შეიძლება უგულებელვყოთ, რადგან ტერიტორიაზე მცხოვრებებისთვის შეფერხების გარდა არაფერი მოაქვს.” ამ განაჩენზე დაყრდნობით გაერო მშობელ ქვეყანებს, როგორიცაა საქართველო და უკრაინა, წაახალისებს სოხუმსა და დონეცკში გაცემული დაბადების მოწმობები მიიღონ და მათ საფუძველზე აფხაზებს და უკრაინელებს მთავრობის მიერ არაკონტროლირებულ რეგიონებში სამოქალაქო დოკუმენტები მისცენ (18).

ნამიბიის შეფასება მაინც ტოვებს ნაცრისფერ ადგილებს დე ფაქტო ქვეყნებში პასუხისმგებლობის დაკისრებაზე. ერთ-ერთი ასეთი ბუნდოვანი სფერო არაღიარებულ ქვეყანასთან ეკონომიკური ურთიერთობა და სანქციებია. შეფასების მიხედვით არსებობს “ვალდებულება თავი შეიკავონ სამხრეთ აფრიკასთან ეკონომიკურ ან სხვა ფორმის ურთიერთობასა და მოლაპარაკებებისგან როცა საქმე ნამიბიას ეხება და ამ ტერიტორიაზე სამხრეთ აფრიკის კონტროლს აძლიერებს.” რეკომენდაციის მიხედვით დე ფაქტო ქვეყნის ნაცვლად მფარველი ქვეყანა უნდა დაისაჯოს. აქ განხილულ შემთხვევებში კი უფრო მეტად დე ფაქტო ქვეყნებია ეკონომიკური სამიზნე, ვიდრე მათი მფარველები.

უკეთესი ჩართულობის საჭიროება

ზემოთ მოყვანილი დისკუსია აჩვენებს, რომ დე ფაქტო ქვეყნების შემთხვევაში  იურისტები პოლიტიკოსებს უთმობენ ასპარეზს. ამ ტერიტორიებზე ნათელი და კონსტრუქციული ჩართულობის საწინააღმდეგოდ ლეგალური დაბრკოლება არ არსებობს.

და მაინც, რას ნიშნავს ჩართულობა? ეს უკანასკნელი მრავლისმთქმელი სიტყვაა. ყველა საერთაშორისო აქტორი რაღაც დონის საქმიანობას ეწევა მათ მიერვე არაღიარებულ ტერიტორიებზე. სპექტრი ძალიან ფართოა: დიდი ბიზნეს გარეგებებით დაწყებული ტაივანში, რომელიც მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრია, შუა აზიაში ექსტრემისტულ ჯგუფებთან ტყვეებზე მოლაპარაკებების ძალიან მწირი ჩართულობით დასრულებული.

ტირასპოლი, დნესტრისპირეთი. საგარეო საქმეთა დე ფაქტო სამინისტროს შენობა, რომელიც სხვა არაღიარებული ქვეყნების დროშებს აფრიალებს — ილუსტრაციის საავტორო უფლება

ფრაზა “არაღიარება და ჩართულობა” კარგად ასახავს ევროკავშირის პოზიციას პოსტ-საბჭოთა სივრცეში გამოყოფილ ტერიტორიებთან მიმართებაში. ორი ცნება გაწყვილებულია და ერთმანეთს აძლიერებს. 2011 წელს პიტერ სემნები, რომელიც აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკის ავტორია, ამ მოვლენას შემდეგნაირად ხსნის: “ჩართულობის გარეშე არაღიარება სტერილური და კონტრპროდუქტიულია. მეორე მხრივ, ჩართულობა არაღიარების გარეშე დანის წვერზე სიარულს გავს (19).

ამგვარი ჩარჩო პოლიტიკის მრავალ შესაძლებლობას ტოვებს. “არაღიარება მრავალ ფორმას იღებს”, - ამბობს ევროკავშირის ყოფილი დიპლომატი რობერტ კუპერი, რომელიც კოსოვოს და სერბეთის გარიგებებში აქტიურად იყო ჩართული. ის ევროკავშირის ქვეყანებს შორის კოსოვოს არაღიარებასთან მიმართებაში მრავალ განსხვავებულ  მიდგომაზე საუბრობს. ერთ მხარეს საბერძნეთი შეიძლება მოვიყვანოთ მაგალითად, რომელიც მოკავშირე ოფისს ინარჩუნებს პრიშტინაში და მისი მეშვეობით სახელდების გამოკლებით ბილატერალურ დიპლომატიურ ურთიერთობაშია კოსოვოსთან. მეორე მხარესაა ესპანეთი, რომელიც იმდენად უკომპრომისოა, რომ 2018 წელს თავის ტერიტორიაზე ძალოსნებიც კი არ დაპატიჟა კოსოვოდან. შედეგად, ესპანეთმა ევროპის ძალოსანთა ფედერაციის შეჯიბრის მასპინძლობის უფლება შეარყია (20).

არაღიარებულ ტერიტორიებზე საერთაშორისო ჩართულობა სამ გავრცელებულ გამოწვევას მოიცავს, რომელთან გამკლავებასაც ძალიან კარგი დიპლომატიული უნარები და წვრილმანების გათვალისწინება სჭირდება. ერთია, რა დოზით ათანხმებს საერთაშორისო აქტორი თავის პოლიტიკას მშობელ ქვეყანასთან. ბუნებრივია, აღიარებული ერი-სახელმწიფო უპირატეს მდგომარეობაშია, ვინაიდან სხვა პოლიტიკურ საქმიანობაშიც პარტნიორია. თუმცა კოორდინირება არ გულისხმობს პოლიტიკების სრულ თანხვედრას. ეს უკანასკნელი მნიშვნელოვანი შენიშვნაა, ვინაიდან საერთაშორისო აქტორები კონფლიქტის მედიატორებადაც გვევლინებიან. აქედან გამომდინარე, კონფლიქტში მყოფ ორივე მხარესთან გარკვეული კრიტიკული დისტანციის დაჭერა და ნდობის შენარჩუნება სჭირდებათ.

გარდა ამისა, საკამათო საზღვრებთან მიმართებაში ამ აქტორებს ტრანსნაციონალური საფრთხეების დაძლევის თავისი ინტერესიც აქვთ. როგორც 2011 წელს სემნებიმ თქვა: “ევროკავშირს თავის უშუალო მეზობლებს შორის რუკაზე თეთრი წერტილები ვერ ექნება.” ეს ტერიტორიები უსაფრთხოებისთვის პოტენციურ საფრთხეებს წარმოადგენს. გარდა ამისა, გარემოს დაცვის საფრთხეები აღიარებულ საზღვრებთან არ ჩერდება. ამ რეგიონებში მწირი გარემოსდაცვითი რეგულაციებია, რაც თავის მხრივ მათ მეზობლებზეც ახდენს გავლენას. აფხაზეთის ტერიტორიაზე შეზღუდული საერთაშორისო წვდომის გამო ცუდი გარემოსდაცვითი კონტროლი ქიმიური ნაერთებით შავი ზღვის დაბინძურებას უწყობს ხელს. დნესტრისპირეთში დიდი ძველი ინდუსტრიული სადგურები წყლის და ჰაერის დაბინძურებას იწვევს. ჩრდილოეთ კვიპროსში უნებართვო მშენებლობებმა ძალიან ბევრი ლამაზი ადგილი გაანადგურა, ვინაიდან ტურისტული ინფრასტრუქტურა გარემოს გათვალისწინების ან შემოწმების გარეშე ხდება.

საერთაშორისო აქტორებისთვის ჩართულობის მეორე გამოწვევაა ვინ იქნება ამ პროცესის მონაწილე - სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, როგორი ინტერაქცია უნდა ჰქონდეთ დე ფაქტო მმართველებთან. აღიარებული ქვეყნები როგორც წესი მოუწოდებენ ფორმალური კოოპერაციისგან თავის შეკავებისკენ, რადგან ეს უკანასნკნელი მათ მიერ არალეგიტიმურად ჩათვლილ მმართველებს ლეგიტიმაციას აძლევს. ბევრი პროექტი მხოლოდ სამოქალაქო საზოგადოების პარტნიორებზეა კონცენტრირებული. თუმცა ამ ტერიტორიების დე ფაქტო ხელისუფლებთან გარკვეული სახის კონტაქტი და კოორდინაცია გარდაუვალია.

საერთაშორისო საზოგადოება თანხმდება, რომ კონფლიქტის გადაჭრის მოლაპარაკებებში დე ფაქტო ხელისფულება პარტნიორებად უნდა მივიჩნიოთ. მთავარი მოლაპარაკებები კვიპროსზე ბერძენი და თურქი კვიპროსელების ლიდერებს და მათ წარმომადგენლებს შორის მიმდინარეობს. დნესტრისპირეთის კონფლიქტის შემთხვევაში კიშინოვი ტირასპოლს ერთ-ერთ მხარედ მიიჩნევს. აფხაზეთის ხელისუფლები სროლის შეწყვეტის ხელმომწერი არიან, რაც მათ გარკვეულ პასუხისმგებლობებს აკისრებს. 2008 წელს რუსეთთან ომის შემდეგ, ქართული ხელისუფლება ცდილობს აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტი ქართულ-რუსულ კონფლიქტად შეფუთოს. მიუხედავად ამისა, ჟენევის საერთაშორისო განხილვებში კონფლიქტის შესახებ ბოლო საერთაშორისო ფორუმზე მაინც აფხაზებს და სამხრეთ ოსებს ესაუბრებიან.

როცა საქმე არჩევნებს და ლეგიტიმაციას ეხება, უკვე ძალიან განსხვავებული მიდგომა გვხვდება. ჩრდილო კვიპროსის ლიდერი “თურქული თემის” წინამძღოლად მიიჩნევა და შესაბამისად როგორც არჩეულ წარმომადგენელს ისე ექცევიან. 2015 წლის 28 აპრილს ევროკომისიის პრეზიდენტმა ჟან-კლოდ იუნკერმა ოფიციალურად მიულოცა მუსტაფა აკინჯის თურქული კვიპროსის საპრეზიდენტო არჩევნებში გამარჯვება, თუმცა “არჩევნები” ან “პრეზიდენტი” არ გამოუყენებია. იუნკერი წერდა: “მინდა მოგილოცოთ კვიპროსის თურქული თემის ლიდერად გახდომის წარმატება (21).”

ეს ყველაფერი ბერძენი კვიპროსელების თანხმობით ხდება. 2015 წელს ბერძნული კვიპროსის პრეზიდენტმა ნიკო ანასტასიადმა ასევე მიულოცა თურქული კვიპროსის ლიდერს (თუმცა თავის ტვიტში “ამორჩევა” გამოიყენა და არა “არჩევნები”). აკინჯის და მისი წინამორბედების ლეგიტიმაციის წახალისება მოლაპარაკებებისთვის ხელის შემწყობ ფაქტორად შეირაცხა.

აფხაზეთსა და დნესტრისპირთში, ისევე როგორც სამხრეთ ოსეთში, პრეზიდენტი დანიშნულია და დიდი ალბათობით არ შეიცვლება, მათ არჩევნებს დანარჩენი მსოფლიო უკანონოდ თვლის. როგორც დონაჩა ო’ბიჩეინი და სხვები ამბობენ ეს არჩევნები ხშირად კარგად ორგანიზებული და შეჯიბრით სავსეა, მაგრამ საერთაშორისო საზოგადოება მათ მაინც მუდმივად არავალიდურად მიიჩნევს (22). 2017 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ აფხაზეთში ევროპის საგარეო მოქმედების მომსახურება შემდეგ კომენტარს ავრცელებს: “ანგარიშებიდან გამომდინარე ევროკავშირი არ აღიარებს კონსტიტუციურ და სამართლებრივ ჩარჩოს, რომლითაც 12 მარტს  აფხაზეთის გამოყოფილ ტერიტორიაზე ე.წ. არჩევნები ჩატარდა.”

საერთაშორისო საზოგადოების წარმომადგენლები აცნობიერებენ, რომ მათთვის მნიშვნელოვანი საკითხია თუ ვის ექნება ძალაუფლება დე ფაქტო ქვეყნებში. ერთ-ერთმა წარმომადგენელმა 2004 წლის აფხაზეთის არჩევნების შემდეგ მწუხარება გამოთქვა, რომ გამარჯვებული სერგეი ბაღაბშისთვის მილოცვის შესაძლებლობა არ ჰქონდა, ვინაიდან ეს უკანასკნელი “შეუდარებლად იქცეოდა, მაგრამ მისთვის მადლობის თქმის შესაძლებლობა არ იყო!” (23). როცა საერთაშორისო წარმომადგენლობა რაღაც ზღვარს გადააბიჯებს, მაშინვე კონტრ-პროტესტი იწყება. 2017 წელს, როცა ჟურნალისტებმა გაიგეს, რომ ევროკავშირის სპეციალურმა წარმომადგენელმა კავკასიაში ჰერბერტ სალბერმა სამხრეთ ოსეთის ლიდერს ანატოლი ბიბილოვს არჩევნებში გამარჯვება მიულოცა, კომენტარი მაშნვე აიტაცეს. სამხრეთ ოსებს სალბერის სიტყვები გაუხარდათ, მაშინ როცა ზოგიერთი ქართველი ხელისუფალი მის გადადგომას მოითხოვდა. საბოლოოდ, სალბერმა პოსტი მართლაც დაგეგმილზე უფრო ადრე დატოვა.

ევროკავშირს კვიპროსის მსგავსად შეუძლია აფხაზეთში და სამხრეთ ოსეთში არჩევნების გამარჯვებულებს სხვა სიტყვების გამოყენებით მიულოცოს, როგორიცაა “აფხაზეთის (ან სამხრეთ ოსეთის) საზოგადოებების ლიდერი”. ამით არც სახელმწიფო სტრუქტურაში არჩევნებზე მიანიშნებდნენ. შედეგად ამ ლიდერების საერთაშორისო საზოგადოებასთან თანამშრომლობა უფრო ინტენსიური და კონსტრუქციული გახდებოდა. თუმცა პრეცენდენტი შეიქმნა და დიდი ალბათობით აღარ შეიცვლება.

მესამე გამოწვევაა სად და როგორ მიაწოდებენ დახმარებას საერთაშორისო აქტორები არაღიარებულ ტერიტორიებს. მშობელი ქვეყნები ხშირად ეწინააღმდეგებიან საერთაშორისო დახმარებას, რომელიც უნარების გაძლიერებას ემსახურება, ვინაიდან ეს უკანასკნელი სახელმწიფოს მშენებლობას უწყობს ხელს. უფრო პოლემიკური ტონით ზოგიერთი აფრთხილებს საერთაშორისო საზოგადოებას კრიმინალური აქტივობა ან სეპარატიზმი არ დააფანინსონ. შედეგად, საერთო კონსენსუსით საერთაშორისო დახმარება დე ფაქტო ქვეყნებში მხოლოდ სამოქალაქო საზოგადოებას, ბიზნესს და ჰუმანიტარულ მიზნებს უნდა მოხმარდეს. ეს საკითხი განსაკუთრებულ აღშფოთებას კვიპროსში იწვევს, სადაც ევროკავშირს აქვს მანდატი მოამზადოს კუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი ევროკავშირის ფარგლებში მიღებული ყველა საკანონმდებლო აქტებისა და სასამართლო გადაწყვეტილებებისთვის (acquis communautaire)

პრაქტიკაში ძნელია ზღვარი გაავლო სამთავრობოს და არასამთავრობოს შორის, განსაკუთრებით, ისეთ პატარა საზოგადოებაში, სადაც ინდივიდები მუდმივად ამ ორ სექტორს შორის მოძრაობენ. მნიშვნელოვან საკითხებზე მუშაობისას უცხოელები მმართველებთან კომუნიკაციას თავს ვერ აარიდებენ, ვინაიდან ტერიტორიაზე შესასვლელად და სამუშაოდ და არასამთავრობო პროექტების განსახორციელებლად მმართველების ნებართვა სჭირდება.

დნესტრისპირეთი ყველაზე პოზიტიურ მოდელს გვთავაზობს.  ბევრი საკითხი კულისებში წყდება და სტატუსზე დავების არიდება ამგვარად ხერხდება. თუმცა აქაც პროგრესი ძალიან შენელებულია. ერთი შეხედვით პატარა პრობლემებიც კი პოლიტიზებულია, რის გამოც მოლაპარაკებებში განხილვის საგანი ხდება და შემდეგ მოგვარებას წლები სჭირდება. კვიპროსში ერთი მობილური ქსელის როუმინგის შემოღების მცდელობები წარუმატებელი აღმოჩნდა. ანალოგიურად არ გაამართლა არც აფხაზეთსა და დასავლეთ საქართველოში ფაროსანასთან ბრძოლამ ან აღმოსავლეთ უკრაინაში წყლის გასაფილტრი სადგურის დაცვამ. კეთილი ნებით და შემოქმედებითი მიდგომით კონფლიქტების უმრავლესობის გადაჭრა შეიძლება, მაგრამ ამ შემთხვევაში ამის ნაკლებობაა. და მაინც გარედან მცდელობები უნდა გაგრძელდეს.

თავი პირველი

აფხაზეთი: სტაბილური იზოლაცია

აფხაზეთი უცნაურ სიტუაციაშია - თან თვით-მმართველი ტერიტორია და დე ფაქტო ქვეყანაა, რომელიც შედარებით სტაბილურია და დაშლის პირას ნამდვილად არ იმყოფება, თუმცა, მეორე მხრივ, საერთაშორისო დონეზე იზოლირებულია და მსოფლიოში მისი ერთადერთი გზა რუსეთზე გადის.

დღევანდელი აფხაზეთი ათი წლის წინ ომისგან განადგურებულ ადგილს სულ არ ჰგავს. სახელმწიფო შენობები, სასტუმროები და გზები აღდგა. დედაქალაქ სოხუმში იპოვით ლამაზ მაღაზიებს კაფეებს და ფეხით მოსიარულეთათვის გადასასვლელებს. ბევრი კრიტერიუმით აფხაზეთი ფუნქციონირებად ქვეყანას ჰგავს. სხვადასხვა სახის ეკონომიკური აქტივობები რუსეთის საბანკო სისტემაზეა მიბმული. ადგილობრივები სპეციალურ დებიტ ბარათსაც კი იყენებენ სახელად “აფრა”, რომლითაც მხოლოდ აფხაზეთის ტერიტორიაზე შეუძლიათ საყიდლებზე სიარული.

მატერიალური გაუმჯობესება რუსეთის წყალობით ხდება. ამ უკანასკნელმა აფხაზეთის დამოუკიდებლობა 2008 წელს აღიარა და მის ტერიტორიაზე 4000-ზე მეტი სამხედრო ჩააყენა. ახლა სახელმწიფო ბიუჯეტის 2/3-ს ფარავს და აუცილებელ ტურისტულ შემოსავალს უზრუნველყოფს. რუსეთის განსაკუთრებული პოზიციის სიმბოლოდ სოხუმის ცენტრში უზარმაზარი ახალი საელჩო წამოჭიმულა, რომელიც საპრეზიდენტო შენობაზე ბევრად უფრო დიდია. მიუხედავად ამისა, აფხაზეთის ელიტა რუსეთთან შეერთების არანაირ სურვილს არ გამოხატავს. უფრო მეტიც, რუსეთის მხრიდან მეტი კონტროლის მოპოვების მრავალრიცხოვან მცდელობებს აქტიურად იშორებს თავიდან. შესაძლოა, არც ისე გამოკვეთილად, მაგრამ ბევრ აფხაზს ჯერ კიდევ უნდა ევროპის ნაწილი იყოს, თუმცა საქართველოსთან შეერთების სურვილი არავის აქვს.

 

აფხაზეთის საქართველოსთან შეერთება ძნელი წარმოსადგენია. ყოველ შემთხვევაში, ახლო მომავალში მაინც.მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიო იურიდიულად აფხაზეთს საქართველოს ნაწილად ხედავს, ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირიდან მოყოლებული, 25 წელზე მეტია, რაც აფხაზეთი მისგან გამოცალკევებულია. ყოველწლიურად აფხაზები და ქართველები უფრო მეტად შორდებიან ერთმანეთს. უფრო მეტიც, მათი ენებიც კი განსხვავებულია.

მიუხედავად ყველაფრისა, საქართველოს აფხაზეთის მსოფლიოში შესაყვანი გასაღები უჭირავს ხელში. ამ იურიდიულ მოთხოვნას, არა მხოლოდ მსოფლიოს უდიდესი ნაწილის მხარდაჭერა, არამედ მორალური განზომილებაც აქვს, ვინაიდან აფხაზეთის ომამდე მოსახლეობის ნახევარი ეთნიკურად ქართველი იყო. საბჭოთა ბოლო აღწერით 1989 წელს აფხაზეთის მთლიან 525 000 მოსახლეს შორის 240 000-ს ქართველი შეადგენდა. ამჟამად აფხაზეთის აღმოსავლეთით გალის რეგიონში 50 000-მდე ქართველი ცხოვრობს, რაც მოსახლეობის 1/5-ია, მაგრამ ბევრ საკითხში ისინი მეორეხარისხოვან მოქალაქეებად ითვლებიან და მუდმივად საქართველოს დასავლეთ რეგიონ სამეგრელოში დადიან (25).

აფხაზეთმა რუსეთის აღიარება უფრო დიდი საერთაშორისო იზოლაციის და რუსეთთან დე ფაქტო ინტეგრაციის სანაცვლოდ მოიპოვა. მართალია, თბილისმა სრული იზოლაციის პოლიტიკა, რომელსაც აფხაზეთის მიმართ 1992-1993 წლების ომის შემდგომ ატარებდა, დიდწილად შეცვალა პრაქტიკაში. 2008 წელს მიღებული კანონი დაპყრობილი ტერიტორიების შესახებ აფხაზეთში საერთაშორისო შესვლას ზღუდავს. დნესტრისპირელებისაგან განსხვავებით აფხაზები უფრო ნაკლებ მოქნილობას ავლენენ სტატუსთან დაკავშირებით და შედეგად თვითიზოლაციას უწყობენ ხელს.

გარემოს დაცვითი და კულტურული კოოპერაციაც კი სტატუსის შესახებ დავის საგანია. მაგალითად, სოხუმის ძველი წყალმომარაგების სისტემაზე და საბრძოლო მასალის გაუკონტროლირებელ ნაგავსაყრელებზე მსოფლიო დაფინანსება არ მიმართულა. პოლიტიკური დავის გამო 2013 წელს აფხაზი ბავშვების ცეკვის გუნდმა თურქეთში გამართულ საერთაშორისო საბავშვო ფესტივალში მონაწილეობა ვერ მიიღო. თავიდან დასი “აფხაზეთის რესპუბლიკის” სახელით უნდა გამოსულიყო, მაგრამ როცა საქართველოს მთავრობამ გააპროტესტა, სახელი “საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკით” ჩაანაცვლეს. აფხაზი მხარე ამას შეეწინააღმდეგა და საბოლოოდ ბავშვები საერთოდ არ გამოვიდნენ (26).

აფხაზეთის იზოლაციას არავისთვის სარგებელი არ აქვს, გარდა შესაძლოა რუსეთისა, რომელიც თავის მხრივ ტერიტორიაზე მისი პოზიციების შესანარჩუნებლად ფინანსურ და დიპლომატიურ “გადასახადს” იხდის. როგორც საქართველოს, ისე საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან, აფხაზეთში უფრო ეფექტური ჩართულობის საჭიროება ნათელია. სიტუაციის ცვლილებამ აფხაზეთში მცხოვრებთა (მათ შორის ქართველების) ცხოვრება უნდა გააუმჯობესოს და მომავალში კონფლიქტის გადაჭრის და მასთან დაკავშირებული იურიდიული მოთხოვნების მოგვარების შესაძლებლობა შექმნას. თუმცა ამგვარი მოკრძალებული მიზანიც კი ძნელი მისაღწევია.

კონტექსტი

აფხაზები ცალკე ეთნიკურ ჯგუფს წარმოადგენენ და ჩრდილოეთ კავკასიელ ჩერქეზებს ენათესავებიან. მათი სამშობლო - აფხაზეთი შავი ზღვის სანაპიროს მიყვება და ადრე სავსე იყო საბჭოთა ელიტის საყვარელი კურორტი-ქალაქებით. საპორტო ქალაქი სოხუმი (აფხაზებისთვის “სუხუმ”, ხოლო ქართველებისთვის “სოხუმი”) კოსმოპოლიტური ცენტრი იყო აფხაზი, ქართველი, ბერძენი, რუსი და თურქი მოსახლეობით.

საბჭოთა პერიოდში, აფხაზეთს თავიდან საქართველოსთან ასოცირებული “საზავო რესპუბლიკის” სტატუსი ჰქონდა, შემდგომ კი საქართველოს ფარგლებში შემავალი ავტონომიური რესპუბლიკა გახდა. 1930-იან წლებში საბჭოთა ლიდერმა იოსებ სტალინმა და მისმა ქართველმა დამქაშმა ლავრენტი ბერიამ აფხაზეთის ელიტა დაპატიმრებებით და დასჯით გაანადგურა. აფხაზურ ენას ქართული ანბანი მოახვიეს თავს და ათი ათასობით ეთნიკურად ქართველი ჩამოასახლეს რესპუბლიკაში, რის შედეგადაც დემოგრაფიული ბალანსი ისე შეიცვალა, რომ აფხაზები 1989 წელს მხოლოდ მოსახლეობის 18%-ს შეადგენდა. თუმცა გვიან საბჭოთა პერიოდში ისინი რესპუბლიკაში როგორც ტიტულოვანი ნაცია გარკვეული პრივილეგიებით სარგებლობდნენ.

ახლანდელი ფორმით განხეთქილება 1989 წელს დაიწყო, როცა საქართველომ საბჭოთა მოსკოვისგან მეტი დამოუკიდებლობა მოინდომა, მაშინ როცა აფხაზეთს თბილისისგან ავტონომია და საბჭოთა კავშირში დარჩენა უნდოდა. ომი 1992 წელს დაიწყო, როცა საქართველოს თავდაცვის მინისტრი თენგიზ კიტოვანი ძალიან სუსტი საბაბის საფუძველზე ძალადობრივად შეიჭრა სოხუმში. კონფლიქტი 1993 წლის ოქტომბერში დასრულდა, როცა რუსეთის ძალოვნების და ჩერქეზი მოხალისეების დახმარებით აფხაზეთმა სამხედრო გამარჯვება მოიპოვა. 1994 წელს მოსკოვის შუამდგომლობით სროლის შეჩერებაზე შეთანხმება შედგა, რის შედეგადაც რუსეთის სამშვიდობო ძალები და გაეროს მონიტორინგის პატარა მისია აფხაზეთის ტერიტორიაზე დაფუძნდა.

კონფლიქტის ტრავმები არ გამქრალა. ომის დროს ეთნიკურად აფხაზი მოსახლეობის მთელი 5% ან დაიჭრა ან დაიღუპა. ეთნიკურად ქართველი მოსახლეობის უმრავლესობა გაიქცა ან იძულებით გადაასახლეს. ომმა აფხაზეთი გაანადგურა. 1996 წელს დამოუკიდებელი ქვეყნების თანამეგობრობისთვის დაწესებულმა სანქციებმა, რომელსაც რუსეთმაც გარკვეული სიფრთხილით მხარი დაუჭირა, სიტუაცია კიდევ უფრო გააურესა.

1997-1998 წლებში რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის ევგენი პრიმაკოვის შუამდგომლობით ორი მხარე მშვიდობიან გარიგებამდე მივიდა, თუმცა საქართველოს მხარემ უარი თქვა გეგმაზე. სერგეი შამბა, რომელიც აფხაზეთის დე ფაქტო საგარეო საქმეთა მინისტრი იყო, ამბობს, რომ აფაზური მხარე თანახმა იყო სტატუსზე, რომელიც დამოუკიდებლობის სტატუსს არ მოიცავდა, თუმცა ქართველები ყოველთვის “აგვიანებდნენ” აფხაზური მხარისთვის კომპრომისების შეთავაზებას (27). ამ მოვლენების პარალელურად აფხაზებმა რეფერენდუმი მოაწყვეს, რომელსაც 1999 წლის ოქტომბერში დამოუკიდებლობის გამოცხადება მოჰყვა. მიუხედავად ამისა, არავინ, რუსეთის ჩათვლით, ამ რეფერენდუმს კანონიერად არ აღიარებს.

სოხუმი, აფხაზეთი. ცენტრალური ქუჩა და პარლამენტის შენობა, რომელიც 1993 წელს ომის ბოლოსკენ დაიწვა და ჯერაც არ აღუდგენიათ. — ილუსტრაციის საავტორო უფლება

1990-იანი წლების ბოლოს პერიოდის შესახებ ერთი ყოფილი ქართველი თანამდებობის პირი სინანულით ამბობს: “ბევრად მეტის მოგვარება იყო შესაძლებელი, როცა [კონფლიქტის] კვალი ჯერ კიდევ თბილი იყო.” რუსეთმა ეს დანაკლისი შეავსო (28).  მოლაპარაკების ჯგუფი აფხაზეთიდან ომის დროინდელ ლიდერზე და პრეზიდენტზე ვლადისლავ არძინბაზე იყო დამოკიდებული (29). საქართველო უფრო დახვეწილი იყო, ვინაიდან სათავეში გამოცდილი სახელმწიფო მოხელე ედუარდ შევარდნაძე ედგა. თუმცა შევარდნაძის საქართველო პოლიტიკურად ძალიან დაყოფილი იყო და ჯერ კიდევ დაახლოებით 200 000 იძულებით გადაადგილებული ადამიანისთვის საცხოვრებლის უზრუნველყოფის პრობლემას უმკლავდებოდა.

ბევრი ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული კავშირი ცოტა ხანი შენარჩუნდა, მაგრამ თბილისი მაინც იზოლაციის პოლიტიკას მისდევდა. საქართველოს მთავრობა რკინიგზას არ ხსნიდა, რის შედეგადაც დღემდე რუსეთს და კავკასიას შორის მთავარი სატრანსპორტო გზა იკეტება. ქართულმა მხარემ პორტი და აეროპორტი ასევე დახურულად გამოაცხადა. ერთი ყოფილი ქართველი თანამდებობის პირის განცხადებით ამ დროს “ერთი ხელით აფხაზ მხარეს ვეპატიჟებით, მეორე ხელით - იზოლაციას ვუწყობთ ხელს.” გავრცელებული შეხედულების თანახმად საჭირო იყო “აფხაზების გამოწურვა მანამ სანამ კაპიტულაციას გამოაცხადებდნენ და საქართველოს დაუბრუნდებოდნენ.” აფხაზეთი მართლაც ძალიან უბედური ქვეყანა იყო. დანაშაული ყვაოდა, ქვეყანას ბაზისური ეკონომიკაც კი არ ჰქონდა, კონტრაბანდა ძალიან გავრცელებული იყო. თუ საბჭოთა პასპორტებს ვადა გაუვიდოდათ, მოსახლეობას მოქმედი სამოგზაურო დოკუმენტებიც კი არ გააჩნდა. მიუხედავად ამისა, აფხაზები საქართველოს მმართველობაში დაბრუნებას არ ესწრაფვოდნენ.

2002 წელს რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა ამ გაურკვეველი სიტუაციით ისარგებლა. როცა საბჭოთა პასპორტებს 1 ივლისისთვის ვადა გასდიოდათ, რუსეთის მთავრობამ აფხაზებს სოჩაში რუსული პასპორტების აღების ნებართვა მისცა. შედეგად, ეს შესაძლებლობა 150 000 ადამიანმა გამოიყენა. ამგვარად, აფხაზეთმა საქართველოს ბრაზის და წინააღმდეგობის მიუხედავად, რუსეთთან დე ფაქტო ინტეგრაციისკენ პირველი ნაბიჯი გადადგა.

2000-იანი წლების შუაში უფრო დინამიური გარემო შეიქმნა. აქტიურ დიალოგში ორივე მხრიდან ექსპერტები და არასამთავრობო აქტივისტები ჩაერთნენ. ომის დროინდელმა ლიდერებმა - შევარდნაძემ თბილისში და არძინბამ სოხუმში - პოლიტიკური ასპარეზი დატოვეს. არძინბას მემკვიდრემ სერგეი ბაღაფშმა უფრო შემრიგებლური დამოკიდებულება და მოსკოვისადმი წინააღმდეგობის სურვილი გამოავლინა. საქართველოს ახალი ლიდერი მიხეილ სააკაშვილი საკითხს დინამიურად ეკიდებოდა, მაგრამ ამავე დროს გამოცალკევებულ რეგიონებთან შერიგებას და აგრესიას შორის მერყეობდა.

2006 წელს რუსეთთან ურთიერთობა შეწყდა და საქართველოს და აფხაზეთს შორის მოლაპარაკებების პროცესი ჩაიშალა. როგორც საქართველომ, ისე რუსეთმა, თავისი სამხედრო ძალების გამაგრება დაიწყეს. სააკაშვილმა და პუტინმა  ცეცხლზე ნავთი დაასხეს, რაც 2008 წლის აგვისტოს ომით დასრულდა. ამ 5 დღიანი ომის მთავარი ასპარეზი არა აფხაზეთი, არამედ სამხრეთ ოსეთი იყო. თუმცა აგვისტოს ბოლოს ყურადღებამ აფხაზეთისკენ გადაინაცვლა, რადგან რუსეთმა აფხაზეთიც და სამხრეთ ოსეთიც დამოუკიდებელ ქვეყნებად აღიარა.

აფხაზეთი, რუსეთი და ევროპა

აფხაზეთის ელიტა რუსეთის მიმართ ამბივალენტურადაა განწყობილი. დნესტრისპირეთისა და ჩრდილოეთ კვიპროსის მსგავსად, აფხაზეთში მფარველი ქვეყანის მიმართ ერთდროულად მტრული და მეგობრული დამოკიდებულებაა. ადგილობრივი ლიდერები “უფროს ძმას” მოსკოვში აქებენ, მაგრამ ამავ დროს ცდილობენ კრიტიკული დისტანცია დაიკავონ. არსებობს შიში, რომ აფხაზეთი “ოსეთიანიზაციას” წინ ვერ აღუდგება. ეს უკანასკნელი რუსეთის მიერ რუსეთის დე ფაქტო გადაყლაპვას მიემართება.

2014 წელს აფხაზებს იმედი გაუცრუვდათ, როცა რუსეთმა ზამთრის ოლიმპიადისთვის სოჩაში ტერიტორია არ გახსნა. იმავე წლის ბოლოსკენ მოსკოვმა აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთისთვის ახალი “ინტეგრაციის შეთანხმებები” წამოაყენა, რითაც უშიშროების ძალებზე ფორმალურ როლს ითვისებდა და საზღვრებზე სრულ კონტროლს მოიპოვებდა. სამხრეთ ოსეთი ამ შეთანხმებას დათანხმდა, თუმცა აფხაზეთმა შეთანხმების პირველ ვერსიას წინააღმდეგობა გაუწია. შეთანხმების მეორე ვერსია სახელად “ერთიანობის ურთიერთობები და სტრატეგიული პარტნიორობა” ოფიციალურ დონეზე ძალაუფლებას მაინც აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ხელში ტოვებდა.

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პუნქტი, რომელიც მოსკოვის მიერ შემოთავაზებული შეთანხმებიდან ამოიღეს რუსების მიერ აფხაზეთის მოქალაქეობის სწრაფად მიღების შესაძლებლობა იყო, რომელიც მათ აფხაზეთში ქონების შეძენის უფლებას მისცემდათ. ამის უფლება დღეს მხოლოდ მოქალაქეებს აქვთ. აფხაზებს ეშინოდათ, რომ თუ რუსეთს ამ უფლებას მისცემდნენ, ქვეყნის უძრავი ქონება მალე რუსების ხელში გადავიდოდა და რუსეთი აფხაზეთის ლეგალურ მფლობელად გადაიქცეოდა. აფხაზეთის საკითხზე კრემლის მთავარი სტრატეგის და 2014 წლის შეთანხმების ავტორის ვლადისლავ სურკოვის შემთხვევით გასაჯაროებული იმეილების შედეგად ირკვევა, რომ საკუთრების საკითხი მოსკოვის მთავარი სადარდებელი იყო. იმეილებით ასევე ირკვევა, რომ მოსკოვი იმედგაცრუებული იყო, რადგან აფხაზეთის ელიტას ვერ აკონტროლებდა და მსჯელობდა მათი კეთილგანწყობა როგორ ეყიდათ ან მოეპოვებინათ (30).

აფხაზურ ელიტაში ბევრმა საქართველოს გარეშე ევროპისთვის კარის გახსნასთან დაკავშირებით საკმაოდ არარეალისტური იმედები დაამყარა. 2000-იანი წლების შუაში ეს იმედი საჯარო პოლიტიკად იქცა. 2006 წელს სერგეი ბაღაფში ინტერვიუში ამბობს: “ჩვენი ერთადერთი მისწრაფება ევროპაა. ჩვენ გვსურს ევროპული სახლის ნაწილი ვიყოთ. ჩვენ ევროპასთან ღია დიალოგი გვინდა.” ბაღაფშმა შექმნა გეგმა სახელად “მომავლის გასაღები”. მიუხედავად იმისა, რომ ეს უკანასკნელი საკმაოდ არათანმიმდევრულია, მასში აფხაზეთის მიერ ევროპის კონტექსტში დამოუკიდებლობის მივიწყებული ამბიცია გამოიხატა.

ახლა ევროკავშირი აფხაზეთში უფრო აქტიურად ჩართვას ცდილობს. ბევრი ევროკავშირის მიერ დაფინანსებული პროექტი განხორციელდა და ევროპის ელჩი თბილისში რეგულარულად ჩადის რესპუბლიკაში. კულიარულად სოხუმში ევროკავშირის საინფორმაციო ცენტრის გახსნაც იგეგმებოდა. თუმცა 2008 წლის ომმა აფხაზეთის ევროპულ მისწრაფებას ბოლო მოუღო და მდინარე ენგური გეოპოლიტიკურ საზღვრად აქცია. საქართველო-აფხაზეთის დიალოგის პროექტები და სადისკუსიო ფორუმები ან შეჩერდა ან შეიკვეცა. UNOMIG - გაეროს დაკვირვების მისია აფხაზეთში რუსეთსა და საქართველოს შორის სტატუსის და სახელის შესახებ შეუთანხმებლობის შედეგად დაიხურა. აფხაზებმა და რუსებმა ევროკავშირის ომის შემდგომი მონიტორინგის მისიას აფხაზეთის ტერიტორიაზე შესვლის უფლება არ მისცეს. საქართველომ ტერმინოლოგიაც შეცვალა და აფხაზეთი და სამხრეთ ოსეთი “ოკუპირებულ ტერიტორიებად” გამოაცხადა, რითაც აფხაზებს მოლაპარაკებებში ნაკლები აგენტობა მიანიჭა.

ევროკავშირმა და აშშ-მ თბილისს კიდევ უფრო დიდი მხარდაჭერა გამოუცხადეს და მრავალმილიარდიანი დახმარების პროგრამა გამოუყვეს, რათა 2008 წლის კონფლიქტის შედეგებს გამკლავებოდნენ. რუსეთის მიერ აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის აღიარების მცდელობებთან გასამკლავებლად საქართველომ საკმაოდ წარმატებული კამპანიაც განახორციელა (32). აღსანიშნავია, რომ რუსეთის ყველაზე ახლო მოკავშირე ბელარუსის ლიდერმა ალექსანდრე ლუკაშენკომ უარი თქვა ამ ორი ტერიტორიის აღიარებაზე, მას შემდეგ რაც არაღიარების საკითხს ბრუსელმა გაუწია ადვოკატირება (33).  2018 წლის მოცემულობით აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობას მხოლოდ რეგიონში გავლენის არმქონე რუსეთის მოკავშირეები (ნიკარაგუა, ვენესუელა და სირია) და წყნარ ოკეანის პატარა კუნძული (ნაურუ) აღიარებს, რომელიც ცნობილია აღიარების მაღალი მაჩვენებლით (34).

სამხრეთ კავკაშიაში ევროკავშირის წარმომადგენელი პიტერ სემნებმა მიერ მიერ ნაკლებ ხელსაყრელ პირობებში შექმნილი პოლიტიკა წამოაყენა წინ. ბრუსელსა და ევროკავშირის დედაქალაქებში გაჭიანურებული მოლაპარაკებების შედეგად ყველაფერი 2009 წელს პოლიტიკის და უსაფრთხოების კომიტეტის მიერ აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის მიმართ ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკის  მხარდაჭერით დასრულდა.

ამ დოკუმენტის ორი საყრდენი სვეტი ევროკავშირის მიერ საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის მხარდაჭერა, და მეორე მხრივ, აფხაზეთში ჩართულობა იყო. (მიუხედავად იმისა, რომ დოკუმენტში სამხრეთ ოსეთიცაა ნახსენები, დე ფაქტო ხელისუფლებამ ევროპის ჩართულობა 2008 წლის ომის შემდეგ უარყო.) “ერთი სვეტი მეორის გარეშე წარმოუდგენელია,”- ამბობდა სემნები 2011 წელს. მისი მიდგომით ევროკავშირს თავისი ინტერესი ჰქონდა პროცესში ჩასართავად, ვინაიდან “გადაუჭრელი კონფლიქტები საქართველოში ევროკავშირის უსაფრთხოებასთვის ემუქრება.”(35)

პოლიტიკის და უსაფრთხოების კომიტეტისთვის წარმოდგენილი აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის შესახებ პოლიტიკის დოკუმენტი არასდროს გამოქვეყნებულა. ამის გამო, მიუხედავად იმისა, რომ ევროკავშირი საქართველოსთან მიმართებაში ერთიან პოლიტიკას ატარებდა, ევროკავშირის წევრებს და ინსტიტუტებს განსხვავებული ინტერპრეტაციების და მიდგომების შესაძლებლობა მიეცათ. თუმცა პოლიტიკის ხილვადობის ნაკლებობის პარალელურად საქართველოს მთავრობამ განსხვავებული სტრატეგიის ადვოკატირება დაიწყო. პოლიტიკა დღემდე ხილვადობის ნაკლებობას განიცდის: რეფერირებადი საჯარო დოკუმენტის და ინსტიტუციური მეხსიერების არარსებობის გამო აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის მიმართ ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკა დისკუსიებში ხშირად ავიწყდებათ. განსაკუთრებით ზოგიერთი ქართველი თანამდებობის პირი მასზე ისტორიული დოკუმენტივით საუბრობს და არა როგორც აფხაზეთში ევროკავშირის დღევანდელ სამოქმედო ჩარჩოზე.

აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის მიმართ ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკის შესახებ ერთადერთი ანალიტიკური სტატია, რომელმაც სემნების და მისი გუნდის მოწონება დაიმსახურა, 2010 წელს საბინა ფიშერმა გამოაქვეყნა ევროკავშირის უსაფრთხოების შემსწავლელი ინსტიტუტიდან. ფიშერის სტატიაში ამ დოკუმენტის წყალობით აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში “იზოლაციის დაძლევის და ტრანსფორმაციის” ამბიციური მიზანია დასახული. “ხოლო ამ მოდელის კონფლიქტურ სიტუაციებზე მორგების შედეგად ევროკავშირისთვის სამეზობლოში კონფლიქტების დაძლევის პოლიტიკის მოდელად შეიძლება გადაიქცეს”(36)

ის ბევრ რეკომენდაციას შეიცავს, მათ შორისაა:

  • სამოქალაქო ორგანიზაციების აქტიურ ჩართულობა;
  • აფხაზეთში ევროკავშირის ოფისის გახსნის გეგმის სრულყოფა;
  • ვიზების გასაცემად სწრაფი პოლიტიკის შემოღებით აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეთათვის მოგზაურობის შესაძლებლობების გაფართოება;
  • სხვადასხვა პროექტებით, მათ შორის აფხაზეთის და დასავლეთ საქართველოს დამაკავშირებელი რკინიგზის რეკონსტრუქციის მხარდაჭერით, “კონფლიქტურ ხაზებში ეკონომიკური ინტერაქციის” წახალისება;
  • ევროკავშირის ქვეყნებში აფხაზებისთვის უმაღლესი განათლების მიღების შესაძლებლობების შექმნა. “აფხაზეთისნაირ პატარა სივრცეში 80-100 სტიპენდიაც კი დიდ განსხვავებას მოიტანდა”.
  • და ბოლოს, პოლიტიკური დებატის წამოწყება “ევროკავშირში მორგების პროცესში ამ ორი სუბიექტის ჩასართავად.”

თითქმის 10 წლის შემდეგ ამ მიზნებიდან საოცრად ცოტა განხორციელდა. ევროკავშირმა აფხაზეთში თითქმის ყველა ბერკეტი დაკარგა. ევროკავშირის სპეციალური წარმომადგენლები, რომელიც კონფლიქტის შესახებ ერთადერთი საერთაშორისო ფორუმის ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიებსაც თანახელმძღვანელობდნენ, რეგიონში მიმოსვლას განაგრძობენ. თუმცა   რეგიონში მომუშავე ევროკავშირის წარმომადგენლების რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა. ფიშერის მიერ დასახული პროექტების მხოლოდ მცირე ნაწილმა იხილა დღის სინათლე. 2008-დან 2016 წლამდე ევროკავშირმა აფხაზეთზე დაახლოებით $40 მლნ დახარჯა, რითაც ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები და დიალოგის პროექტები, ჯანდაცვის და განათლების გაუმჯობესების და წყლის მომარაგების სისტემები დაფინანსდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს რაოდენობა არც ისე ცოტაა, 2008 წლამდე გამოყოფილ თანხასთან შედარებით მაინც მცირეა. რუსეთის ფინანსური მხარდაჭერაც ასევე აფერხებს ამას. მარტო მოსკოვის მიერ პენსიებზე დახარჯული თანხა ევროკავშირის დახმარების პროგრამას ათჯერ აღემატებოდა (37).

ევროკავშირის მიერ დაფინანსებულ პროექტებს შორის ალბათ ყველაზე წარმატებული 1992-1993 წლებში მოუნიშნავ საფლავებში დამარხული დაკარგული ადამიანების მტკივნეული საკითხის მოგვარება იყო. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტმა ხელახლა დასაკრძალად ორივე მხარის გვამების ეგზგუმაცია გააკეთა. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის 2016 წლის მაისის ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ 2013-2015 წლებში მათ 162 ადამიანის ნარჩენი გათხარეს და ამ დროისთვის ნახევარი ამოცნობილი და ოჯახებისთვის გადაცემული ჰყავდათ. ამ პროცესმა ბევრი კონფლიქტისგან დაზარალებულის ფსიქოლოგიური ჭრილობები მოარჩინა. მიუხედავად იმისა, რომ პროექტი ევროკავშირმა დააფინანსა, აფხაზეთში მაინც წითელი ჯვრის პროექტად აღიქმებოდა. ამასთან, ევროკავშირი აფხაზეთში ყველაზე უფრო აქტიური საერთაშორისო სააგენტოს - გაეროს განვითარების პროგრამას აფინანსებს. თუმცა ადგილზე ევროკავშირების წარმომადგენლების ნაკლებობის და მის მიერ დაფინანსებული პროექტებისადმი საზოგადოებივი ყურადღების ნაკლებობის გამო, ევროკავშირმა აფხაზეთში ცნობადობა დაკარგა.

ალბათ დამთხვევა არაა, რომ აღმოსავლეთის პარტნიორობის წარმატებული ისტორიის საქართველოსთან ორმხრივი ურთიერთობის გაღრმავებასთან ერთად ევროკავშირი აფახაზეთში ნაკლებ შესამჩნევი გახდა. თბილისში ევროკავშირის გაზრდილი დელეგაციისთვის და ინსტიტუტებისთვის ძირითადი პრიორიტეტი საქართველოს ევროინტეგრაცია და ასოცირების ხელშეკრულების შესრულებაა. როგორც ქართველებისთვის არაპოპულარული საკითხი აფხაზეთში მეტი ჩართულობა სადისკუსიო თემებს აღარ განეკუთვნება. ჟენევის საუბრებში პოლიტიკური პროგრესის არარსებობა, ევროკავშირის პოლიტიკაში თბილისისადმი სოლიდარობის გამოხატვის ყველაზე ნათელი მაგალითია. აფხაზეთში ევროკავშირის ყველა განცხადება ან საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის მხარდაჭერას მოიცავს ან აფხაზეთში ჩატარებული არჩევნების დაგმობას.

2018 წელს ევროპარლამენტში წარმოთქმულ სიტყვაში ევროკავშირის მაღალი თანამდებობის პირი ფედერიკა მოგერინი უკვე არ განაცხადებს რომ ევროკავშირს კონფლიქტურ ზონებში თავისი ინტერესი აქვს. ამის ნაცვლად ის ამბობს: “ორ რეგიონში ყველა ჩვენი მოქმედება სრულიად კოორდინირებულია და ხაზს გავუსვამდი, რომ ეს ძალიან მნიშვნელოვანი საკითხია, რომელსაც საქართველოს მთავრობის მხარდაჭერა აქვს და საქართველოში ჩართულობის პოლიტიკას შეესაბამება.”(39)

საქართველოში ამ სიტყვას სიხარულით შეხვდნენ, თუმცა ყოფილმა მინისტრმა საგაზეთო სტატიაში ეს რეაქცია “საშიშად” შერაცხა. მისი თქმით: “ამ განცხადების მოსმენა სასიამოვნოა, მაგრამ შინაარსობრივად არაფერ მნიშვნელოვანს არ ამბობს. ცნობიერების ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანია არა ის თუ რა ფორმას მიიღებს აფხაზებთან და ოსებთან ხელახალი გაერთიანება, არამედ რამდენი ხმა მივიღეთ გაეროში აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის რეზოლუციების მხადასაჭერად.” ზაქარეიშვილი დარდობს, რომ ევროკავშირმა კონფლიქტისადმი ინტერესი დაკარგა და რეზოლუციის წასახალიზებლად რეალური ძალისხმევის ნაცვლად, რიტორიკული განცხადებებით შემოიფარგლება (40).

ხედვა თბილისიდან

ევროკავშირის ჩართულობის შემცირება აფხაზეთში დიდწილად თბილისის წუხილებს პასუხობს. 2008 წლის ბოლოს საქართველოს პარლამენტმა “ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ” კანონი შემოიღო, რომელიც აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში საქართველოს მთავრობის ნებართვის გარეშე ყველანაირ ეკონომიკურ საქმიანობას კრძალავს, ასევე რუსეთიდან ამ ორ ტერიტორიაზე შესვლა დასჯადი გახდა და საერთაშორისო წვდომა გარკვეულ პირობებს დაექვემდებარა.

ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკა 2010 წელს საქართველოს ახალმა პოლიტიკის დოკუმენტმა “სახელმწიფოს სტრატეგია ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ: ჩართულობა კოოპერაციით” დაჩრდილა. ამ უკანასკნელს რეინტეგრაციის მინისტრმა თემურ იაკობაშვილმა “ხალხზე ორიენტირებული პოლიტიკა უწოდა”, ვინაიდან აფხაზებს და ოსებს განათლებაზე, ჯანდაცვაზე და პირისპირ კომუნიკაციაზე წვდომას სთავაზობდა. მის წინამორბედებთან შედარებით პოლიტიკის დოკუმენტის ტონი უფრო შემრიგებლური იყო. აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის მიმართ ევროკავშირის არაღიარების და ჩართულობის პოლიტიკისგან განსხვავებით დოკუმენტი ძალიან ვიწრო კონცეპტუალურ ჩარჩოს სთავაზობდა. ამჯერად მიზანი “აფხაზეთის და ცხივალის/სამხრეთ ოსეთის რეგიონის სრული დეოკუპაცია, რუსეთის ფედერაციის მიერ მათი ანექსიის შეჩერება და საქართველოს კონსტიტუციურ საზღვრებში დაბრუნება იყო.” პოლიტიკის დოკუმენტი პროცესის ერთ მხარედ საქართველოს, მეორე მხარედ კი - აფხაზეთს და სამხრეთ ოსეთს წამოადგენდა, ხოლო საერთაშორისო საზოგადოებას გაერთიანების პროცესის ფასილიტატორებად (41).

ქართველების ახალი სტრატეგიის მთავარი პირობა აფხაზების და სამხრეთ ოსებისთვის “ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის” გაცემა იყო, რაც მათ საზღვარგარეთ მგზავრობის ნებას მისცემდა. დოკუმენტის დიზაინი ნეიტრალური იყო საქართველოს სახელმწიფო სიმბოლოებს არ მოიცავდა, მაგრამ დატანილი პატარა ნაბეჭდით ირკვეოდა, რომ ისინი საქართველოში იყო დამზადებული და აპლიკანტს საქართველოს მთავრობის მიერ კონტროლირებულ ტერიტორიაზე უნდა აეღო. საქართველოს ძირითადმა დასავლელმა პარტნიორებმა - ევროკავშირმა და შეერთებულმა შტატებმა ეს გეგმა მოიწონეს.

აფხაზი თანამოსაუბრეები უშვებენ, რომ 1990-იან წლებში ამგვარ ნეიტრალურ დოკუმენტებს დათანხმდებოდნენ. თუმცა 2008 წლის შემდეგ აფხაზებისთვის ეს შემოთავაზება მიუღებელი და დაგვიანებული იყო. “ქართული დოკუმენტის მიღება აფხაზეთში კარიერის დასასრულს ნიშნავს,”- ამბობს ერთი აფხაზი. 2017 წელს ევროკავშირთან უვიზო პროცესის მიღების შემდეგ საქართველოს მთავრობამ აღნიშნა, რომ ქართული პასპორტის მიღების შემთხვევაში აფხაზებს ევროკავშირში უვიზოდ შეეძლებოდათ სიარული. რეაქცია მაინც იგივე დარჩა (42).

2012 წელს სააკაშვილმა და მისმა ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ საქართველოში ძალაუფლება დაკარგა, მათ ნაცვლად კი ბიძინა ივანიშვილის მიერ მართული ქართული ოცნება მოვიდა. სამოქალაქო აქტივისტი და ვეტერანი პაატა ზაქარეიშვილი, რომელიც როგორც აფხაზეთში, ისე სამხრეთ ოსეთში, პატივცემული პიროვნება იყო, ამ ორ ტერიტორიასთან სამუშაოდ მინისტრად დაინიშნა. სიმბოლურად მის ბიუროს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის სამინისტრო დაერქვა.

ოთხი წლის მანძილზე მინისტრად ყოფნისას ზაქარეიშვილმა დიალოგის და ჩართულობის გაფართოების დიდი იმედები დასახა. იმდროინდელ თავდაცვის მინისტრ ირაკლი ალასანიასთან ერთად ზაქარეიშვილმა აფხაზეთში გალის რაიონში ქართული პარამილიტარული აქტივობები აღკვეთა. მან აფხაზებისთვის საქართველოში მოგზაურობა და საქართველოს ჯანდაცვის მომსახურებაზე წვდომა გაამარტივა. ახლა აფხაზებს ნებისმიერი საიდენტიფიკაციო დოკუმენტით, მათ შორის აფხაზური პასპორტით, შეუძლიათ სამედიცინო მომსახურების მიღება. საქართველოს ახლანდელი მთავრობის პოლიტიკა ამ საკითხში იგივე რჩება. ზაქარეიშვილის უვერტიურებს აფხაზები ცივად შეხვდნენ. იდეა, რომ “კონფლიქტი უკვე გადაჭრილია”, იმდენად ღრმადაა გამჯდარი აფხაზეთში, რომ ქართველების გულითადი დამოკიდებულება უგულებელყოფილია.

ამის შემდგომი ინიციატივა სახელად “ნაბიჯი უკეთესი მომავლისკენ”, რომელიც პრემიერ მინისტრმა გიორგი კვირიკაშვილმა და შერიგების მინისტრმა ქეთევან ციხელაშვილმა 2018 წელს გამოაცხადა, აფხაზებს და სამხრეთ ოსებს საქართველოსთან ვაჭრობის და ჯანდაცვის, განათლების და სხვა მომსახურებების მიღების ინოვაციურ გზებს სთავაზობდა (43). პირველ რიგში, აფხაზები და სამხრეთ ოსები ქართული პირადობის გარეშე მხოლოდ მინიჭებული “პირადი ნომრით” შეძლებდნენ ამ მომსახურებების მიღებას. აფხაზეთის საზღვართან სოფელ რუხში რამდენიმე მომსახურების ცენტრი დაფუძნდა.

ეს ინიციატივები მოლდოვაში დნესტრისპირელებისთვსი შეთავაზებულ მსგავს სერვისებს გულისხმობენ. თუმცა აფხაზეთში მათ ცივად შეხვდნენ. ღრმა ფილოსოფიური განსხვავება კვლავ მოუგვარებელი რჩება: თბილისი თვლის, რომ კონფლიქტი “გახლეჩილი საზოგადოებების საქართველოს ჭერქვეშ შერიგებით” გადაიჭრება (44), მაშინ როცა აფხაზები (და სამხრეთ ოსები) ამ საკითხს წინასწარვე დახურულად მიიჩნევენ. 2018 წელს ქართულ გეგმაზე უარის თქმისას, აფხაზეთის დე ფაქტო საგარეო საქმეთა მინისტრმა დაურ კოვემ განაცხადა: “უკეთესი მომავლისთვის ერთადერთი გზა საქართველოს მიერ აფხაზეთის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღიარება და ქვეყნებს შორის სრულად განვითარებული სახელმწიფოებრივი დიალოგის წამოწყებაა, რაც შემდგომი თაობების სტაბილურობას და კეთილდღეობას შეუწყობს ხელს”(45).

შემდეგი ნაბიჯები

აფხაზეთი 2008 წელთან შედარებით მატერიალურად უკეთეს მდგომარეობაში იმყოფება, მაგრამ პოლიტიკურად ბევრად ჩაკეტილია. მფარველი ქვეყანა რუსეთის მეშვეობით აფხაზეთი უფრო სტაბილური და უსაფრთხო ადგილი გახდა, მაგრამ მისი გავლენაც გაიზარდა. გეოპოლიტიკურმა ვითარებამ აფხაზეთი კიდევ უფრო ღრმად შეიყვანა რუსეთის გავლენის სფეროში. აფხაზებმა რუსეთის ინტერვენციას ყირიმში ღიად დაუჭირეს მხარი. მათ დასავლეთის აღშფოთება გამოიწვიეს, როცა 2018 წელს აფხაზეთი სირიამ დამოუკიდებლად ცნო. თვითონ აფხაზეთის მედია სივრცეში რუსული ახალი ამბები და ტელევიზია დომინირებს. არასამთავრობო ორგანიზაციები წნეხის ქვეშ არიან დასავლური ფულის აღებისთვის. იმაზეც კი იყო საუბარი, რომ პარლამენტი რუსეთის მსგავსად უცხო აგენტების კანონს შემოიღებს.

ეთნიკური იდენტობის პოლიტიკა ჯერ კიდევ ზენიტშია. ახლანდელი აფხაზეთი მულტიეთნიკურია, თუმცა ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეთნოკრატულ პოლიტიკას ატარებს. 35 დეპუტატიდან პარლამენტში, 31-ს აფხაზური გვარი აქვს, ხოლო სამს - სომხური. გალის რაიონის წარმომადგენელი კახა პერტაია ნახევრად ქართველია, თუმცა მის გარდა არცერთი ქართველი ან რუსი თანამდებობაზე დანიშნული არაა. მთავრობა და პრეზიდენტის სახლიც თითქმის მთლიანად ეთნიკურად აფხაზებისგან შედგება. ეს მოცემულობა საბჭოთა დროს ნაციის ტიტულის ქონის   და ეთნიკურ ნიადაგზე ომის შედეგია.

ეს გულისხმობს, რომ დნესტრისპირეთისა და ჩრდილოეთ კვიპროსისგან განსხვავებით ქართული მომსახურების ან სამოქალაქო დოკუმენტების მიღებაზე სტიგმა ჯერ კიდევ ძალიან ძლიერია. მიუხედავად იმისა, რომ ინდივიდისთვის ბევრი ცდუნება არსებობს. ეთნიკურად ქართველ მოსახლეობას გალში ასევე ბევრ სირთულესთან უწევს გამკლავება, როცა თავის ბავშვებს ქართულად ასწავლიან და შემდგომ ენგურს მიღმა მეზობელ სამეგრელოში გადადიან. 2017 წელს აფხაზებმა და რუსებმა მდინარეზე სხვადასხვა გამშვები პუნქტები ჩაკეტეს და მხოლოდ ერთი დატოვეს, რითაც გადასვლა კიდევ უფრო შეაფერხეს.

2017 წელს შეხვედრებში აფხაზმა გადაწყვეტილების მიმღებმა პირებმა განაცხადეს, რომ ევროკავშირის ჩართულობაზე თანახმა იყვნენ მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ საქართველოსთან დაკავშირება არ მოუწევდათ (46). აფხაზი თანამდებობის პირები დნესტრისპირეთის და ჩრდილოეთ კვიპროსისგან განსხვავებით საერთაშორისო აღიარებას თავისი პრობლემების მთავარ გამოსავლად სახავენ. ვაჭრობის უფროსმა და ყოფილმა პრემიერ მინისტრმა გენადი გაგულიამ თქვა, რომ “მზადაა საქართველოსთან ივაჭროს, მაგრამ ამისთვის პოლიტიკურ დათმობებზე არ წავა. ის ამტკიცებდა, რომ რუსეთის გავლით თურქეთთან, რუსეთთან და ევროპასთან ჯანსაღი ვაჭრობა ჰქონდათ. როცა ბრუსელიდან წარგზავნილი პირის ვიზიტის და მასთან განხილულ საქართველოს ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველი ღია ვაჭრობის შესახებ კითხეს, გაგულიამ უპასუხა: “ვუთხარი, რომ თუ საქართველო გვაღიარებს, პრობლემა არ გვექნება.”(47)

დიალოგში, სადაც დაურ კოვე ევროკავშირს და საერთაშორისო კონტაქტებს პატივისცემით მოიხსენიებდა, თბილისი დასავლეთის მიერ მხარდაჭერილ მომსახურებებს აფხაზებისადმი ძალიან მტკიცედ უკუაგდებდა. მისი თქმით “ქართველებს ერთი მარტივი რამ არ ესმით. ჩვენ ისინი არ გვჭირდება. მათ გარეშე უკვე 25 წელია ვარსებობთ.”

ეს განცხადებები სრულიად პირდაპირაც არ უნდა გავიგოთ. მიუხედავად საჯაროდ ასეთი მტკიცე საუბრისა, აფხაზებს თვითიზოლაცია, და სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ ჩაკეტილი საზღვრები და რუსეთზე სრული დამოკიდებულება ემუქრებათ.(48) რეგიონში ძალიან სუსტი საერთაშორისო ჩართულობის კვალდაკვალ, ამ პროცესს უკვე ცუდი შედეგები მოყვება. მაგალითად, 2017 წელს “ყავისფერმა ფაროსანამ” თხილის მოსავალი როგორც აფხაზეთში, ისე დასავლეთ საქართველოში გაანადგურა, რითაც ფერმერების ცხოვრება ორივე მხარეს მნიშვნლოვნად დაზიანდა. ერთ-ერთი დაანგარიშებით აფხაზეთში მოსავლის 80%-ზე მეტი განადგურდა.(49) თუმცა სტატუსის შესახებ დავის გამო ექსპერტებს ცოდნის გაზიარების საშუალება არ მიეცათ. ქართველი ექსპერტები აფხაზეთში ვერ ჩადიოდნენ და ორ მხარეს შორის არასაკმარისი კოორდინაცია იყო.

ვინმეს ამ ნეგატიური დინამიკის შეცვლა შეუძლია? აფხაზეთის სხვადასხვა ჯგუფები მაგ. სტუდენტები, ბიზნესმენები, ჟურნალისტები გასხვავებულ პოლიტიკას ნამდვილად დაუჭერდნენ მხარს, მაგრამ ამჟამად ჩუმად არიან. სომხური თემი აფხაზეთში კიდევ ცალკე ჯგუფია, რომელიც მეტი ჩართულობით უკეთეს პოზიციაში აღმოჩნდებოდა, თუმცა რომელთა პოზიციები ნაკლებად შესამჩნევია. 2011 წლის აღწერით ამ უკანასკნელთა რაოდენობა 42 000 ადამიანს შეადგენს (მთელი 240 000-იანი მოსახლეობიდან) და ბიზნესში ძალიან აქტიურები არიან (50). რეალური რაოდენობა შეიძლება უფრო მაღალიც იყოს, მაგრამ პოლიტიკურ ცხოვრებაში ისინი თითქმის არ არიან წარმოდგენილი.

 

უმაღლესი განათლება სამიზნედ

განახლებული ჩართულობისთვის სამი მიმართულების განხილვა ღირს. ერთ-ერთია უმაღლესი განათლება. ვლადიმირ დელბა - აფხაზეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (ასუ) რექტორი ინტერვიუში ამბობს, რომ მის უნივერსიტეტს ბევრი საერთაშორისო კონტაქტი აქვს, მაგრამ ძირითადად რუსეთის ფედერაციასთან მუშაობს, ვინაიდან ეს უკანასკნელი უნივერსიტეტს განახლების პროგრამით ეხმარება. მისი აზრით, ერთადერთი სწორი გადაწყვეტილება აფხაზეთის საერთაშორისო აღიარებაა, რაც საბოლოოდ ასუ-ს საერთაშორისო ასპარეზზე გაიყვანს. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი სტუდენტი და მასწავლებელი იმედოვნებს, რომ რუსეთს გასცდება. უნივერსიტეტის საქართველოს განათლების სისტემასთან დაკავშირება პოლიტიკურად შეუძლებელია, თუმცა საქართველოს თანხმობის შემთხვევაში ორმხრივი კავშირების გაბმა ევროპულ უნივერსიტეტებთან შესაძლებელი უნდა გახდეს. ერთი ასეთი სქემა ასუ-ს და ბრუსელის თავისუფალ უნივერსიტეტს შორის ისედაც მოქმედებს.

საერთაშორისო მობილობაზე მუშაობა

მეორე, აფხაზები საერთაშორისო მობილობის გაუმჯობესებითაც არიან დაინტერესებული. დღესდღეობით აფხაზები საზღვარგარეთ მოგზაურობის შესაძლებლობას ან ვიზაზე უარს რუსეთის პასპორტით იღებენ. ვიზას მიიღებენ თუ არა სხვადასხვა ევროპულ სახელმწიფოზეა დამოკიდებული, რომელთაც თავის მხრივ, ამ საკითხზე განსხვავებული შეხედულებები აქვთ. სიტუაცია ბოლო ორი წლის მანძილზე გაუარესდა. ბევრი ანგარიშის მიხედვით ვინაიდან ახალგაზრდა აფხაზებს რუსული პასპორტები ჯერ არ აქვთ, რუსეთს მიღმა არსად არ შეუძლიათ მოგზაურობა. რუსეთის პოზიციაა, რომ ვინაიდან აფხაზეთს რუსეთი აღიარებს, აფხაზური პასპორტები საკმარისი უნდა იყოს. ყველა მხარისთვის მისაღები ალტერნატიული სქემა ჯერ არავის უპოვია. თუმცა საერთო ინტერესი ახალ გამოსავალს მოითხოვს - ქართველებისთვის, რომელთაც არ უნდათ რომ აფხაზებს მხოლოდ რუსული საბუთები ჰქონდეთ, და აფხაზებისთვის, რომელთაც საზღვარგარეთ მოგზაურობა უნდათ.

სავაჭრო კავშირების გაუმჯობესება

ჩართულობის მესამე სფერო ვაჭრობაა. ამ მომენტში აფხაზეთის ეკონომიკური აქტივობა მხოლოდ რამდენიმე სექტორს მოიცავს, კერძოდ, ტურიზმს და მანდარინის და თხილის მოყვანას, რისი უდიდესი ნაწილიც რუსეთში გადის. თურქეთთან ზღვით მცირედ ვაჭრობს, მაგრამ ეს უკანასკნელი საქართველომ უკანონოდ სცნო. საქართველოსთან ეკონომიკური კავშირები მყიფეა. საერთო მთავარი ეკონომიკური პროექტი ენგურ-ჰესის ჰიდრო ელექტრო სადგურია ენგურზე, რომელსაც განვითარების და რეკონსტრუქციის ევროპული ბანკი აფინანსებს (51).

სოხუმი, აფხაზეთი. სტუდენტები აფხაზეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (ასუ). — ილუსტრაციის საავტორო უფლება

აფხაზეთს ენგურს მიღმა საქართველოსთან და შემდგომ ევროპასთან ვაჭრობის მეტი პოტენციალი აქვს. საერთაშორისო კრიზისის ჯგუფის ბოლო სტატიაში ეს საკითხია განხილული. ეკონომიკური სიტუაციის გაუარესების, რუსული დაფინანსების შემცირების და რუბლის გაუფასურების შედეგად აფხაზი ბიზნესმენები დასავლეთთან კავშირებს ეძებენ, რათა ევროპული საქონელი შემოიტანონ და საკუთარი (მაგ., თხილი) გასაყიდად გაიტანონ ევროპაში, სადაც რუსულ ბაზართან შედარებით 5-ჯერ მეტი შემოსავალი ექნებათ (52).

ევროკავშირის წარმომადგენლები აფხაზეთში ჩამოსვლისას არაფორმალურად საქართველოს თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულების რეგიონზე გავრცელებაზე საუბრობენ. რაც დნესტრისპირეთის მოვლენებს ძალიან ჰგავს. თუმცა აფხაზი ბიზნესმენებისგან განსხვავებით, დნესტრისპირელები მზად არიან მოლდოვური საბაჟო, წარმოების სერთიფიკატები და საბაჟო რეგულაციები მიიღონ. დიდი გამოწვევა იქნებოდა გაგვერკვია, რუსულ-აფხაზურ საზღვარზე კონტროლი რეალურად ვის ხელშია. ეს არ ნიშნავს, რომ სტატუსისადმი ნეიტრალური შემოქმედებითი მექანიზმების გამონახვა შეუძლებელია, თუმცა ამ უკანასკნელს დიდი პოლიტიკური ნება სჭირდება, მათ შორის რუსეთის მხრიდან, მაშინ როცა ნება არაა.

ამგვარი ცუდი მდგომარეობის დაძლევას მეტი შემოქმედებითობა სჭირდება. თბილისმა უკანასკნელ წლებში 1993 წლის ბოლოდან მოყოლებული აფხაზეთთან მიმართებაში ყველაზე პროგრესული იდეები განახორციელა. თუმცა, სამწუხაროდ, ბევრად ნაკლები საშუალება უპყრია დღეს ხელთ. წლების იზოლაციამ თბილისთან კავშირების გაწყვეტა და ბერკეტების დასუსტება გამოიწვია. ეს, თავის მხრივ, საერთაშორისო წარმომადგენლებისთვის აფხაზეთთან კომუნიკაციის ცოტა საშუალებას ტოვებს. 2018 წლის მოცემულობით მაქსიმუმ იმის თქმა შეიძლება, რომ ფანჯრები ბოლომდე ჯერ არ დახურულა.

პუბლიკაციის სრული ვერსია ინგლისურ ენაზე შეგიძლიათ წაიკითხოთ კარნეგის ფონდის ვებგვერდზე.

 

შენიშვნები

1. ავტორმა მოინახულა აფხაზეთი, დნესტრისპირეთი, ჩრდილოეთ კვიპროსი, თბილისი, კიშინოვი და ნიქოზიის ორივე მხარე. უკრაინაში მხოლოდ კიევსა და სახელმწიფოსგან კონტროლირებად ტერიტორიებზე იყო აღმოსავლეთ უკრაინაში, და არა არაკონტროლირებულ ტერიტორიაზე. ავტორი მადლობას უხდის რუსტამ აჩბას, ევა ბუნეგრუს, იეშიმ ჰარისს და ნატალია შაპოვალოვას ამ მოგზაურობებში დახმარებისთვის.


2. “არარსებული ადგილები,” BBC News, მაისი 4, 2005, http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/ this_world/4491059.stm. 


3. ჯორჯო კომაი დე ფაქტო ქვეყნებს “პატარა დამოკიდებულ იურისდიქციებს” უწოდებს, რითაც წყნარი ოკეანის პატარა აღიარებულ კუნძულ-ქვეყნებთან ავლებს პარალელს, რომლებიც ძალიან არიან დამოკიდებული შეერთებულ შტატებზე. იხ.: Giorgio Comai, “What Is the Effect of Non-recognition? The External Relations of De Facto States in the Post-Soviet Space” (dissertation, Dublin City University, Ireland, January 2018), http://doras.dcu.ie/22159/1/Comai-PhD.pdf. 


4. “Eurobarometer: Life in the European Union,” European Commission, May 2015, http:// ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/eb/eb83/eb83_fact_cy_en.pdf; and “Pub- lic Opinion Survey: Residents of Moldova,” Centers for Insights in Survey Research, July 2018, h t t p s : // w w w. i r i . o r g /s i t e s /d e f a u l t / fi l e s / 2 018 -7-16 _ m o l d o v a _ p o l l _ p r e s e n t a t i o n . p d f . 


5. “NATTERR: Most Important National Issues – Territorial Integrity (%),” Caucasus Research Resource Center, June 2017, http://caucasusbarometer.org/en/nj2017ge/NATTERR/. 


6. იხ.“The De-Isolation of Abkhazia,” International Alert, April 2011, https://www .international-alert.org/publications/de-isolation-abkhazia-en. 


7. Rebecca Bryant & Mete Hatay, De Facto Dreams: Building the So-Called State (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, forthcoming 2019). 


8. Published by the U.S. Institute of Peace. 


9. ცნებები “მეტროპოლიტენი ქვეყნები” და “საბაზისო ქვეყნები” ასევე ამ კატეგორიის ქვეყნების აღსაწერად გამოიყენება. დე ფაქტო ქვეყნებში ბევრი ეწინააღმდეგება “მშობელი” ქვეყნის ტერმინის გამოყენებას, ვინაიდან ის პრივილიგირებულ პოზიციაში აყენებს უკანასკნელს. თუმცა აუცილებლად არ იგულისხმება, რომ მშობელი ქვეყანები წინამორბედი დიდი საზიარო ქვეყნის ნაწილი არიან. ამასთან, მშობლები ყოველთვის მზრუნველები არ არიან და შესაძლოა ძალადობრივებიც კი იყვნენ. 

10. James Crawford, The Creation of States in International Law, 2nd ed. (Oxford: Oxford Uni- versity Press, 2007), 37. სახელმწიფოებრიობის ყველაზე ფართოდ გავრცელებული განმარტებებს 1933 წლის მონტევიდეოს სახელმწიფოს უფლებების და ვალდებულებების კონვენცია გვთავაზობს. როგორც წესი დე ფაქტო ქვეყნები ოთხიდან სამ კრიტერიუმს აკმაყოფილებენ: “მუდმივი მოსახლეობა”, “შემოსაზღვრული ტერიტორია” და “მთავრობა”, თუმცა მეოთხეს “სხვა ქვეყნებთან ურთიერთობაში შესვლის შესაძლებლობას” მოკლებულია. 


11. Interview with Thorbjørn Jagland, Ekho Moskvy radio, July 9, 2010. Russian transcript avail- able at https://echo.msk.ru/programs/beseda/693726-echo/. 


12. “Declaration of the Civil Society Regarding the Red Lines of the Transnistrian Settlement,” Promo-LEX, August 21, 2016, https://promolex.md/2767-declaratia-societatii-civile-cu-privire- la-liniile-rosii-ale-reglementarii-transnistrene/?lang=en. 


13. James Ker-Lindsay, “Engagement Without Recognition: The Limits of Diplomatic Interaction With Contested States,” International Affairs 91, no. 2 (2015): 284. 


14. 
აღმოსავლეთ უკრაინის შემთხვევაში, სადაც აჯანყებულმა ხელისუფლებმა მრავალი ადამიანი ნარკოტიკების ვაჭრობის და სხვა დაუსაბუთებელი ბრალდების გამო დასაჯეს. მაშინ როცა ევროსაბჭოს ადამიანის უფლებების კომისარი ტომას ჰამარბერგის მიერ დაწერილ ორივე ანგარიშში აფხაზეთი და დნესტრისპირეთი თანამშრომლობდნენ.

15. “Case of Loizidou v. Turkey,” European Court of Human Rights, December 18, 1996, https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22dmdocnumber%22:[%22695884%22],%22item id%22:[%22001-58007%22]}. 


16. “Case of Ilascu and Others v. Moldova and Russia,” European Court of Human Rights, July 8, 2004, https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22docname%22:[%22Ilascu%22],%22item id%22:[%22001-61886%22]}. 


17. “Recognition of States: The Consequences of Recognition or Non-recognition in UK and Inter- national Law,” Chatham House, summary of the International Law Discussion Group meet- ing held on February 4, 2010, 13–14, https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/ field_document/Meeting%20Summary%20Recognition%20of%20States.pdf. 


18. “Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa) Notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970),” International Court of Justice, June 21, 1971, https://www.icj-cij.org/files/case-related/53/053-19710621-ADV-01-00- EN.pdf. 


19. Peter Semneby, “Statement by the EUSR for the South Caucasus,” European Parliament, February 10, 2011, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/dsca/dv/ dsca_20110315_10/dsca_20110315_10en.pdf. See also Bruno Coppieters, “Engagement With- out Recognition,” in The Routledge Handbook of State Recognition, eds. Gëzim Visoka, John Doyle, and Edward Newman (London: Routledge, forthcoming 2019). 


20. Interview with author, July 2018; “Political Relations,” Hellenic Republic Liaison Office in Pristina, April 11, 2014, https://www.mfa.gr/missionsabroad/en/pristina-en/bilateral-relations/ political-relations.html; and Brian Oliver, “Exclusive: Spain Loses Weightlifting Champion- ships Because of Political Stance Over Kosovo,” Inside the Games, April 23, 2018, https:// www.insidethegames.biz/articles/1064262/spain-loses-weightlifting-championships-because-of- political-stance-over-kosovo. 


21. Jean-Claude Juncker (@junckereu), “Congratulations to Mustafa #Akinci for his success in becoming the new leader of the Turkish Cypriot community,” Twitter, May 1, 2015, https:// twitter.com/junckereu/status/594066938059431936?lang=en-gb. 


22. Donnacha Ó Beacháin, Giorgio Comai, and Ann Tsurtsumia-Zurabashvili, “The Secret Lives of Unrecognised States: Internal Dynamics, External Relations, and Counter-Recognition Strategies,” Small Wars & Insurgencies 27, no. 3 (2016): 440–66. 


23. Interview with the author, London, July 2018. 


24. “Georgia Irked by EU Envoy’s Alleged Remarks in South Ossetia,” Radio Free Europe/Radio 
Liberty, May 18, 2017, https://www.rferl.org/a/georgia-eu-south-caucasus-herbert-salber-south- 
ossetia/28493838.html. 


25. მეტი ინფორმაციისთვის იხ. Gali district and human rights in Abkhazia more generally see 
Thomas Hammarberg and Magdalena Grono, “Human Rights in Abkhazia Today,” Palme Institute, July 2017, https://www.palmecenter.se/wp-content/uploads/2017/07/Human-Rights- in-Abkhazia-Today-report-by-Thomas-Hammarberg-and-Magdalena-Grono.pdf. 


26. Rifat Başaran, “Abkhazian Children Are Victims of the 23rd April,” Abkhaz World, April 16, 2013, http://abkhazworld.com/aw/diaspora/133-abkhazian-children-are-victims-of-the-23rd- april. 


27. Interview with author, Abkhazia, October 2017. 


28. Interview with author, Tbilisi, July 2017. 


29. Igor Smirnov and Rauf Denktaş occupied analogous positions as dominant leaders in 
Transdniestria and northern Cyprus. 


30. David Batashvili, “‘Surkov Leaks’: Glimpse Into Russia’s Management of Georgia’s Occupied 
Regions,” Clarion Brief, October 2016. 


31. Nicu Popescu, “Europe’s Unrecognised Neighbours: The EU in Abkhazia and South Ossetia,” 
Center for European Policy Studies, March 15, 2007, 18, https://www.ceps.eu/publications/ 
europes-unrecognised-neighbours-eu-abkhazia-and-south-ossetia. 


32. “President Dmitry Medvedev Made a Statement on Recognizing the Independence of 
South Ossetia and Abkhazia,” President of Russia’s official website, August 26, 2008, http:// 
en.kremlin.ru/events/president/news/1223. 


33. Press conference by Belarusian President Alexander Lukashenko, October 17, 2014. Transcript 
in Russian available at http://president.gov.by/ru/news_ru/view/press-konferentsija-prezidenta- 
respubliki-belarus-aglukashenko-zhurnalistam-rossijskix-regionalnyx-sredstv-10025/. 


34. Luke Harding, “Tiny Nauru Struts World Stage by Recognising Breakaway Republics,” 
Guardian, December 14, 2009, https://www.theguardian.com/world/2009/dec/14/nauro- 
recognises-abkhazia-south-ossetia. 


35. Semneby, “Statement by the EUSR for the South Caucasus.” 


36. Sabine Fischer, “The EU’s Non-recognition and Engagement Policy Towards Abkhazia and 
South Ossetia,” European Union Institute for Security Studies, December 1–2, 2010, 
https://www.iss.europa.eu/sites/default/files/EUISSFiles/NREP_report.pdf. 


37. ინფორმაცია თბილისის ევროკავშირის დელეგაციამ მოგვაწოდა. აფხაზეთში ევროკავშირის დაფინანსებაზე საჯარო ინფორმაცია ხელმისაწვდომი არაა. იხ. “Projects in Georgia,” Delegation of the European Union to Georgia, accessed November 14, 2018, https://eeas.europa.eu/delegations/georgia/area/projects_en; and “COBERM: A Joint EU-UNDP Initiative,” accessed November 14, 2018, http://www.coberm .net/index.php?m=53#. 


38. “Georgia / Abkhazia: Remains Returned to Families Provide Relief and Dignity,” International Committee of the Red Cross, May 27, 2016, https://www.icrc.org/en/document/georgia- missing-abkhazia-remains-identified. 


39. Federica Mogherini, “Speech by High Representative/Vice-President Federica Mogherini at the European Parliament Plenary Session on the Conflict in Georgia,” European Union External Action, June 12, 2018, https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/46383/ speech-high-representativevice-president-federica-mogherini-european-parliament-plenary_en. 


40. Paata Zakareishvili, “В поисках водораздела Тбилиси необходимо изменить политику в отношении Абхазии и Южной Осетии” [In search of a watershed. Tbilisi needs to change its policy toward Abkhazia and South Ossetia], Nezavisimaya Gazeta, July 25, 2018, http://
w w w.ng.ru/ideas/2018-07-25/5_7274_ideas2.html. 


41. “State Strategy on Occupied Territories: Engagement Through Cooperation,” Government of Georgia, January 2010, http://gov.ge/files/225_31228_851158_15.07.20- StateStrategyonOccupiedTerritories-EngagementThroughCooperation(Final).pdf. 


42. “Sokhumi, Tskhinvali Reject Tbilisi’s EU Visa Liberalization Offer,” Civil Georgia, February 3, 2017, https://old.civil.ge/eng/article.php?id=29834. 


43. “‘A Step to a Better Future’ Peace Initiative, Facilitation of Trade Across Dividing Lines,” Office of the State Minister of Georgia for Reconciliation and Civic Equality, 2018, http://smr.gov.ge/Uploads/Concept_EN_0eaaac2e.pdf. 


44. Ketevan Tsikhelashvili: ‘We Are Making Open and Determined Peace Statement,” Democracy and Freedom Watch, April 4, 2018, http://dfwatch.net/ketevan-tsikhelashvili- making-open-determined-peace-statement-50197. 


45. “The Commentary of Daur Kove on the New Peace Initiative of the Georgian Government ‘A Step to a Better Future,’” Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Abkhazia, April 5, 2018, http://mfaapsny.org/en/allnews/news/statements_speeches/kommentariy-daura-kove- o-novoy-mirnoy-initsiative-pravitelstva-gruzii-shag-k-luchshemu-budushchemu-/?sphrase_ id=1521%20. 


46.  Interview with author, October 2017. 


47.  Gagulia was made prime minister of Abkhazia in April 2018. He died in a car accident in 
September 2018. 


48. “The De-isolation of Abkhazia,” International Alert, April 2011, http://abkhazworld.com/aw/ 
Pdf/1107Abkhazia.pdf. 


49. “Stink Bug Devastates Hazelnut Crops in Samegrelo and Abkhazia,” OC Media, September 
20, 2017, http://oc-media.org/stink-bug-devastates-hazelnut-crops-in-samegrelo-abkhazia/. 


50. Abkhaz census data available at http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html. 


51. ქართველი ექსპერტი ვალერი ბასარია გვაფრთხილებს, რომ ეს ეფექტური, მაგრამ იძულებითი თანამშრომლობა მეტი მნიშვნელობის მქონე არაა და მცდარია ვიფიქროთ, რომ სხვა თანამშრომლობის პროექტების მაგალითი შეიძლება იყოს. “Regulating Trans-Ingur/i Economic Relations: Views From Two Banks,” International Alert, July 2011, https://www.international-alert.org/sites/default/files/ Caucasus_TransInguri_EconRelationsViews_EN_2012_0.pdf. 


52. “Abkhazia and South Ossetia: Time to Talk Trade,” International Crisis Group, May 24, 2018, https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/georgia/249-abkhazia-and-south- ossetia-time-talk-trade. 


53. პრაქტიკაში რეგიონში რუსული ენა დომინირებს.

0 კომენტარები

ახალი კომენტარის დამატება

ახალი კომენტარის დამატება